شعار شانزدهمین نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاری‌ها که در سال 88 برگزار شد، ارتقای جایگاه رسانه و اخلاق روزنامه‌نگاری بود. می‌توان چنین ادعا کرد که در 2 دهه اخیر شاهد رشد چشمگیر روزنامه در فضای سایبر بوده‌ایم. اما سوال اینجاست که به موازات حضور چشمگیر رسانه‌ها، چقدر به اخلاق حرفه‌ای توجه کرده‌ایم؟ علیرضا ملکیان، مشاور مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در تشریح اخلاق حرفه‌ای رابطه‌ای میان اخلاق و حرفه روزنامه‌نگاری ترسیم کرده و می‌گوید: «به طور طبیعی در هر حرفه‌ای، اخلاقی مرتبط با آن حرفه تعریف شده است. برای رسانه هم اخلاق حرفه‌ای تعریف شده که در تمام دنیا برای روزنامه نگاران یک اصل مسلم و پذیرفته شده است. برای تدوین منشور اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری نشست‌های متعددی از سوی روزنامه نگاران کشورهای مختلف در سال‌های 1978 تا 1983 میلادی برگزار شد که مورد قبول سازمان‌ها، فدراسیون‌ها و کنفدراسیون‌های بین‌المللی روزنامه‌نگاران آسیا، آفریقا و سایر کشورها قرار گرفت. بخشی از موارد اصول اخلاقی منشور بین‌المللی حرفه روزنامه‌نگاری در قانون مطبوعات ما هم دیده می‌شود از جمله اینکه روزنامه نگار در کنار حرفه‌اش یک مسؤولیت اجتماعی دارد که باید در انعکاس اخبار وجدان اخلاقی خود را در نظر بگیرد و به این موضوع توجه داشته باشد که خبررسانی و روزنامه‌نگاری به منزله یک کالا نیست بلکه یک حق اجتماعی است که مردم از روزنامه نگار مطالبه می‌کنند. روزنامه نگار باید صادقانه و بدون هر گونه تحریف در اخبار، اطلاعات صحیح و موثق را به مردم ارائه دهد و در این میان به فکر منافع شخصی خود نباشد بلکه منافع و رفاه عمومی را در نظر بگیرد». ملکیان برخی از ویژگی‌های اخلاق رسانه‌ای که در منشور بین‌المللی اخلاق حرفه‌ای مطرح شده را بیان می‌کند؛ احترام به حقوق افراد، حفظ حریم شخصی و اسرار خصوصی افراد، پرهیز از تهمت، توهین و نیز مخدوش کردن شهرت افراد و رعایت عفت عمومی، تعهد اخلاقی نسبت به ارزش‌های عام انسان‌ها، پرهیز از اشکال مختلف خشونت، تبعیض، بی‌عدالتی و نژادپرستی در انعکاس اخبار و گزارش‌ها از دیگر مواردی است که رعایت آن در منشور بین المللی اخلاق حرفه‌ای رسانه مورد تاکید قرار گرفته است.
پایبندی به حقوق دیگران
دکتر احدفرامرز قراملکی از اساتیدی است که سال‌هاست در زمینه اخلاق به تحقیق و پژوهش می‌پردازد. این استاد دانشگاه تهران، روزنامه‌نگاری را یک حرفه اخلاقی می‌داند و دراین باره به «وطن امروز» می‌گوید: «چندی است که روزنامه‌نگاری به عنوان یک حرفه محسوب می‌شود؛ حرفه‌ای فراتر از یک شغل که جز شغل شامل 6 مولفه از جمله دانش تخصصی، تجربه، مهارت، توانایی، نگرش خاص و مرام می‌شود. اگر روزنامه‌نگاری را به عنوان یک حرفه بپذیریم، به طور مستقیم با منافع و حقوق شهروندان ارتباط دارد. روزنامه‌نگاران بحق خود را مدافع حقوق شهروندان می‌دانند در نتیجه باید به گونه‌ای عمل کنند که بتوانند همیشه حقوق شهروندان را رعایت کنند. این خود یک مساله اخلاقی است چراکه اخلاق عبارت است از پایبندی به حقوق افراد».
