در ماه دسامبر سال گذشته میلادی شاهد اکران فیلمی موزیکال رمانتیک از راب مارشال با نام «نه» (nine) بودیم. این کارگردان پیشتر و با ساخت فیلم موزیکال «شیکاگو» آغازی بسیار موفق را در زمینه ساخت فیلم‌های بلند برای خود رقم زده بود. مارشال با «شیکاگو» علاوه بر جایزه «دستاورد برجسته کارگردانی تصاویر متحرک» از سوی اتحادیه کارگردانان آمریکا موفق شد جایزه اسکار بهترین فیلم سال را در برابر این ساخته خود ببیند. «نه» تازه‌ترین ساخته این کارگردان، اقتباسی است از کتابی که آرتور کوپیت برای موزیکالی به همین نام به رشته تحریر درآورده بود. نکته اینکه این کتاب خود یادآور شاهکار کلاسیکی از فدریکو فلینی با نام «هشت و نیم» است. «نه» داستان کارگردانی به نام گوئیدو کنتینی را به تصویر می‌کشد که هنگام تلاش برای نوشتن فیلمنامه آخرین فیلم خود با مسائلی روبه‌رو است. این فیلم توانست در 4 بخش بهترین هنرپیشه مکمل زن (پنلوپه کروز)، بهترین طراحی صحنه، بهترین طراحی لباس و بهترین ترانه غیراقتباسی، نامزد جایزه اسکار شود.
انتخاب بازیگران
بی‌تردید یکی از جنبه‌های قابل تأمل در فیلم «نه» که در مواجهه نخست توجه بسیاری را به خود جلب می‌کند، حضور چندین هنرپیشه نامدار در فیلم است. در این فیلم، بازیگران بسیار مطرحی از سینمای هالیوود همچون سوفیا لورن، جودی دنچ، دنیل دی لوییس، ماریون کوتیارد، پنلوپه کروز و نیکل کیدمن حضور دارند که همگی پیشتر جایزه اسکار را در کارنامه داشته‌اند. اما ستاره‌های این فیلم به همین چند نام محدود نمی‌شوند چراکه کیت هادسون نامزد جایزه اسکار و فرگی برنده جایزه گرمی نیز در آن به ایفای نقش پرداخته‌اند. گفته می‌شود در ابتدا قرار بود کاترین زتا جونز نقش کوتاهی را که در نسخه کنونی برعهده نیکل کیدمن است ایفا کند اما پس از اینکه مارشال گسترش نقش او را در فیلم نپذیرفت، جونز ایفای آن را رد کرد. همچنین بنابر برخی گزارش‌ها، خاویر باردم نخستین گزینه برای ایفای نقش گوئیدو کنتینی در فیلم بوده اما با جدایی او از این پروژه (که برخی دلیل آنرا خستگی عنوان کرده‌اند) دنیل‌دی‌لوییس جایگزین وی شده است. همچنین برخی از اخبار حاکی از آن بود که آنتونیو باندراس که پیشتر در یکی از اجراهای «نه» روی صحنه تئاتر نقش گوئیدو کنتینی را عهده‌دار بوده‌است، از اینکه در فیلم حضور نیافته چندان خشنود نبوده اما برای همه افرادی که در تولید آن نقش داشتند آرزوی بهترین‌ها را کرده است. از سوی دیگر نقش پنلوپه کروز نیز در فیلم دچار تغییراتی شده‌است. نشریه ورایتی در گزارش خود از تولید این فیلم عنوان کرده است: «در ابتدا کروز برای اجرای نقش کلودیا (که در نهایت نیکل کیدمن آن را ایفا کرد) پا به میدان گذاشته بود اما در نهایت او در نقش کارلا حضور یافت.» چیزی شبیه به این اتفاق برای نقش‌آفرینی ماریون کوتیارد هم روی داد و او به جای نقش لی‌لی (که در نهایت به جودی دنچ رسید)، در نقش لوئیزا به ایفای نقش پرداخت. همچنین شنیده شده‌است، کتی هولمز و دمی مور هم برای ایفای نقشی در فیلم «نه» مورد بررسی قرار گرفته بودند اما نتوانستند در فهرست نهایی بازیگران این فیلم، جایی را از آن خود کنند.
