آقای شهیدی! شما هنرمندی هستید که فعالیت خود را در دهه 20 با تئاتر شروع کردید. عکس‌هایی که بر در و دیوار اتاق شما نصب شده نیز نشانگر فعالیت شما در این حیطه است.
من به شکل رسمی فعالیت خود را در سال 1321 با گروهی به نام هنردوستان آغاز کردم. در آن زمان به همراه دوستانی چون زنده‌یاد حسین دانشور در این گروه نام‌نویسی کردم که بیشتر حالت یک موسسه داشت و برای نخستین‌بار نیز«موسی و چوپان» و«گل و بلبل» حافظ را اجرا کردیم که مورد توجه واقع شد. در آن سال‌ها، شادروان استاد اسماعیل مهرتاش از طریق برادرم با من تماس گرفت و گفت که مایل است مرا ببیند. من پیش‌تر نام ايشان را شنیده بودم، اما هرگز از نزدیک همدیگر را ملاقات نکرده بودیم. به هرحال، وقتی به دیدنشان رفتم از من خواست قطعه‌ای بخوانم. آن روز به جز استاد مهرتاش، مرد مسن دیگری که عینک مشکی می‌زد و موهایش یکدست سپید بود، حضور داشت. خود مهرتاش به نواختن ابوعطا پرداخت و من شروع کردم به خواندن. پیرمرد از جایش بلند شد و به طرفم آمد و پرسید اهل کجایی؟ جواب دادم میمه، نزدیک اصفهان. گفت: تو گلیمت را از آب می‌کشی و رفت. خیلی تعجب کرده بودم و نمي دانستم که ایشان چه کسی هستند. تا اینکه استاد مهرتاش به من گفت، او طاهرزاده، استاد معروف موسیقی است.
از استاد مهرتاش برایمان بگویید. البته من پای صحبت خیلی از بزرگان موسیقی نشسته‌ام و هر یک درباره ایشان نظری ارائه داده‌اند.
ببینید ايشان از نظر من یک انسان به تمام معنا بود. مهرتاش فرمی داشت که شاگرد را به مدد همان فرم به صحنه می‌کشاند. همان طور که گفتم، من فعالیت خود را از تئاتر شروع کردم. همزمان هم کلاس تئاتر می‌رفتم و هم روی صحنه به اجرای نمایش می‌پرداختم.
چه نمایش‌هایی را با همکاری استاد مهرتاش اجرا کردید؟
«لیلی و مجنون» به کارگردانی ايشان و رفیع حالتی و در نمایشی رل «حافظ» را بازی کردم. به عکس‌های روی دیوار نگاه کنید. من تمام خاطرات آن سال‌ها را قاب گرفته‌ام. من حدودا تا سال 1332 در تئاتر ماندم. استاد مهرتاش آواز هم یاد می‌دادند. ايشان اعتقاد داشت باید شعر و قالب‌های شعری را بشناسیم. به زعم من، استاد مهرتاش یکی از برجسته‌ترین هنرمندانی بودند که خدمت بزرگی به هنر و ادب این مملکت کرد.50سال شبانه‌روز زحمت کشید و دیناری نگرفت و چشمداشتی نداشت. حتی گاهی از هنرجویان کلاس‌هایش علت دیر کردنشان را جویا می‌شد و وقتی می‌فهمید آنها پیاده آمده‌اند، بدون آنکه کسی متوجه شود در پایان کلاس به آنها کمک مالی هم می‌کرد. اما خب! خیلی‌ها چشم و رو نداشتند و بعدها که به جایی رسیدند در مصاحبه‌هایشان گفتند، ما شاگرد صبا بودیم و ايشان را نادیده گرفتند. به هرحال، آن زمان که بود همواره دعاگویش بودم. جای پدر را برای من پر کرد. حالا هم که نیست همیشه در ذهنم زنده است.
من فعالیت شما را اصولا در حیطه هنر به مثابه جاده‌ای تصور می‌کنم که نخستین گام‌های خود را در آن با تئاتر شروع کردید. اما بالاخره هر جاده‌ای، خروجی هم دارد. سوال اینجاست؛ خروجی شما برای تغییر مسیر از تئاتر به موسیقی چگونه شکل گرفت؟
یک شب در منزل زنده‌یاد احمد مهران میهمان بودیم. او آرشیو بزرگی از آثار موسیقی اصیل ایران داشت. آقای محجوبی و مهاجر هم بودند که الان فوت کرده‌اند و همین‌طور شادروان داود پیرنیا که با او آنجا آشنا شدم. بویژه اینکه آقای مهران گفت، چقدر می‌خواهی برای خودت در خلوتت بخوانی، بیا و در رادیو بخوان. این شد که از سال 31 آمدم میان مردم و داود پیرنیا با تاسیس برنامه«گل‌ها» که بزرگ‌ترین خدمت را به موسیقی کرد، این پیوند را میان من و مردم برقرار کرد. او 70 نفر را دور هم جمع کرد و این گروه هنری تا سال 1357 نیز ادامه داشت و چه شاهکارهایی از دل این برنامه به مدد هنرمندان آن بیرون آمد.