نمونه بی‌اخلاقی
در اخلاق رسانه تنها جنبه فردی اخلاق مطرح نیست، بلکه اخلاق رسانه‌ای آزادی بیان، آزادی مطبوعات، حق چاپ، سرقت ادبی، مسؤولیت روزنامه نگار، ادبیات نوشتاری و گفتاری در رسانه‌ها، مصونیت حریم خصوصی افراد و ارجحیت منافع ملی بر منافع حزبی، گروهی و... که نوشته شده و مدون نیست را هم در برمی‌گیرد. ملکیان، مشاور مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، به نمونه‌ای از بی‌اخلاقی برخی از رسانه‌ها اشاره می‌کند: «در دولت نهم و دهم کارهای ارزشمندی صورت گرفته است. البته به معنای تایید نفی دیگران نیست اما اخلاق حرفه‌ای و مسؤولیت اجتماعی یک روزنامه نگار و همچنین اخلاق اسلامی ایجاب می‌کند که رویداهای خوب را بدرستی منعکس کند. در واقع وظیفه حرفه‌ای یک روزنامه نگار همین است اما متاسفانه می‌بینیم برخی از رسانه‌ها نه‌تنها اینچنین نمی‌کنند، بلکه قلب واقعیت کرده و خبر را مخدوش ارائه می‌دهند. به عنوان مثال پروژه‌های خوبی در زمینه‌های مختلف با پیشرفتی 20 تا 30 درصدی در طول 10 تا 12 سال قبل از دولت نهم رها شده بود اما در کمتر از یک یا 2 سال به همت این دولت این پروژه‌ها به بهره‌برداری رسید. رسالت حرفه‌ای یک خبرنگار ایجاب می‌کند که اینها را به اطلاع مردم برساند و چه بسا مردم از این جهت از برخی رسانه‌ها گلایه مند باشند، چراکه آنها خود شاهد عملکرد دولت هستند. اگر رسانه‌ای این مسائل را بدرستی پوشش ندهد در واقع خود را زیر سوال برده است و این نشانه زیر پا گذاشتن اخلاق حرفه‌ای است». «استعمارزدایی از جریان آزاد اطلاعات» نکته‌ای است که به گفته ملکیان در منشور اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری بین‌المللی مورد توجه خاص قرار گرفته است. او در این باره می‌گوید:«متاسفانه در انعکاس اخبار و اطلاعات شاهد سیطره رسانه‌ای قدرت‌های سلطه‌گر هستیم که اخبار و رویدادهای جهانی را مطابق منافع آن دولت‌ها منعکس می‌کنند. رسالت و اخلاق حرفه‌ای روزنامه نگار را ملزم می‌کند که از اینگونه اخبار و اطلاعات یکسویه‌ای که از سوی رسانه‌های وابسته به قدرت‌های استکباری مطرح می‌شوند، استعمارزدایی کند و مردم را در جریان حقیقی اخبار و اطلاعات قرار دهد». عبدالرضا داوری، عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی نیز معتقد است:«وقتی صحبت از اخلاق در یک حوزه خاصی می‌شود، بلافاصله اذهان عمومی به سمت مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها می‌رود. مسائل رسانه‌ها در کشور دارای پیچیدگی‌‌هایی است که یکی از نقاط ضعف آنها عدم تعریف نظام جامع رسانه‌ای است. یعنی اینکه در شرایط فعلی صاحبان رسانه و فعالان آن چه افرادی باشند و براساس چه شاخصه‌هایی حرکت کنند؟ متاسفانه این موضوع تاکنون در کشور تعریف نشده اما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال تدوین آن است. رسانه‌ها در واقع وابسته به فضایی هستند که مردم از زاویه نگرش آنها با واقعیت‌های بیرونی مواجه می‌شوند. این رسانه‌ها هستند که مسائل داخلی و بین‌المللی را کوچک و بزرگ می‌کنند و این مساله در فضای عمومی جامعه ما می‌تواند تاثیرگذار باشد. باید توجه داشت که یک رسانه می‌تواند براساس منافع گروهی خاص که الزاما منافع آنها همسو با منافع ملت نیست، مسائل را بزرگنمایی یا کم‌اهمیت کند. البته ممکن است رسانه‌ای بگوید من تهمت نمی‌زنم و دروغ هم نمی‌گویم اما مهم‌ترین مسائل جامعه را در تیترهای خودم مشخص نمی‌کنم، بلکه مسائلی را برجسته می‌سازم که مسائل اولویت‌دار جامعه نیستند. اینجا هم بحث اخلاق حرفه‌ای نقض شده است». طرح موضوع براساس خواست صاحبان مطبوعات، از عوامل اصلی قربانی شدن اخلاق رسانه‌ای در کشور است.
