با توجه به اینکه شما در سال 41 فعالیت خوشنویسی خود را در محضر استاد حسین میرخانی آغاز کردید، برای شروع از تاثیر برادران میرخانی در این دهه بر خوشنویسی بگویید.
می‌توانم بگویم خوشنویسی امروز در واقع مرهون زحمات استاد حسین میرخانی است. از طرفی برادرش استاد حسن میرخانی نیز سهم عمده‌ای در ماندگار ساختن خوشنویسی داشته‌اند. به طور کلی این 2 برادر با ظهور در این عرصه توانستند به مدد نگارش آثار ادبی، باعث ترویج شیوه خط نستعلیق شوند. البته شیوه‌ای که میرخانی‌ها در خوشنویسی داشتند از زمان میرزای کلهر و عماد‌الکتاب دست به دست گشته بود و توسط برادران میرخانی به اوج زیبایی و تکامل رسید. من بعد از پایان دوره متوسطه، متوجه شدم که استاد حسین میرخانی در کلاس‌های آزاد خوشنویسی به آموزش مشغول هستند. روی این اصل به خدمت ایشان رفتم و خط نستعلیق را فرا‌گرفتم. گزاف نیست اگر بگویم تمام خوشنویسان دوره حاضر، زمانی از محضر این 2 برادر بهره برده‌اند. استاد حسن و حسین میرخانی بر این باور بودند که شیوه خوشنویسی همان سیری است که از زمان استاد کلهر باقی مانده و شیوه‌های دیگر کمال و جذابیتی که شیوه استاد کلهر داشت را ندارد. به هر حال، خطی که امروز من به نگارش آن می‌پردازم، میراثی است که از آن بزرگان برجای مانده است که البته بنده با اندکی تغییرات و اعمال سلایق شخصی به اجرای آن پرداخته‌ام.
در دهه‌های 40 و 50 رویکرد هنرمندان خوشنویس بیشتر به 2 کتاب قرآن و شاهنامه بود. آیا منابع دیگری نیز در آن زمان برای خطاطی به خوشنویسان معرفی می‌شد؟
کتاب قرآن را که خود استاد حسین میرخانی نوشته بودند و خوشنویسان دیگر در قالب‌های مختلف از نسخه ایشان استفاده می‌کردند. در جواب به سوال شما باید بگویم بله، کتاب‌های دیگری هم بودند که می‌توان به کلیات سعدی، مثنوی، خمسه نظامی و... اشاره کرد که توسط استاد حسن میرخانی کتابت و منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان بود.
با توجه به اینکه شما تاکنون 25 کتاب از متون کهن و اشعار شاعران کلاسیک را خوشنویسی کرده‌اید، آیا فکر نمی‌کنید این روند در حال حاضر کمرنگ شده است؟ کمرنگ از این جهت که امروز مشاهده می‌کنیم جای آن خطوط زیبا و ماندگار را چاپ‌های دیجیتالی گرفته‌اند.
من هم با شما در این باره موافق هستم. ضمن اینکه کتابت و اصولا خوشنویسی متون کهن در دوره‌ای که ما فعالیت خود را آغاز کرده بودیم و حتی پیش از ما با اقبال مطلوبی مواجه بود که به دلیل تحولاتی که شما هم در سوال به آن اشاره کردید، امروز کمتر به چشم می‌خورد. یعنی اگر هم باشد دیگر در زمینه متون کلاسیک نیست. به نظر می‌رسد یکی از لطمات نیز وجود همین
رویداد است.
شما هنرمندی هستید که با شروع خوشنویسی، نقاشی هم کار کردید. سبکی هم که در پیش گرفتید رئال بود. امروز فروش آثار هنرمندان ایرانی در حوزه نقاشی‌خط در حراجی‌های معتبر نشان از آن دارد که تلفیق این 2 وادی توانسته با موفقیت مواجه شود. چطور شد شما هیچ‌وقت به دنبال تلفیق نقاشی و خط نرفتید؟
واقعیت این است که من هر 2 حوزه را مجرد از یکدیگر می‌دانستم. در عین حال فکر می‌کردم نقاشی بی‌نیاز‌تر از آن است که بخواهد متکی به کمک خط باشد بنابراین دلیلی برای تلفیق نمی‌دیدم. البته همکاران من این کار را کردند و علاوه بر ترویج نقاشی‌خط، موفق هم شدند اما من تصمیم گرفتم خط و نقاشی را به شکل کلاسیک دنبال کنم.