شما چند سالی را در ایران نبودید. گسست و اساسا مهاجرت در زندگی هر هنرمندی برای او تبعات خوشایند و ناخوشایندی دارد. درباره شما چطور؟
بله. من دقیقا در دهه 60 ایران را به قصد دیدن فرزندانم در خارج از کشور ترک کردم. تا اینکه هنگام برگزاری کنسرت دور دنیا در خارج از کشور، زمین خوردم و خونریزی مغزی کردم. این مساله موجب شد تا بازگشت من به ایران کمی با تاخیر انجام شود اما به هر حال، 2 سال پیش به عشق وطن به ایران بازگشتم.
شما صرفنظر از اینکه صدای زیبایی دارید و آوازهای ماندگاری از خود برجاي گذاشته‌اید، عودنواز توانمندی هستید. سوال من این است؛ كه در دهه‌های گذشته، افکار عمومی نسبت به این ساز چگونه بود و اصولا بربط چه جایگاهی در میان هنرمندان و مردم داشت؟
می‌دانید این سازی بود که بیشتر عرب‌ها به نواختن آن گرایش داشتند. در عین اینکه ساز اصیل ایرانیان است و نواختن آن را به«باربد» نسبت می‌دهند. حتی شخصیت‌هایی چون صفی‌الدین ارموی، ابن‌سینا، فارابی این ساز را می‌نواختند. در واقع عیوب این ساز را هم همین بزرگان برطرف کردند. عود تکمیل‌ترین ساز بشر است، 3 نت دارد که کوک می‌شود و 3 سیم که واقعا باقی زحمات را مرتفع می‌سازد. می‌توانم بگویم تمام ابعاد موسیقی ایرانی در این ساز هست. البته این را هم بگویم که من ابتدا سنتور می‌زدم. گاهی وقت‌ها که رادیو گوش می‌دادم، می‌دیدم در برنامه‌های عربی، صدای عود خیلی دلنواز به گوش می‌رسد. این شد که دنبالش را گرفتم. بعدها هم یک هنرمندی از بغداد به ایران آمد که قانون و عود می‌زد. من هم رفتم و از او چیزهایی آموختم. نت را هم که پیش از این از استاد مهرتاش فرا گرفته بودم.
البته تصور می‌کنم سبک نوازندگی عرب‌ها در عود در قیاس با ما دارای وجوه افتراقی است. شما فکری برای به اصطلاح ایرانی کردن یا بومی ساختن این ساز کردید؟
خب، خیلی فکرکردم که باید حتما یک مضراب ایرانی روی این ساز باشد. بعد آمدم مضراب تار را روی عود پیاده کردم و موفق هم شدم.
به اشکالاتی هم در این زمینه برخوردید؟ منظورم این است که آدم در هر آزمون و خطایی بالاخره سختی‌های زیادی متحمل می‌شود.
بله. می‌دانید اشکال کار کجا بود؟ اینکه وقتی عود می‌زدم، فاصله‌ای طول می‌کشید تا بتوانم جواب دست خودم را بدهم. سعی کردم روی این موضوع کار کنم، یعنی زبانم را با انگشتم جور کنم که موفق هم شدم. اما به هرحال تمرکزم به هم می‌خورد. سال‌ها طول کشید تا این توازن برای من به دست آمد.
آنهایی که شما را از نزدیک می‌شناسند و با هنر شما آشنایی کاملی دارند از سبک نوازندگی شما به‌عنوان سبک قول و غزل نام می‌برند. ظاهرا این سبکی است که به حالت ریتمیک اجرا می‌شد و گاهی نغمه‌های محلی نیز با ردیف‌های آوازی تلفیق می‌شده است بویژه اینکه اجرای آوازها و ترانه‌های محلی بختیاری جزو اصلی‌ترین فعالیت شما محسوب می‌شده و حتی این نوع آواز در اجراهایتان به وفور دیده می‌شده است. اگر ممکن است درباره این سبک خاص توضیح دهید.
همان‌طور که شما اشاره کردید، سبک من قول و غزل نام دارد که با ریتم نیز توأم است. کار من اساسا به این شکل است که ملودی را می‌گیرم و مواردی به آن اضافه می‌کنم. ساده بگویم، کارم در تمام این سال‌ها خلقی بوده است.
