مسعود بهرنگي:
این روزها هر کجا و در هر محفلی که باشی سخن از زلزله تهران است. بعضی‌ها مخالف و بعضی‌ها موافق این نظر که «تهران آمادگی لازم در برابر زلزله را ندارد» حرف می‌زنند و جالب اینجاست که ترس فروخورده مردم از زلزله غیرقابل اغماض است. هنوز تصویر مردمی که از ترس لرزه‌های خفیف پایتخت، چند شب را در پارک‌های بزرگ و کوچک شهر به صبح رساندند از خاطره این شهر پاک نشده که دوباره سخن از زلزله همه جا و به صورت‌های مختلف شنیده می‌شود. اما اين سندها انتشار گزارشی از نتیجه تحقیقات یک آژانس ژاپنی درباره زلزله تهران پس از قریب به 10 سال، این سوال را در ذهن ایجاد کرد که برای اطلاع‌رسانی چنین مساله حیاتی‌ای چرا اینقدر دیر اقدام شده است؟ آیا شورای شهر، شهرداری و دولت اصلاح‌طلب که هزینه این مطالعه را از کسیه مردم به چشم‌بادامی‌ها داده‌اند، نباید نتایج آن را به اطلاع همان مردم می‌رساندند و صدای زنگ خطر زلزله را در شهر می‌پراکندند تا از تلفات مالی و جانی زلزله‌ای که همیشه پشت در بسته پایتخت خوابیده است بکاهند؟ یافته‌ها حکایت از آن دارد که در فروردین ماه سال 1378 بنا به درخواست شهرداری تهران، آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن «جایکا»(JICA) که نماینده رسمی و مسؤول اجرای طرح‌های همکاری‌های فنی دولت ژاپن است، گروه مطالعاتی خود را به تهران اعزام کرد تا مطابق مقررات و آیین‌نامه‌های جاری کشور ژاپن، مطالعاتی را در زمینه زلزله‌های احتمالی تهران انجام دهد. پس از 18 ماه در آذر سال بعد بخشی از این گزارش تحت عنوان «ریز پهنه‌بندی لرزه‌ای تهران بزرگ» انتشار یافت که بدون اطلاع‌رسانی لازم در سکوت برگزار شد و تهرانی‌ها در دوره‌ای که دانستن حق مردم بود، هیچگاه در جریان خطری که بیخ گوششان خفته است قرار نگرفتند. اگر چه در این سال‌ها هر مسؤولی که به دنبال ارزانی مسکن در بخش خاصی از پایتخت بود، رد گسل‌های تهران را به آنجا کشاند و هرچند در همه این سال‌ها از زلزله به عناوین مختلف سوء‌استفاده شد تا ترس و نگرانی را به دل مردم خوش‌باور این شهر 72 ملت بکشاند اما هیچ کس با زبان مردم کوچه و بازار به سراغ آنها نرفت تا با ایجاد یک بسیج آموزش همگانی، آثار تخریبی این پدیده طبیعی را کاهش دهد. حالا پس از 10 سال از آن روزها و در شرایطی که دولت برنامه‌های مشخص و تعریف‌شده‌ای را برای کاهش جمعیت تهران ارائه کرده تا بدین وسیله جلوی خسارات مالی زلزله احتمالی گرفته شود، گروهی این کار را نه بر مبنای مستندات علمی بلکه نوعی ترویج خرافه می‌دانند یا در نهایت به آن شائبه سیاسی می‌چسبانند! اما در میان این انگ زدن‌ها، آنچه نباید از قلم بیفتد این است که «زبان گفتن از خطر» و «حکایت‌کننده» آن چندان اهمیت ندارد بلکه این خود خطر است که تهران را از سال‌های دور تهدید می‌کرده و تا روزی که در روی پاشنه سابقش در این شهر بی‌مدیر بچرخد، به عمق تاسفی که بعدا برای آن خواهند خورد، افزوده می‌شود؛ تهرانی که هر روز به جفای قیمت زمین، درازتر و بلند‌تر می‌شود، ایمنی خودش را در زیر چکمه‌های مهاجرپذیرترین استان کشور له کرده و نتیجه آن علاوه بر اختلاف طبقاتی شدید، ناهمگونی و ناعادلانه بودن توزیع همه چیز است؛ از خطوط مترو و بی آر تی گرفته تا شبکه برق و وضع آنتن دهی موبایل! اینچنین است که شهری که به آن یک پدیده اجتماعی می‌گویند قریب به یک دهه به لطف مصلحت‌اندیشی مدیران آن زمان چه در شورای شهر، چه شهرداری و حتی دولت در خواب خرگوشی بوده و اکنون که با موضوع زلزله دوباره روبه رو شده این روبه‌رویی به طرز غریبی باعث ترس مردم شده است؛ انگار که تا به حال باورشان نمی‌شده که روزی بالاخره دست‌های 3 گسل مهم دامنه جنوبی البرز، نسخه تهران را هم خواهند پیچید.