تصور می‌کنم زنده‌یاد رضا مافی یکی از هنرمندان همدوره شما در حیطه خوشنویسی بود. اگر ممکن است درباره شیوه‌ای که او در این حیطه انتخاب کرده بود، بگویید. هیچ‌وقت با او برخورد نزدیکی داشتید؟
زیاد نه، اما همدوره بودیم. شیوه خط ایشان قدمایی بود. او بیشتر از شیوه خطاطی میرزا غلامرضا الهام می‌گرفت و همان‌طور که می‌دانید سیاه‌مشق‌هایش معروف بود.
در لابه‌لای گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که در برهه‌ای از زمان به این باور رسیدید که نقاشی و خط را به شکل کلاسیک ادامه دهید. صرف‌نظر از نقاشی چه وقت تصمیم گرفتید در شیوه خوشنویسی خود ابداعاتی انجام دهید؟
نوآوری؟
ببینید، در گفت‌وگویی که با استاد عبدالوهاب شهیدی داشتم ایشان گفتند یک روز استاد مهرتاش به من گفت الگوی تو تا قبل از اینکه نزد من بیایی به شیوه ادیب‌خوانساری بوده است. او که ادیب‌خوانساری بود، تو که هستی؟ منظور من هم از این سوال این است که چه وقت احساس کردید تاثیر‌پذیری از استاد میرخانی کافی است و باید برای رسیدن به شیوه‌های نو دست به کار شوید؟
یک مقدار مسائل سلیقه‌ای را در کار خود گنجاندم که البته کم هم نبود و خط مرا متفاوت کرد. در واقع من سعی کردم چیزهایی را به آنچه آموخته بودم، اضافه کنم. به این شکل بود که خط من مستقل شد و در حال حاضر شاید بیش از 20 سال است که آثار من دارای ویژگی‌های خاصی است که آن زمان وارد خط کرده‌ام.
درباره همین شیوه بیشتر توضیح می‌دهید؟
در اصل همان شیوه‌ای است که استاد کلهر بنیانگذار آن بود. او خط را رواج داد. منتها این طبیعی است که بعد از مدتی هنرمند به دنباله‌روی از سبک شخصی خود می‌پردازد. مقصودم این است که هنرمند تا جایی به شیوه قدما پایبند است و از برهه‌ای دیگر سعی می‌کند خصوصیات خود را به اثرش تزریق کند. البته این را اضافه کنم من بدون اینکه تعمدی داشته باشم تغییراتی در شیوه خود به وجود آوردم. فکر کردم سال‌ها دلم می‌خواسته با این شیوه کار کنم و بالاخره انجام دادم.
یعنی به‌طور مشخص تحولاتی در فرم به وجود آوردید؟
بله، چون ساختار خط به هر حال یکسان است و از قواعد دوازده‌گانه خوشنویسی پیروی می‌کند. از منظر من، خط هندسه روحانیه است و هر هنرمندی به فراخور خصیصه‌های شخصی‌اش آن را به اثر تزریق می‌کند. حتی اگر دقت کرده باشید، می‌توان از خط آدم‌ها به ویژگی‌هایشان پی برد. البته به طور مشخص نمی‌توان گفت این تغییر در کجای اثر قابل رویت است اما در شاکله کار همچنان قابل رویت است. این اتفاقی بود که در کار من افتاد. الان که به خط خود نگاه می‌کنم، می‌بینم چیزی که خود نوشته‌ام تقلیدی از شخص بخصوصی نیست.
طی دهه‌های اخیر فرازهای مطلوبی در عرصه خوشنویسی مشاهده شده است که در قالب‌های متفاوتی چون کالیگرافی و طراحی پوستر و... اتفاق افتاده است. نکته‌ای که برای من جالب است، این است که وقتی به دیدن نمایشگاه این آثار می‌رویم بیشتر شاهد کار جوانان هستیم. هیچ‌وقت ندیده‌ام به آن شکل یا بهتر بگویم در یک طیف وسیع، هنرمندان مسن‌تر و پیشکسوت به ارائه این آثار با این سبک‌ها روی بیاورند. مثلا درباره خود شما؛ خودتان مایل به شرکت در این نمایشگاه‌ها نیستید یا اصلا چنین شیوه‌هایی را قبول ندارید؟
نمی‌شود گفت این شیوه‌ها را قبول ندارم. نظر من این است كه هنر دارای ظرافت‌ها و پیچیدگی‌هایی است که اگر کسی بدون مطالعه به سراغش برود، نمی‌تواند موفق باشد.