آیا طی سال‌ها فعالیت و تلاش سعی کردید تغییری هم در ساختار این سبک ایجاد کنید؟
ببینید من در اوایل کار خود از شیوه هنرمندانی چون تاج اصفهانی و ادیب خوانساری پیروی می‌کردم. یک روز استاد مهرتاش به من گفت، خب ادیب خوانساری که ادیب خوانساری است. تو که هستی؟ اگر می‌خواهی هنرمند ماندگاری شوی باید تمام اینها را از ذهنت پاک کنی و من واقعا یک سال زحمت کشیدم تا توانستم این شیوه‌ها را از ذهنم پاک کنم و روش خود را در کار پیاده سازم. یادم هست زنده‌یاد مهرتاش همیشه به ما می‌گفت، من این خانه را ساختم. دیگر رنگ‌آمیزی و دکوراسیون آن با شما. سعی کنید چیزی بسازید و خلق کنید که همه به شما آفرين بگویند.
من کوچک‌تر از آن هستم که بخواهم در کارنامه
50 ساله شما، دست روی آهنگ خاصی بگذارم یا آن را درخشان‌تر از همه بدانم. این را می‌دانم تمام کارهایی که شما انجام داده‌اید،آن هم با وسواس و علاقه‌مندی ویژه، ماندگار است. اما یک آهنگ در این میان، جاودانه‌تر از باقی آثار است،«آن نگاه گرم تو» که به نوعی ترانه محلی لری محسوب می‌شود و زنده‌یاد فرامرز پایور تنظیم آن را انجام داده است. حالا که ایشان در میان ما نیستند، اگرمایل هستید درباره این ترانه صحبت کنیم.
خودتان هم در پرسش اشاره کردید که این یک ملودی خرم‌آبادی بود منتها با ریتم خیلی تند و شاد. من آمدم و این را اندکی سنگین‌تر کردم. ضمن اینکه 2 گوشه از خود ماهور نیز به آن اضافه کردم، طوری که ساختمان و اساسش به هم نریزد. شادروان پایور هم آمد و به تنظیم این آهنگ پرداخت. یادش به خیر. همیشه می‌گفت، هیچ وقت فکر نمی‌کردم این آهنگ اینقدر گل کند. ما تصمیم گرفتیم تا زمانی که قضیه اجرای این آهنگ نهایی نشود، آن را جایی افشا و بازگو نکنیم. وقتی برای نخستین‌بار روی صحنه در تالار رودکی اجرا کردیم و شب از سالن بیرون آمدیم، با جمعیتی مواجه شدیم که به وجد آمده و این آهنگ را می‌خواندند. از فردایش هم كاست اين آهنگ بیرون آمد و فروش خوبی کرد.
در حال حاضر، موسیقی زیرزمینی در موسیقی ایرانی ریشه دوانده است. حالا این مقوله چقدر به پیکره موسیقی اصیل ضربه می‌زند، بماند. می‌خواهم بپرسم آیا می‌توان امیدوار بود که از میان این آثار،کارهای استخوان‌داری هم عرضه شود یا به هرحال، تمهیدی اندیشیده شود که این نوع موسیقی هدفمند شود و سر و سامانی بگیرد؟
موسیقی زیرزمینی همان‌طور که از نامش پیداست، ممنوع است. بیشترشان هم تا جایی که می‌دانم از آهنگ‌های لس‌آنجلسی تقلید می‌کنند. یک ملغمه‌ای است که شاید خودشان هم نمی‌دانندچيست.
طی ماه‌های اخیر از سوی برخی رسانه‌ها، خبر برگزاری کنسرت شما بعد از 30 سال به گوش رسید. این درحالی بود که مدتی بعد سایت موسیقی ما این خبر را تکذیب کرد. چقدر این مساله صحت دارد و آیا اصلا تصمیم دارید با یک تاخیر 30 ساله به برپایی یک کنسرت بپردازید؟
قرار بود برای من بزرگداشتی برگزار شود. ما هم فکر کردیم در خلال این بزرگداشت به اجرای برنامه‌ای
10 دقیقه‌ای از آهنگ‌هایی که مردم با آنها خاطره دارند، بپردازیم. نمی‌دانم چطور شد این خبر به سرعت منتشر شد که شهیدی بعد از 30 سال دارد کنسرت می‌گذارد!
حالا چطور؟ آیا این مساله همچنان در محاق قرار دارد؟
هرچند هنوز تصمیمی نداریم اما قرار است در جریان بزرگداشتی که از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار می‌شود، چند آهنگ را به همراه پسرم اجرا کنیم. دوست دارم اگر این اتفاق میسر شد، 10 یا 15 قطعه از گذشته‌ها را اجرا کنم.