مستندات علمی زلزله
آخرین و بزرگ‌ترین زلزله‌ای که تهران به خاطر می‌آورد برابر اسنادی که دکتر بهرام عکاشه، پدر علم زلزله‌شناسی ایران به خبرنگار «وطن امروز» نشان می‌دهد به 1209 هجری شمسی یعنی 180 سال پیش بازمی‌گردد اما در آن موقع تهران شهر کوچکی بوده و کم‌جمعیت، با این همه خسارت‌های مالی فراوان زلزله، شهر را در تاریخ زلزله‌های ایران به ثبت رسانده. نکته اینجاست که در همین زلزله بخش‌هایی چون شمیرانات، جاجرود، ری، کن، لواسانات و... تلفات سنگینی داده‌اند. اما اکنون با جذب و هضم شدن این قریه‌های کوچک در دل پایتخت دست ساز قاجارها، باید منتظر چه فاجعه‌ای بود، خدا می‌داند! عکاشه که این روزها بشدت پرکار است و همو برای اولین بار بعد از 10 سال پرونده خاک‌خورده ژاپنی‌ها را از بایگانی درآورد تا وظیفه مسؤولان غفلت‌پیشه قبلی را خود اجرا کند و نگرانی‌اش را از وضع بحرانی تهران بگوید، به این جای سخن که می‌رسد، توضیح می‌دهد که در 2هزار سال گذشته البرز مرکزی زلزله‌های تاریخی فراوانی داشته و از آنجا که از سال 1960 میلادی و با راه‌اندازی اولین پایگاه زلزله‌نگاری در تهران ثبت وقایع زمینی انجام شده است، ادامه می‌دهد: «وضع تهران نگران‌کننده است». عکاشه به «وطن امروز» می‌گوید که 30 سال پیش در امپریال کالج کتابی با عنوان «تاریخ زلزله‌های ایران» منتشر شد که شرح مفصل زلزله‌های ایران با مستندات و نقشه‌های فراوان بود و همان روزها زنگ خطر فشرده شد. ما برنامه‌های تلویزیونی ترتیب دادیم و در کیهان و اطلاعات مقالاتی برای آگاهی مردم از زلزله منتشر کردیم اما بسیاری از این اطلاعات سانسور شد چرا که عقیده بر این بود که مردم نباید بترسند. گویی 10 سال پیش هم که نتايج تحقیقات ژاپنی‌ها تهران را ناامن می‌خواند،
باز هم همین نگاه اخبار را به دست سانسور سپرده باشد تا مردم از آن بویی نبرند. بحث به اینجا که می‌رسد از پدر زلزله‌شناسی ایران می‌پرسم: «اتفاقا امروز هم این موضوع از سوی برخی مطرح می‌شود که تمام این بحث‌ها برای ترساندن مردم است و به نوعی جنگ روانی به حساب می‌آید، آیا شما هم موافقید؟» عکاشه مکثی می‌کند و می‌گوید: «به نظر من سخن گفتن از زلزله در شهری مثل تهران که با 3 گسل عمده مواجه است، اصلا جنگ روانی و ترساندن مردم به حساب نمی‌آید. تهران مکانی شده که زندگی در آن هر روز سخت‌تر می‌شود. تمرکز همه چیز در تهران است و همین مساله ساکنان شهرها و روستاهای اطراف را به پایتخت کوچانده به طوری که تهران شبیه یک غده سرطانی و کلاف سردرگم شده است».