«نه» از نگاه راب مارشال
همانطور که پیشتر به آن اشاره شد، فیلم «نه» براساس یک موزیکال محبوب به همین نام ساخته شده است که پیشتر جایزه تونی را از آن خود کرده بود. این موزیکال هم یادآور یکی از شاهکارهای تحسین شده و مطرح سینمای جهان، ساخته فلینی بزرگ است. این امر در نوع خود پیشینه‌ای غنی برای «نه» محسوب می‌شد و ممکن بود این سوال را مطرح کند که چنین پیشینه‌ای چه تاثیری بر ذهن کارگردان آن خواهد گذاشت و در کل، آیا ممکن است موجب نگرانی درباره نتیجه کار او شود؟ مارشال در این ارتباط، در یکی از مصاحبه‌های خود با اشاره به سنت اقتباس موزیکال از آثار کلاسیک می‌گوید: «این بسیار جالب است. ما در حال دنبال کردن سنت اقتباس موزیکال از فیلم‌های کلاسیک هستیم. مانند اقتباس بانوی زیبای من از پیگمالیون یا جوراب‌های ابریشمی که براساس نینوچکا بود یا حتی سوییت چریتی که اقتباس فیلم شب‌های کابیریا ساخته فلینی بود... . درباره فیلم «نه»، چیزی که به کمک من آمد این بود که ما در ژانری کاملاً متفاوت از نسخه پیشین بودیم. ما فیلمی موزیکال را می‌ساختیم، بنابراین در حال انجام چیز دیگری بودیم، اما یادم هست وقتی با آنتونی مینگلا (یکی از نویسندگان نه) کار می‌کردیم، او گفت باید به نحوی آن پیشینه بزرگ را کنار بگذاریم و ما هم همین کار را کردیم. شما آن را مطالعه می‌کنید، می‌شناسید اما بعد مجبورید کنارش بگذارید و مسیر خودتان را آغاز و کار دیگری ارائه کنید». اما شاید یکی از جنبه‌های قابل تامل پیرامون فیلم «نه» به تفاوت‌هایی بازمی‌گردد که میان سینما و تئاتر وجود دارد که شاید حضور دوربین نخستین آنها باشد. در واقع در تئاتر، مساله «استفاده از دوربین در جهت خلق تصاویر» که در فیلم دیده می‌شود وجود ندارد. روی صحنه تئاتر، کنترل چیزی که مخاطب روی آن تمرکز می‌کند، دشوارتر از دنیای فیلم است. مارشال درباره حضور دوربین و امکانی که برای کارگردانی این فیلمنامه به‌وجود آورده‌است، می‌گوید: «به‌عنوان یک کارگردان و حتی یک طراح، کارکردن روی یک فیلم برایم بسیار هیجان‌انگیز است. چون شما می‌توانید به یک چیز، به نحوی کاملا متفاوت جان ببخشید و هیچ مرزی هم وجود ندارد. در واقع من در فیلم، خود را در وضعی می‌بینم که خودم برای خودم مرز ایجاد کرده‌ام، چون عرصه فیلم بی‌انتهاست. شما در این عرصه می‌توانید هرکاری انجام دهید. این یک لذت بزرگ است. شما می‌توانید به چیزی کات کنید که می‌خواهید همه آن را ببینند، برخلاف صحنه تئاتر که مردم این انتخاب را دارند که به چیزی نگاه کنند که می‌خواهند. این برای من یکی از هیجان‌های کارکردن روی یک فیلم است و یکی از دلایلی بود که روی‌آوردن از تئاتر به فیلم را برای من هیجان‌انگیز کرد.» نگاهی به کارنامه مارشال نشان می‌دهد که او پس از ساخت فیلم موزیکال «شیکاگو»، «خاطرات یک گیشا» را کارگردانی کرد که برخلاف ساخته قبلی، یک فیلم موزیکال نبود. در ادامه، شاهد فیلم «نه» از این کارگردان بودیم که به نوعی بازگشت وی به سبک و سیاق موزیکال محسوب می‌شد. البته پروژه بعدی این کارگردان قسمت چهارم از مجموعه فیلم‌های «دزدان دریایی کارائیب» است که باز هم فیلمی غیرموزیکال محسوب می‌شود، بنابراین شاید دشوار نباشد اگر