توقعات اخلاقی از روزنامه نگار
رسانه‌های شنیداری، مکتوب و حتی فضای سایبر باید متناسب با فضای کاری خود اخلاق را تعریف کنند. یک روزنامه نگار حق دارد موضع حزبی یا سیاسی داشته باشد اما هنگام تولید و انتشار خبر و اطلاع‌رسانی نباید موضع سیاسی بگیرد. کم و زیاد کردن خبر یا انتخاب تیترهای هدف دار در پی منافع جناحی به دور از اخلاق حرفه‌ای است. دکتر قراملکی در ادامه می‌افزاید:«جامعه انتظار دارد خبرنگاران از صراحت و شفافیت برخوردار باشند و ملاحظات نباید صداقت در انعکاس اطلاعات را از بین ببرد. توقعات اخلاقی از یک خبرنگار آن است که صراحت لهجه داشته باشد و صداقت، صراحت و شفافیت را در کار با هم بیامیزد». این استاد دانشگاه حریم خصوصی را از دیگر مصادیق اخلاق رسانه‌ای می‌داند و می‌گوید:«برای اینکه بتوانیم هم به وظیفه اطلاع‌رسانی عمل کنیم و هم حریم خصوصی افراد را رعایت کنیم باید راهی پیدا کرد و باید بر این موضوع تامل بیشتری داشته باشیم». او در ادامه به نکات دیگری اشاره می‌کند:«نکته قابل توجه دیگر، بحث احترام به افرادی است که موضوع یا سوژه خبرنگار قرار می‌گیرند. نباید برای حفظ و صراحت لهجه از احترام هزینه کنیم. در عین حال که صریح هستیم احترام به کسانی که درباره‌شان سخن می‌گوییم نباید مخدوش شود. کار یک خبرنگار صرفا گزارش رویدادها نیست. امروز خبرنگار دانشی را با خود حمل می‌کند که در واقع آنچه را که مشاهده می‌کند آنالیز و سپس تحلیل و تبدیل می‌کند. در این شرایط این مقام با داوری آمیخته می‌شود. معتقدم یکی از مشکلات اساسی در اخلاق حرفه‌ای بحث داوری است. متاسفانه در کشورمان درباره اخلاق داوری هیچ کتاب یا مقاله‌ای نوشته نشده است. یعنی اگر یک خبرنگار بگوید من چگونه در مقام داوری پایبند به انصاف باشم؟ نمی‌توانیم کتابی را به او معرفی کنیم. زمانی تصور از خبرنگاری، تصوری خام بود. معتقد بودند خبرنگار مانند آینه فقط آنچه را که رخ داده، نشان می‌دهد اما امروزه خبرنگاری حرفه‌ای است که گزینش، تحلیل و تبیین می‌کند و نمی‌تواند داوری نکند. طبیعتا او داوری شده می‌نویسد. نمی‌توانیم به خبرنگار بگوییم که داوری نکن بلکه باید به او بیاموزیم که منصفانه داوری کند و متاسفانه در تعریف و ملاک داوری منصفانه دچار مشکل هستیم. البته بتازگی پژوهشکده مطالعات فرهنگی - اجتماعی مقاله‌ای را با این عنوان در حال چاپ دارد که مطالعه آن را به اهالی مطبوعات توصیه می‌کنم».