یک آدم عادی وقتی 70 یا 80 سال از زندگی‌اش می‌گذرد، بازمی‌گردد و به پشت سرخود نگاه می‌کند.خیلی وقت‌ها با خود فکر می‌کنیم که نقاط درخشان زندگی‌مان چه جاهایی بوده است. مسلما برای یک هنرمند این مساله بیشتر آگراندیسمان می‌شود. بویژه وقتی سن بالا می‌رود، انگار آدم بیشتر به گذشته خودش نقب می‌زند و کندوکاو می‌کند. درباره خود شما چقدر این امرصادق است؟ به گذشته که فکر می‌کنید، چه احساسی به شما دست می‌دهد؟
می‌دانید، وقتی به دنیای هنری وارد می‌شوید، واقعا متوجه گذر زمان نمی‌شوید، اینقدر که با شتاب می‌گذرد. من سال‌ها در لاله‌زار به اجرای برنامه موسیقی و تئاتر پرداختم اما باورتان می‌شود رنگ چراغ‌های شب لاله‌زار را ندیدم؟ فکر و ذکرم کارم بود. جمعه به جمعه هم بچه‌هایم را می‌دیدم. چیزی به نام تفریح و خوشی در زندگی من وجود نداشت.
با وجود اینکه به کشورهای زیادی سفر کرده‌اید. باید برایتان دیدن بسیاری از مکان‌های ناشناخته و تجارب، لذتبخش بوده باشد.
باور می‌کنید وقتی برای اجرای برنامه به این کشورها می‌رفتم، تماما برای کار بود. تمام مدت گرفتار بودم. از زمانی که در هواپیما با گروه می‌نشستیم تا به محل برگزاری کنسرت برسیم، دلشوره چطور برگزار کردن با ما بود تا زمانی که از سالن بیرون می‌آمدیم. می‌خواستیم به نحو احسن کار انجام دهیم. انگشت‌های مرا ببینید، به خاطر کار زیاد و مداوم پینه بسته به نظر می‌رسد. گاهی آنقدر عود می‌زدم که اگر سوزن به انگشتم می‌زدی دردی احساس نمی‌کردم. عشق بود دیگر. ما دنبال عشقمان رفتیم. نتیجه عشق هم حرمان است، یک جور دیوانگی شیرین.
اما از این شوریدگی پشیمان نیستید.
نه. خب می‌دانید من خیلی کار کردم. امروز فقط به این فکر می‌کنم که عمرم چقدر زود گذشت، زود، خیلی زود.
آيا مطلبي هست كه دوست داشته باشيد از طريق رسانه ما با مردم در ميان بگذاريد؟
آرزو دارم هنرمندانی که در عرصه موسیقی کار می‌کنند، به این نکته دقت کنند که قدم در چه راهی گذاشته‌اند. این مسیری است که همیشه هموار نیست. پرسنگلاخ و پرپیچ وخم که جوانی آدم را می‌گیرد. دست‌کم باید در این کار روزی 8 ساعت وقت گذاشت. به نظر من موسیقی دریای بیکرانی است. چه کسی را دیده‌ای که تا پایان این دریا شنا کند و به انتها برسد؟ خیلی‌ها آمدند و از کنار این دریا فقط رد شدند. بعضی‌ها فقط پاهایشان را در آن شستند. بعضی طاقت نیاوردند و غرق شدند. بعضی هم شنا کردند و پیش رفتند اما واقعیت این است که این دریا قهرمان ندارد. چه کسی را دیده‌ای که برایت گفته باشد ته این دریا چه خبر است؟!
هنر اصیل ما به بهانه مدرنیزه شدن در سراشیبی فراموشی و انزواست. شما چه راهکاری پیشنهاد می‌کنید؟
به نظرم موسیقی اصیل ایرانی ما هیچ وقت فراموش نشده، هرچند سال‌ها با افت و خیز مواجه بوده است. ببینید یک زمانی، حرفی از برنامه«گل‌ها» نبود اما امروز این برنامه در یک قدمی جهانی شدن و شناخت است. موسیقی همیشه در خون انسان است. چطور می‌توان فراموشش کرد؟! خودت می‌توانی زمزمه لالایی‌هایی که در گوشت خوانده می‌شد را فراموش کنی؟! پس هرچه جلوتر می‌رویم، موسیقی ما تثبیت و تعدیل می‌شود، خاصه اینکه شناسنامه هر ملتی، آهنگ‌های محلی و ادبیات است.