این‌طور نتیجه می‌گیرم که شما فکر می‌کنید کامپیوتر که ابزار روز برای ارائه اثر شده فاقد چنین مولفه‌هایی است.
شاید، ضمن اینکه شخصا هم با کامپیوتر کار نکرده‌ام.
هرچند شما در زمینه نستعلیق، چلیپا و سیاه‌مشق سال‌هاست به ارائه آثار ارزنده‌ای پرداخته‌اید اما عمده دلبستگی شما به کتابت بوده است، اگر ممکن است در این باره صحبت کنید.
تصور من بر این است که هریک از شاخه‌هایی که شما نام بردید نزد من از اهمیت خاصی برخوردارند. حتی تمام شاخه‌هایی که از کتابت، چلیپا، قطعه‌نویسی و... منشعب می‌شود مهم هستند اما من شخصا رغبت به سمت کتابت داشتم. شاید به این خاطر که معتقد بودم ماندگاری کتابت در قیاس با دیگران بیشتر است ضمن اینکه در سال‌های پیشین، کتابت در تیراژ بالایی بین افراد جامعه منتشر می‌شد. این را هم بگویم که دیگر قسمت‌های خوشنویسی نیز ماندگار است اما ماندگاری کتابت بیشتر است اما در شاخه‌های دیگر هم کار می‌کرده‌ام. شما «باباشاه اصفهانی» را در نظر بگیرید. از او همواره به عنوان یک کاتب یاد می‌شود، حال آنکه استاد «میر» با وجود آنکه کتاب‌های برجسته‌ای دارد، به عنوان هنرمندی قطعه‌نویس شهرت دارد.
با توجه به اینکه شما فارغ‌التحصیل دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران هستید، بگویید فضای آکادمیک آن زمان در حیطه خوشنویسی چگونه بود؟
خب، من در آن دانشکده نقاشی می‌خواندم. در آن زمان، نقاشی نابی را دنبال می‌کردم که متکی به خوشنویسی نباشد. برای انجام فعالیت در هر 2 حیطه رغبت داشتم اما در عین حال 2 دنیای مجرد هم با این 2 هنر داشتم و هرازگاهی به هریک از آنها ورود می‌کردم.
چقدر سعی کردید هریک از این 2 حیطه را منبع الهام یکدیگر قرار دهید؟
شاید نقاشی مقداری در الهام‌بخشی به خط موثر باشد اما خط کمکی به نقاشی نکرده است.
شما از جمله هنرمندانی هستید که از سال 1341 تا 1357 در انجمن خوشنویسان تهران بوده‌اید. آیا این نکته را قبول دارید که از دیرباز در انجمن ضمن حاکم بودن یک فضای خانوادگی، تمایلی به نو کردن این هنر وجود نداشت؟
انجمن خوشنویسان عمده‌ترین هدف خود را سال‌ها مبتنی بر آموزش خط کلاسیک گذاشته است که به نوعی مادر شعبات مختلف نیز به شمار می‌رود. تشویق‌های مکرر هم برای گرایشات نوین داشته و خود به عنوان یک نهاد تشویق هم می‌کرده اما دخالتی نداشته است.
این‌طور به نظر می‌رسد که تلاشی هم برای به روز کردن خط نکرده است؟
نه نکرده است. البته خود هنرمندان به شکل مستقل این کار را دنبال کرده‌اند و به طرف گرایشات نوین رفتند. هدف انجمن همان‌طور که اشاره کردم، آموزه‌های آکادمیک بوده و دنبال تعقیب کردن این هدف بوده است؛ آموزه‌هایی که پایه و اساس هنر خوشنویسی است، ضمن اینکه تشویق هم برای رفتن به سمت گرایشات نوین داشته اما واقعیت این است که خودش هرگز در این زمینه مروج نبوده است.