جای خالی سوگند نامه
پایبند بودن به تعهدات اخلاقی، سنت پسندیده‌ای است که از زمان بقراط برای دانشجویان پزشکی به ارث گذاشته شده است. در بخشی از سوگند نامه اخلاقی بقراط آمده است:«...اگر تمام این سوگندنامه را اجرا کنم و به آن افتخار کنم از ثمرات زندگی و حرفه خود برخوردار می‌شوم و همیشه بین مردان مفتخر و سربلند هستم، ولی اگر آن را نقض کنم و به سوگند عمل نکنم از ثمرات زندگی وحرفه خود بهره نمی‌برم و همیشه بین مردان سرافکنده و شرمسار هستم». دانشجویان رشته‌های مختلف پزشکی با سوگند خوردن بدون اینکه قانون و الزامی در کار باشد وجدان خود را متعهد به رعایت اصول اخلاق می‌کنند. ملکیان، دراین باره می‌گوید:«جای خالی سوگندنامه اخلاقی در جامعه مطبوعات کاملا احساس می‌شود. از آنجا که جامعه مطبوعات شورای نظام رسانه‌ای مانند نظام پزشکی یا نظام مهندسی و... ندارند به طور طبیعی ضوابط خاصی هم برای کسانی که می‌خواهند در این عرصه فعالیت کنند، نداریم. البته قانون جامع رسانه که در حال حاضر توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دست تدوین است به این موضوع توجه داشته و شورای نظام رسانه را پیش‌بینی کرده‌اند. امیدواریم هرچه زودتر پیش‌نویس این قانون به مراحل پایانی خود برسد و بزودی نهایی و تقدیم دولت شود. کسانی که می‌خواهند در عرصه روزنامه‌نگاری فعالیت کنند و پروانه خبرنگاری داشته باشند، باید به منشور اخلاقی که خود روزنامه‌نگاران تهیه و تدوین می‌کنند، پایبند باشند». دکتر قراملکی نیز معتقد است:«به طور طبیعی اخلاقیات الزام‌های درونی افراد هستند اما این الزام‌ها را باید نوشت و به صورت نظامنامه با عنوان آیین اخلاقی یا مرام و منشور اخلاقی تدوین کرد و هم به حافظه سپرد و هم با جان دل پذیرفت. سوگند خوردن به مرام اخلاقی در واقع روشی است که با هاله‌ای از قداست مرام اخلاقی را در جان و دل ما نهادینه می‌کند. در ضرورت آن در جامعه مطبوعات شکی نیست مگر اینکه خبرنگاران کار خود را حرفه ندانند. اگر خبرنگاری حرفه است باید جامعه خبرنگاران هم مرام اخلاقی تدوین کنند و هم به آن سوگند بخورند. منتها سوگندنامه نباید صرفا به یک کالای تزئینی تبدیل شود. یعنی باید به مرامنامه‌ای که به آن سوگند می‌خوریم پایبند باشیم». البته به نظر می‌رسد نبود منشور اخلاقی در جامعه مطبوعات و رسانه بهانه‌ای برای شانه خالی کردن از انجام وظیفه انسانی است چراکه در ماده دوم قانون مطبوعات به عنوان رسالت مطبوعات تعیین شده است آنچه خبرنگار و سایر فعالان جامعه مطبوعات باید رعایت کنند، مورد تاکید قرار گرفته است؛ از جمله روشن ساختن افکار عمومی و بالابردن سطح معلومات و دانش مردم، پیشبرد اهدافی که در قانون اساسی جمهوری اسلامی بیان شده است، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری (اسراف، تبذیر، تجمل‌پرستی، اشاعه فحشا و...) و ترویج و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی و گسترش فضايل اخلاقی، حفظ و تحکیم سیاست نه شرقی ـ نه غربی و... خالی از لطف نیست اهالی مطبوعاتی که برای مسؤول و غیرمسؤول، کوچک و بزرگ نسخه می‌پیچند یک‌بار آن هم به صورت جدی برای وجدان خود نسخه‌ای تجویز کنند که همیشه به آن پایبند باشند.