گذری بر «تاول حکایت راه است» سروده مهدی خطیبی

سال‌هاست که مهدی خطیبی را می‌شناسم و با شعرش آشنا هستم. شاید بیش از خود او، با شعرش آشنایی داشته باشم. از آن زمان که وارد دنیای شعر شد و نخستین غزل‌هایش را سرود و از آن پس همه چیز را به شعر فروخت و عاشقانه در جاده شعر گام برداشت، نه، تاخت، شاهدم که یک دم بر جای نایستاد. اینک، در «تاول حکایت راه است»، درک خوب و دقیق خود را از شعر امروز به رخ می‌کشد. گاهی شعرهایی می‌گفت و می‌گوید که دلم می‌خواست من گفته باشم. او شعر را واقعا جدی می‌گیرد، حتی اگر مال خودش نباشد و این خصلت یک شاعر تمام‌عیاراست؛ اگر حتی «1355 سال» دویده باشد تا به «خویشتن خود» برسد، حتی پس از این همه دویدن، اگر کل زندگی را « پژواکی در غاری» ببیند، همین پژواک را شعر می‌کند تا آمد و رفت انسان را – اگرچه در «‌زمختی سنگ» - با رهایی تفسیرکند؛ رهایی‌ای که از «ورزخوردن» می‌گذرد تا به دست‌هایی برسد که «‌آرام می‌کند/ اضطراب جهان را». آرامش در خانه است و «خانگی‌»‌ها فضای اساطیری مادینگی را به گونه تابش‌های منشوری در بازتاب رنگ‌های گوناگونش بر آسمانه خانه، میهماندار «بی‌خویشی»‌اش می‌سازد؛ جایی که کوه‌ها از پلک‌هایش برداشته می‌شود تا توفان در جانش بنشیند و شکوه بیافریند. 2 خصلت عمده او در این دفتر، انفعال و آرزومندی است. او بشدت زیر تاثیر فضای اساطیری مادینه است و آرامش و آسایش را از همانجا و در همانجا می‌جوید. اقتدار ایزد‌بانو اینانا که بال‌هایی برگرفته از توفان دارد، به گونه‌ای پوشیده، بر سرتاسر این دفتر سایه افکنده است. مشیانک در نهاد او کاملا فعال است و او را به سوی مهربانی و عشق و ایثار می‌کشاند و در شعرهای او چهره به چهره می‌شود و هر دم به رنگی می‌آید: مادر، همسر، دختر‌ ‌و حتی خودش؛ چهره‌هایی که سختی‌ها را تاب می‌آورند و به قدرت اینانا به نیکبختی می‌رسند؛ حتی پدر نیز اگر می‌آید، به خاطر تقدیم شاعر به آغوش مادر است: (بگو پدر بیاید/- عبوس مهربان-/ در آغوشم بگیرد و/ در شکاف سینه‌ات/ پنهانم کند). (ص46) این همه، حس نوستالژی و گونه‌ای بازگشت به کودکی را در شاعر زنده می‌سازد و زنده می‌دارد. کودکی، ‌چکاد صداقت و بهانه‌های ساده خوشبختی، ‌ذهن و روان شاعر را به خود مشغول داشته است. این همه، در بزرگسالی به جست‌وجوی «‌آرامش» تبدیل می‌شود، اما «چشم آسایش که دارد از سپهر تیزرو؟» به همین سبب است که به فضای اساطیری مادینه پناه می‌برد و در آن سیر می‌کند: (سیلی اول/ بر گونه‌ام/ نشان برگی را می‌نشاند/ «مادرکجایی؟») (ص49) و این فریاد کودکی است که مادر را به یاری می‌خواند! خصلت دیگر شعر او را «آرزومندی» نامیدم. آرزومندی در شعر او، گونه‌ای جست‌وجو و تلاش است؛ تلاش برای رهایی؛ رهایی در شعر، در کلمه و بیکرانگی شعر: (می‌خواهم رها شوم/ در بیکرانگی‌اش). (ص71) جهان شعر،‌ آرزو و اشتیاق شاعر را برانگیخته و او را به سوی خود جذب کرده است؛ جهان زیبای شعر. زبان در شعر او هیچ‌گونه پیچ و خمی ندارد؛ واژه‌ها همه مانوسند. او عادت ندارد و نمی‌خواهد از واژه‌های ناهنجار و قلمبه استفاده کند تا فاضل‌نمایی خود را ارضا کند، تلاش دارد از «به استحضار می‌رسانم»‌ها بگریزد. جمله‌های مستقیم در شعرهای او در اکثریت هستند و این نیز خود به سادگی زبان می‌افزاید. جمله‌های غیرمستقیم او نیز جای جای، زیبایی کلام را افزون می‌کنند، بدون اینکه هیچ گرایشی به تعقید نشان دهند. اصولا جمله‌های او طولانی نیستند تا غیرمستقیم بودن برخی جمله‌ها باعث پیچش در کلام او شوند. ترکیب‌های زبانی تازه متعددی در کار او دیده می‌شود: آسمان پدر، باکرگی زمان، راه‌های پیچاپیچ دنده‌ها، شیشه واژه‌ها، خدایگان خودبنده، ... و البته اغلب همین ترکیب‌ها در ساخت فضای تخیلی شعر نقش مهمی بازی می‌کنند. به هرحال، هیچکدام هم پیچیده و دور از ذهن نیستند. موتیف‌های این مجموعه برخی تقابلی هستند: پدر/ مادر، آسمان/ زمین، زن/ آقا و دسته دیگر خصلت تقابلی ندارند بلکه بیان هدف و آرزو یا فضاسازی هستند: آرامش، بازگشت، خانه، عریانی، کودکی. تخیل در شعر او بسیار ساده است اما به گونه‌ای نیرومند در خواننده تاثیر می‌گذارد. در شعر او- چنانکه پیش‌تر اشاره کردم- بیشتر ترکیب‌ها سازنده تصویر و خیال هستند. تصویرهای او غیر از ترکیب‌ها، در جمله‌هایی که به صورت اسناد مجازی آمده‌اند، ساخته می‌شوند و این البته کاری است که اغلب شاعران می‌کنند اما در شعر معاصر، بیشتر جریان دارد. به هر روی، او نه خیال‌بازی می‌کند و نه واژه بازی؛ خیال‌سازی می‌کند اما واژه‌سازی نه.

***

«تاول حکایت راه است»، سروده مهدی خطیبی، انتشارات آفرینش، چاپ اول 1389‌