نتیجه‌گیری کنیم که آثار مارشال تا به اینجای کار در حال گردش بین کارهای موزیکال و غیرموزیکال بوده است. او خود در این‌باره می‌گوید: «موضوع، تنوع است... مساله اینجاست که شما بتوانید خودتان را گسترش دهید، به همین خاطر من در جست‌وجوی چیزهای جدید هستم، چون نمی‌خواهم یک چیز را مرتب تکرار کنم... . این خوب است که می‌شود با همه چیز به‌صورتی متفاوت برخورد کرد و این یکی از لذت‌های کارکردن است، شما به ظاهر قدم در یک ماجرا می‌گذارید اما هربار این یک ماجرای جدید است».
«نه» از نگاه منتقد تایم
فیلم «نه» نقدهای متفاوتی را در برابر خود دیده است. در این میان ریچارد کورلیس، منتقد نام‌آشنای تایم یادداشت خود را با عنوان «فیلم نه، نه یک ده و نه قطعا یک هشتونیم» آغاز می‌کند و در ابتدا به طرح کلی فیلم اشاره دارد که در آن یک کارگردان مشهور در حال برنامه‌ریزی فیلم بعدی خود است، تهیه‌کننده‌ها پول در اختیار او قرار می‌دهند و صدها تکنیسین ماهر آماده هستند تا تخیلات او را به واقعیت سینمایی تبدیل کنند اما مشکل اینجاست که به‌عنوان یک فیلمساز خلاق، او نمی‌تواند این فیلم را ساماندهی کند. کورلیس در نقد خود با توجه به فیلم «هشت و نیم» ساخته فلینی به این مطلب اشاره می‌کند که این کارگردان بزرگ، پس از رسیدن به موفقیتی جهانی با فیلم «زندگی شیرین» (La Dolce Vita)، با سوالاتی درباره فیلم بعدی خود محاصره شده بود؛ سوالاتی مانند اینکه این فیلم درباره چه چیز خواهد بود یا اینکه او چگونه خود را بار دیگر در صدر خواهد ديد؟ بنابر این فلینی ایده جسورانه «ساخت فیلمی درباره مردی که نمی‌تواند یک فیلم بسازد» را انتخاب کرد. این منتقد در بخشی از نوشتار خود می‌نویسد: «فیلم هشت و نیم، علاوه بر یک سرگرمی شگفت، مانند آذرخشی برای فیلمسازان دیگر بود. فیلم به آنها می‌گفت که به حدی جالب هستند که می‌توانند موضوع فیلم‌های خود باشند، این خودبینی می‌تواند بالاترین شکل هنر باشد.» وی سپس به این مطلب اشاره دارد که تا مدت زمانی پس از اکران شاهکار فلینی، کم نبودند کارگردان‌های آمریکایی که بخواهند «هشت و نیم» خودشان را بسازند و در این بین به فیلم‌های مسحور کننده‌ای همچون «الکس در سرزمین عجایب» ساخته پل مازورسکی، «خاطرات استارداست» ساخته وودی آلن و «همه آن جاز» کاری از باب فوس اشاره می‌کند. در ادامه کورلیس زمان حال را مطرح می‌کند که کارگردان‌ها ترجیح می‌دهند به‌جای شیرجه رفتن در استخر هنرمندی خود، فیلم‌هایی براساس آثار سینمایی قدیمی بسازند. او می‌نویسد: «هالیوود به عقب نگاه می‌کند، نه به درون. فیلم نه اما می‌خواهد هردو را انجام دهد.» کورلیس، به نقش اول فیلم هم اشاره می‌کند و اینکه پس از جدایی خاویر باردم اسپانیایی از فیلم (که قرار بود نقش اول را بازی کند)، دنیل‌دی‌لوییس بریتانیایی جایگزین او شده است که تقریبا در نقطه مقابل باردم روحیه‌ای نزدیک به اهالی مدیترانه ندارد، در حالی که در هشتونیم، مسحورکنندگی در ذات «ماسترویانی» (بازیگر ایتالیایی نقش اول فیلم) بود. کورلیس همچنین توجه ویژه‌ای به بازی ماریون کوتیارد دارد که در نقش همسر گوئیدو به ایفای نقش پرداخته و از او به‌عنوان هنرپیشه‌ای که روی کاراکتر خود تسلط دارد، یاد می‌کند.