با توجه به اینکه شما 7دوره عضو شورایعالی انجمن خوشنویسان ایران بوده‌اید، عملکرد انجمن را طی این 7سال چطور ارزیابی می‌کنید؟ضمن اینکه انجمن طی این سال‌ها سعی کرده فعالیت‌هایش بسته و محرمانه باشد و اساسا ارتباطی با رسانه‌ها در زمینه بازتاب اخبار و محورهای انجمن نداشته باشد.
راستش من زیاد راضی نیستم. شاید بخشی از این نارضایتی را بتوان ناشی از خواسته‌های ایده‌آلیستی دانست اما واقعیت این است که من فعالیت‌های انجمن طی سال‌های اخیر را با خواسته‌های خود دست‌کم سازگار نمی‌بینم. می‌توانم بگویم به سهم خود از عملکردشان راضی نیستم.
شاید بخشی از دلخوری شما از انجمن به این بازمی‌گردد که خوشنویسی ما هنوز وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها نشده است؟ چه‌بسا ما مشاهده می‌کنیم با وجود تلاش‌های فردی بعضی از هنرمندان، این حیطه حتی به شکل یک گرایش هم به شکل آکادمیک درنیامده است.
از سال‌ها پیش این صحبت بود که خط دانشگاهی شود ولی مخالفت‌هایی نیز در کنار این مساله وجود داشت. بعضی می‌گفتند دانشگاهی شدن خط مقوله‌ای است که در حیطه اختیارات وزارت علوم است. البته ناگفته نماند انجمن تلاش‌هایی هم در این راستا کرد اما نشد. به هر حال، این هم یکی از آرزوهای ما بود که اگر محقق می‌شد، طبعا قضاوتمان نسبت به انجمن فرق می‌کرد.
قبول دارید خوشنویسان نسل دوم و سوم ما هنوز به روش تدریس سینه به سینه و استاد و شاگردی پایبند و به نوعی با خارج شدن از این چارچوب مخالف هستند؟
به نظر می‌رسد بهترین شیوه‌ای که تاکنون جواب داده همین بوده است. می‌دانید، خوشنویسی همواره طالبان خاص خودش را داشته ولی متاسفانه راه جدیدی که نافذ باشد تا امروز برای جا باز کردن این هنر ارائه نشده است. خوشنویسی در اصل هنری است که دقت و حوصله بسیار زیاد می‌خواهد.
یک تعبیر درباره خوشنویسی وجود دارد و آن اینکه می‌گویند باید برای به کمال رساندنش، عمر نوح و صبر ایوب داشت.
دقیقا. چون همان‌طور که گفتم این هنری است که مدت زمان طولانی را طلب می‌کند. به نوعی، نتایجش دیریاب است و زود به دست آمدنش به خام بودن اثر منجر می‌شود. پس زمان زیادی مي‌خواهد که خوشنویس صرف کار خود کند.
روی این اصل است که این احتمال می‌رود در آینده با توجه به دنیایی که در تکنولوژی و سرعت غرق شده است، این ویژگی در حوصله و تحمل نسل‌های بعد نباشد.
بله، ضمن اینکه برای وارد شدن به عالم هنر اصولا باید یک نکته را در نظر گرفت. اینکه همیشه به دنبال هنر ناب رفتن برای هنرمند دغدغه‌هایی به همراه داشته که مهم‌ترین آن دغدغه نان است. این حقیقتی است که اگر هنرمند بخواهد به تامین معاش خود بپردازد، بايد روش‌های کاربردی آن هنر را پیدا کند تا بتواند سفارش بگیرد و به هر حال گذران زندگی کند. در غیر این صورت، داوطلب گرایش به سمت هنرهایی چون خوشنویسی اندک است.
درباره خود شما این امر چقدر صادق است؟ بویژه اینکه خودتان هم در خلال صحبت اشاره کردید که در حال حاضر سفارش برای خطاطی متون کهن و اساسا کتابت کمرنگ شده است.
من مدتی شغل دیگری داشتم که به شکل پراکنده در ارتباط با خط بود، یعنی فرمان‌نگاری می‌کردم. فرامین را می‌آوردند و من می‌نوشتم اما این مساله هم مرا راضی نکرد تا اینکه بالاخره وارد وزارت فرهنگ و هنر قدیم شدم. خدمت من در آنجا باعث شد شغل و رشته‌ام یکی شود. دیگر از وقتی به وزارت فرهنگ و هنر رفتم، دغدغه‌های مالی‌ام تا حدودی مرتفع شد و می‌توانستم آزادانه به فعالیت هنری‌ام نیز بپردازم اما خب این شانس برای همه پیش نمی‌آید. این همکاری با وزارت فرهنگ و هنر که بعد از انقلاب به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تغییر نام داد نیز تا سال‌های اخیر ادامه یافته است.