وضعیت آمادگی تهران
از نظر عکاشه آمادگی تهران خوب است اما کافی نیست. در حال حاضر برای شهر تهران، استان‌های معین تعیین شده تا در صورت بروز بحران برای کمک‌رسانی بیایند اما او معتقد است که زلزله راه‌های مواصلاتی را نابود می‌کند با این حساب این استان‌ها چگونه می‌توانند برای امدادرسانی به تهران بیایند؟ خودش می‌گوید: «سال 1378 قراردادی با این آژانس ژاپنی برقرار شد که به همت نامه‌نگاری‌های من با رئیس‌جمهور وقت بود. اما اینکه چرا اطلاعات گزارش نهایی این تحقیقات در اختیار مردم قرار نگرفت را باید بروید و از آقای الویری بپرسید. باید بگویم که مسؤولان باید مطلع شوند و با سیاست‌هایشان جلوی تبعات قضیه را بگیرند. در تمام این سال‌ها می‌شد از بلندمرتبه سازی، ساخت خانه‌های غیرمهندسی، افزایش جمعیت و تمرکزگرایی پایتخت جلوگیری کرد که این‌طور نشد. باید دولت الکترونیک ایجاد می‌شد، اختیارات شهرهای دیگر وسعت می‌یافت تا خود به خود جمعیت کم شود. این مساله را نمی‌شود با دستور و ابلاغ انجام داد نیاز به زمان دارد و زمان چیزی است که حالا دیگر در برابر زلزله نداریم. به نظرم با نگاهی کلی‌تر به ایران باید یک وزارتخانه مرتبط با زلزله در کشور داشته باشیم تا در تمام استان‌ها حضور داشته باشد. بحث که به اینجا می‌رسد می‌گویم درباره نقش دعا دربرابر زلزله هم چند وقتی است که دارد حرف‌هایی گفته می‌شود، شما چه نظری دارید و او می‌گوید: «من هم مساله دعا را قبول دارم، توکل خیلی خوب است اما در شرایطی که هر چه در توان است انجام شود. توکل به معنای شانه خالی کردن از مسؤولیت نیست. دعا می‌تواند در لحظه بحران رفتار آدم را منظم کند و به آن هماهنگی ببخشد.» خیلی‌ها شخص احمدی‌نژادرا مساله اصلی می‌دانند و می‌گویند به دلایلی سخن گفتن از زلزله در این روزها با هماهنگی او انجام می‌شود اما عکاشه می‌گوید که تا به حال کسی برای صحبت درباره زلزله به سراغش نیامده و او فقط در رادیو و تلویزیون دعوت شده است. با این همه غم این مساله را پنهان می‌کند و با مسرت می‌گوید: «اما افراد ستاد بحران از شاگردان من هستند که خیلی خوب است اما نباید یادمان برود که ابعاد بحران خیلی بزرگ‌تر از مدیریت ما است.» و اشاره‌اش به تعداد ماشین‌های پایتخت، جمعیت و وضع انرژی‌های این شهر است که همین الان یک معضلند چه رسد به زمان حادثه! بعد ادامه می‌دهد: «این گزارش به یک صورتی در سال 1384 منتشر شد و حاصل داد و فریادهای من بعلاوه یافته‌های آن باعث شد ستاد مدیریت بحران به وجود آید» و لبخند می‌زند.
بافت فرسوده پايتخت
عکاشه همین‌طور از بافت فرسوده تهران می‌نالد. براساس گزارشی که ژاپنی‌ها 10 سال پیش که هنوز عمق فرسودگی تهران تا به این مرحله نرسیده بود، اعلام کردند که در صورت بروز زلزله از سمت ری، مناطق 11، 12، 16 و 20 با خاک یکسان خواهند شد و این مناطق فرسوده‌ترین بخش‌های شهر هستند. عکاشه می‌گوید: «آقای قالیباف معتقدند که تهران 37 درصد بافت فرسوده دارد در صورتی که اگر به تهران بزرگ توجه کنیم 60 درصد آن فرسوده است و این بافت در زمان زلزله خسارت بی‌حد و حسابی خواهند دید». پیرمردی که با دستور دکتر حسابی برای فراگرفتن دانش زلزله به دانشگاه‌های خارج سفر کرده و اکنون با کوهی از تجربه و اتاقی پر از نقشه‌ها و کتاب‌های مختلف در دانشکده علوم پایه دانشگاه آزاد پشت میزش و روبه روی من نشسته، در سخنانش بشدت صراحت و صداقت دارد، چیزی که مدیران پیشین و بویژه دولتمردان اصلاح‌طلب دولت هشتم و اصلاح‌طلبان عضو شورای شهر اول تهران از آن بهره‌ای نداشتند و غفلت خیانتگونه آنها در محرم ندانستن مردم و عدم اطلاع‌رسانی بموقع درباره وضع تهران و از آن بدتر به‌کار نبستن اقدامات مورد نیاز برای حل مشکلات پایتخت باعث شد این روزها تهران و مردم آن شب‌ها آسوده نخوابند که اگر غیر از این کرده بودند حالا وضع ما بهتر از اینها بود.
زلزله همیشه و همه جا حواسش به تهرانی‌هاست و اگر می‌شد که زودتر برای آمادگی در برابر آن کمر همت ببندیم، ماجرا به این عجله کاری‌ها نمی‌رسید. با این همه دامنه جنوبی البرز سال‌هاست که از غفلت‌های سهل‌انگارانه و بعضا مغرضانه ضربه می‌خورد و هر جوری که حسابش را بکنی بسیاری از این سهل‌انگاری‌ها را باید به حساب مدیرانی نوشت که حقیقت را ذبح مصلحت خویش می‌کنند، حتی درباره زلزله!