... و سرانجام «نه» از نگاه ایبرت
اما در نقد دیگری بر فیلم «نه» به قلم جر ایبرت می‌خوانیم: «شاید مشکل من این است که هشت و نیم فلینی را بخوبی می‌شناسم و شاید مشکل شما هم این باشد که آن را به حد کافی خوب نمی‌شناسید! هر دوی ما ممکن است بپرسیم نه، دقیقا برای کدام مخاطب ساخته شده است؟» وی سپس با اشاره به تئاتر «نه» می‌نویسد: «من آن را ندیده‌ام اما مطمئن هستم که به میزان زیادی از زنده و روی صحنه بودن سود برده و انرژی موجود در ایفای نقش‌ها، فقدان یک موسیقی عظیم را تلافی می‌کرده است.» او در ادامه به فیلم‌های فلینی اشاره دارد و موزیکال بودن آنها را ضروری می‌داند و در این باره می‌نویسد: «مانند بسیاری از کارگردان‌های هم‌عصر خود، او دیالوگ و صداها را زنده ضبط نمی‌کرد. او نیازمند صداگذاری بود. در صحنه، او معمولا یک ارکستر در حال نواختن داشت و از بازیگرانش می‌خواست که حرکات آنها، نه همزمان با موسیقی بلکه در همدلی، با آن باشد.» او سپس به موسیقی نینو روتا در فیلم‌های فلینی اشاره دارد و شاید در بیان لذت شنیداری این آثار برای مخاطبان بوده است که این جمله را بیان می‌کند: «من می‌توانستم یک فیلم فلینی را حتی از طریق رادیو هم تماشا کنم!» او طرح داستان «هشتونیم» را در ارتباط با جنبه‌های زندگی خود فلینی می‌داند؛ جنبه‌هایی مانند ابهام او درباره فیلمنامه‌ها، ضرب‌الاجل‌ها، بی‌تفاوتی‌اش به بودجه‌ها و... اما در نقد ایبرت هم دی لوییس جایگاه ویژه‌ای دارد. او این سوال را مطرح می‌کند که «در حال حاضر کدام ستاره می‌توانست این نقش را بازی کند؟» و پاسخی که خود به آن می‌دهد نیز نامی آشناست؛ «خاویر باردم». او چند گزینه دیگر مانند گائل گارسیا برنال و الک بلدوین را هم مطرح می‌کند و می‌نویسد: «شما به مردی نیاز دارید که خوش سیما باشد اما هرگز به آن فکر نکرده باشد.» ایبرت سرانجام مقاله خود را با این پیشنهاد به پایان می‌برد: «توصیه پایانی من بسیار صمیمانه است: در زندگی، هرفردی که عاشق فیلم است باید زمانی را برای دیدن هشت و نیم در نظر بگیرد... منتظر چه هستید؟»