در حال حاضر دیدگاه جامعه را نسبت به خوشنویسی چطور می‌بینید؟ با نسل جوان رفت و آمد دارید؟ پای صحبت بچه‌های دانشگاه‌های هنر نشسته‌اید و آيا می‌دانید نظر عموم مردم نسبت به این هنر چیست؟
فکر می‌کنم از جایگاه خوبی برخوردار است؛ از این جهت که خط همچنان بعد از گذشت سالیان زیاد در ردیف هنرهای بومی و سنتی ما به شمار می‌رود و هر شخصی در جامعه بالاخره با خط سر و کار پیدا می‌کند. خط برخلاف دیگر هنرها سوغات فرنگ نیست یعنی مثل نقاشی نیست که سوغات آن طرف آب و متاثر از سبک و مکتب آنها باشد. خوشنویسی به معنی واقعی ریشه در فرهنگ اصیل ما دارد. درباره سوال شما باید بگویم با جوان‌ها زیاد دمخور نیستم اما در عمومیت مردم این علاقه‌مندی را نسبت به خط می‌بینم ولی چون پای صحبت جوان‌ها نبوده‌ام، نمی‌توانم مقایسه‌ای انجام دهم.
شما از جمله هنرمندانی هستید که تاکنون 2 بار به خوشنویسی حافظ پرداخته‌اید. هرچند حافظ دوم ظاهرا به قصد چاپ نوشته نشده بود و بیشتر کاری برای خلوت دل شما به شمار می‌رفت. اما سوال اینجاست که چطور بعد از 20سال دوباره به خطاطی حافظ پرداختید و آیا در این فاصله حس کردید نقایصی در حافظ اول وجود دارد؟
نه، من مقداری روی شیوه‌های متفاوت تمرین می‌کردم و همان‌طور که اشاره کردید، حافظ دوم را به نیت چاپ ننوشتم کما‌اینکه از چاپش هم راضی نیستم. حافظ دوم سال 83 منتشر شد اما واقعا کیفیت حافظ اول را دارا نیست. این نسخه به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شد. به هر تقدیر، دلیل 2بار نوشتنش آن بود که به فکرم رسید تغییری در شیوه چاپ اول دهم.
امروز مشغول چه کاری هستید؟
راستش در حد نوشتن سرمشق برای هنرجویان کار می‌کنم ولی سال‌هاست که دیگر حوصله‌ام را از دست داده‌ام بویژه اینکه افزایش سن با ادامه فعالیت من سازگاری چندانی ندارد. از این جهت که خوشنویسی فشار و دشواری‌های خاص خودش را دارد اما نقاشی را همچنان انجام می‌دهم.
شما عضو شورای داوری در جشنواره‌هایی چون جشنواره خوشنویسی جهان اسلام بوده‌اید و همین‌طور داوری آثاری که به بهانه‌های مختلف در جشنواره‌های داخلی و خارجی و بی‌ینال‌ها برگزار شده را برعهده داشته‌اید. نظرتان درباره روند برگزاری این جشنواره‌ها چیست؟
نظر خاصی درباره‌شان ندارم و اگر حقیقت را بخواهید من در جریان داوری‌ها چندان راحت نبودم و رغبتی نداشتم شرکت کنم. یعنی اگر هم در داوری‌ها شرکت کردم یا به خاطر انجام وظیفه بود یا اصرار دوستان یا به هر حال جنبه احترام داشت.
منظورتان از اینکه راحت نبودید به‌طور مشخص چیست؟ می‌خواهید بگویید اعمال سلایق شخصی اذیت‌تان می‌کرد؟
از این جهت که آن‌طور که دلم می‌خواست داوری‌ها انجام نمی‌شد و آدم احساس می‌کرد اجرش ضایع می‌شود. می‌دانید، فکر می‌کنم وقتی خواسته‌های آدم تامین نشود، دلیلی برای شرکت نیست.