دماوند خفته، تفتان بیدار

گروه اجتماعی:

بررسی آتشفشان‌ها در ایران نشان می‌دهد ایران دارای 5 آتشفشان دماوند، سبلان، تفتان، بزمان و سهند است که از این تعداد 3 آتشفشان بزمان، تفتان و دماوند جزو آتشفشان‌های فعال محسوب می‌شوند. در ایران وجود 5 آتشفشان فعال و نیمه‌فعال باعث شده است تا دانشمندان کشور بررسی‌هایی در این زمینه انجام دهند. آنها درصددند با بررسی مواردی چون چشمه‌های آب گرم، اندازه‌گیری گازهای گوگردی و قطر دامنه‌های کوه‌های آتشفشانی فعالیت آنها را مونیتورینگ کنند تا در صورت فعال شدن آنها بموقع هشدار دهند. در آتشفشان‌ها برخلاف پدیده زلزله می‌توان با بررسی روند فعالیت تا حدودی تغییرات احتمالی را پیش‌بینی کرد، از این رو در این گزارش مروری بر حیات آتشفشان‌های کشور داریم.

دماوند ببر خفته

به گزارش مهر، مخروط دماوند در مرکز سلسله کوه‌‌های البرز بارزترین فعالیت آتشفشانی دوره«کواترنر» است. به استثنای برخی از فوران‌های کوچک که اخیرا کشف شده، فعالیت جدیدی شناخته نشده است از این رو به آن آتشفشان نیمه فعال می‌گویند.

مخروط این قله منظم و روی کوه‌های فرسایش یافته 4هزار متری واقع است. دامنه کوه پوشیده از جریان گدازه‌هایی به وسعت 400 کیلومتر مربع است. جدیدترین گدازه‌ها در دامنه غربی مخروط قرار گرفته و روی همین دامنه است که به‌طور محلی مخروط‌هایی از خاکستر وجود دارد. در ارتفاع 100 متری ضلع‌جنوبی دماوند گازهایی نمایان است ضمن آنکه در دهانه این آتشفشان با 300 متر قطر دریاچه‌ای پوشیده از یخ وجود دارد. آتشفشان دماوند از دید زمین‌شناسی یک سامانه آتشفشانی فعال است ولی فعالیت آن در حد خروج بخار و گاز و چشمه‌های آب گرم و همچنین بعضی از تظاهرات سطحی از نهشته‌های وابسته به یک سامانه آتشفشانی و همچنین اثرگذاری بر فرم و ریخت دره‌ها و ایجاد لغزش‌های گوناگون به عنوان اثرهای ثانویه بوده است. اندازه‌گیری‌های سن با روش کربن 14 که از مواد کربن دار موجود در این رسوبات آبرفتی به عمل آمده است حداقل سن دماوند را حدود 38 هزار و 500 سال تعیین می‌کند. با توجه به اینکه آثار یخچال‌های پلیستوسن در روی مخروط آتشفشانی از میان رفته است، می‌توان ادعا کرد که فعالیت عظیم کوه دماوند مربوط به دوره هولوسن یعنی حدود 10 هزار سال قبل است. دماوند یک آتشفشان خفته‌ است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. در برخی از سال‌ها از جمله سال ۱۳۸۶ شاهد افزایش خروج دود و بخارهایی از قله بودیم که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشتند اما در حقیقت در سال‌های پر بارش با نفوذ آب به درون قله و برخورد سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که فعالیت‌های آتشفشانی صورت
گرفته است.

تفتان آتشفشانی فعال

این کوه آتشفشانی در جنوب شرقی زاهدان و شمال‌غربی خاش با ارتفاع 4 هزار و 110متر از سطح دریا قرار دارد. پیکره اصلی آن شامل 2 کوه است که به وسیله بخش زین مانند و باریکی به هم متصل شده‌اند. گدازه تفتان مساحتی معادل هزار و 300 کیلومتر مربع را پوشانده و لایه‌های خاکستر در این آتشفشان کم است. از فعالیت‌های درون آتشفشان ابر سفید و مشخصی تشکیل می‌شود که از فاصله 100 کیلومتری قابل مشاهده است و منظره یک آتشفشان فعال را بخوبی نشان می‌دهد. تفتان جزو یک منطقه آتشفشانی است که تا پاکستان شمالی ادامه دارد و به گره آتشفشان کوه سلطان که در پاکستان واقع و اکنون خاموش است تعلق دارد. فعالیت این مراکز به صورت فوران‌های انفجاری بوده است. آخرین تکاپوی انفجاری تفتان 2 فاز انفجاری است که حاصل آن ایگنمبریت دامنه جنوبی (شمال ترشاب) و توفهای گسترده در دشت‌های اطراف آتشفشان است. نخستین فعالیتی که شکل امروزی مخروط شمال‌غربی آن را درست کرده است باید سنی قبل از دوره پلسیتوسن (از دوران کواترنری از یک‌هشتم میلیون سال پیش تا 10هزار سال پیش) داشته باشد. فعالیت‌های گدازه‌ای تفتان در دوران کواترنری صورت گرفته که شامل گدازه‌های آندزیتی است که روی توفهای قبلی ریخته‌‌اند.

بزمان جوان‌ترین آتشفشان ایران

بزمان در 110 کیلومتری شمال غرب ایرانشهر و جنوب‌غربی قله تفتان واقع شده که ارتفاع آن از سطح دریا 3‌هزار و 503 متر است ولی نسبت به اراضی پیرامونی 2 هزار‌و 100متر ارتفاع دارد. جریان بزرگ گدازه‌ از دامنه شرقی قله جریان یافته است. در دامنه شمالی نیز همین جریان گدازه، مخروطی با شیب تند و بسیار مشخص را شکل داده که از آن، جریان گدازه با عظمت خیلی زیاد بیرون آمده است. در اطراف قله اصلی چندین مخروط کوچک دیده می‌شود که از گدازه تیره رنگ بازالتی تشکیل شده‌ است. بلندترین قله، مخروطی تازه‌ساز است که از قطعات بزرگ گدازه شکل یافته و قطر دهانه آن در حدود 500 متر است. به نظر می‌رسد که بزمان جدیدترین آتشفشان ایران باشد. مواد آتشفشانی آن منطقه‌ای را در حدود هزار و 400 کیلومتر مربع پوشش داده است و با توجه به مورفولوژی (ریخت شناسی) و منظره، تشابه زیادی با تفتان دارد. کوه بزمان را باید مانند تفتان جزو آتشفشان‌های نیمه فعال ایران محسوب کرد. در دهکده بزمان واقع در جنوب شرقی آتشفشان اصلی نیز چشمه‌ آب گرمی که درجه حرارت آن حدود 36 درجه است وجود دارد که تا اندازه‌ای نیمه‌فعال بودن آتشفشان را تایید می‌کند.

سبلان

سبلان در مشرق تبریز واقع است. ارتفاع آن از سطح دریا بیش از 4هزار و 800 متر و گدازه‌های آن سطحی معادل هزار و 200 کیلومتر را اشغال کرده است که به دلیل فرو ریختگی و ریزش متعدد بشدت قطعه قطعه است.«سبلان اصلی»، «سبلان کوچک»، «کوه سلطان» و «آغان داغ» قله‌های آتشفشانی این کوه را تشکیل می‌دهند. در قسمت شمال و در قاعده‌ای که بلندترین قله سبلان در آن واقع است دریاچه کوچکی وجود دارد که احتمالا باقی مانده دهانه آتشفشان است. در دامنه جنوبی سبلان، چشمه‌های گوگردی زیادی وجود دارد که آب آنها حدود 40 درجه سانتیگراد حرارت دارد و تنها گواه فعالیت آتشفشان خاموش سبلان است.

سهند

آتشفشان بزرگ سهند در 40 کیلومتری جنوب تبریز واقع است و با آتشفشان‌های کوچک‌تر شمال غرب دریاچه ارومیه و مرکز آتشفشانی ارمنستان و آرارات که در نزدیکی مرز ایران واقع است ارتباط دارد. کوه سهند مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از خاکسترهای فراوان تشکیل شده و به وسیله آب‌های جاری، دره‌های تنگی در آنها ایجاد شده است. به باور زمین‌شناسان، به احتمال زیاد، پیدایش آتشفشان‌های سهند به تجدید فعالیت گسل سلطانیه - تبریز که از منطقه سهند عبور می‌کند، مربوط بوده است. مواد آتشفشانی سهند که روی رسوبات مختلف گسترده شده است در مساحت تقریبی
4 هزار‌و‌500 کیلومتر مربع را پوشانده شده است. سن مطلق گدازه‌های مختلف سهند بین 12 تا 14 میلیون سال را نشان می‌دهد. به این ترتیب آتشفشان‌های سهند در چند مرحله فعالیت داشته و در حد میان این مراحل فعال، آرامش نسبی برقرار بوده است.