به نظر شما حبس چقدر می‌تواند ضمانت بازدارندگی از وقوع جرائم را داشته باشد؟ چون به نظر می‌رسد بسیاری از مجرمان دیگر از زندان ترسی ندارند و این را می‌شود از ادبیات و رفتار آنها فهمید.
مقدمتاً عرض می‌کنم، بخشی از اهدافی که در مجازات حبس نهفته است بازدارندگی اجرای مجازات است اما اجرای مجازات حبس، اهداف دیگری هم دارد. شاید نخستین هدف از اجرای مجازات حبس این باشد که کسی که آزادی او در جامعه برای امنیت سایر شهروندان مخاطراتی را به دنبال دارد، باید برای مدتی که قانون معین می‌کند و قضات حکم می‌دهند، از جامعه جدا شود تا دیگر شهروندان از مخاطراتی که او برای دیگران ایجاد می‌کند در امان باشند، خواه این مجازات برای آن فرد بازدارنده باشد یا نباشد. به عنوان مثال کسی که مرتب مرتکب سرقت می‌شود، وقتی یک سال در زندان باشد حداقل در این یک سال جمعی از شهروندان‌مان از آثار سوء اعمال مجرمانه او که مرتب انجام می‌دهد در امان می‌مانند. نکته دوم نکته‌ای است که شما اشاره کردید؛ بازدارندگی. حبس باید بازدارنده باشد، هم برای خود انسان مرتکب جرم و هم برای دیگران. دیگران زمانی که بشنوند فلان شخص که مرتکب جرم شده و به زندان افتاده، بگویند ما دست به ارتکاب این جرم نمی‌زنیم که اگر مرتکب این جرم شویم چنین مجازاتی و چنین عقوبتی در انتظار ماست، لذا معتقدیم باید مجازات حبس در نوع خودش بازدارندگی لازم را داشته باشد. البته هدف سومی هم ما در اجرای مجازات حبس داریم و آن بازسازی شخصیت انسان مجرم و موضوع اصلاح و تربیت اوست. خود اجرای مجازات یک بازدارندگی دارد اما بازسازی شخصیت و اصلاح و تربیت، موضوع علیحده‌ای است که باید مد نظر قرار بگیرد. اما اینکه آیا در سال‌های گذشته اجرای مجازات حبس بازدارنده بوده یا نبوده است، یک بخش آن بازمی‌گردد به شیوه عمل و عملکردها. نمی‌خواهیم بگوییم بازدارندگی نداشته است اما شاید برخی از امتیازات غیرمنطقی که به برخی از زندانی‌ها داده می‌شد، زمینه بازدارندگی مجازات را کاهش داد.
لطفاً مثال بزنید.
مرخصی‌های متعدد، امکانات ویژه در زندان و عفوهای متعدد که در دوره جدید یکی از برنامه‌هایی که ما در حال اجرایش هستیم و طراحی‌هایش انجام شده و از امسال اجرا خواهد شد، ضابطهمند کردن امتیازات مربوط به دوران تحمل حبس است که از روزهای اولی که در این جایگاه قرار گرفتم تاکید کردم مرخصی‌ها را باید ضابطهمند و هدفمند کنیم و چارچوب این کار را تدوین کردم و بزودی به تصویب ریاست محترم قوه قضائیه خواهد رسید. با اجرای این ضوابط جدید دیگر ما صرفا به ازای تحمل حبس و بودن شخص در زندان به او مرخصی نخواهیم داد، بلکه مرخصی منوط به این خواهد بود که او در زندان از خودش رفتار مثبتی بروز دهد و در برنامه‌های اصلاح و تربیتی که ما برای او تدارک دیده‌ایم، شرکت بکند، امتیاز به‌دست بیاورد و در ازای امتیازی که به‌دست می‌آورد، مرخصی برود. در کنار این، من از روز اول تاکید کردم که زندان باید در چشم زندانی ابهت داشته باشد. در برخی از عملکردها در نظرم ابهت زندان کاهش پیدا کرده بود و ما به دنبال بازسازی مجدد ابهت زندان در چشم انسان‌های خطا‌کار هستیم. قطعا در آینده هم زندان ما ابهت خواهد داشت و هم امتیازات داخل زندان براساس ضوابطی تعیین خواهد شد که پس از آن بازدارندگی را هم در زندان خواهیم داشت.
به موضوع تأدیب و اصلاح زندانی‌ها اشاره شد؛ نرخ بازگشت به زندان شاخصه‌ای است که این دستاورد را محک می‌زند. نرخ بازگشت به زندان افزایش پیدا کرده یا خیر؟
در ارتباط با نرخ بازگشت به زندان آنچه از آمارهای قبل از تصدی من به بنده ارائه شده، سر‌جمع بیانگر کاهش نرخ بازگشت نسبت به سال‌های گذشته است. گرچه باز هم می‌توانیم بگوییم نرخ بازگشت بالاست. نکته قابل توجه دیگر در نرخ بازگشت این است که زمانی ما نرخ بازگشت به زندان را معدل کشوری می‌گیریم، زمانی استانی می‌گیریم، یک زمان هم به تناسب نوع جرم محاسبه می‌کنیم و گاهی نیز به تناسب برنامه‌های اصلاح و تربیتی که ما در زندان‌ها اجرا کردیم در نظر می‌گیریم. همچنین یک زمان به تناسب مدت بودن فرد در زندان می‌گیریم و یک زمان به تناسب فاصله برگشت می‌گیریم لذا خود این باعث می‌شود ارقام متفاوتی از نرخ بازگشت ارائه بشود. این موضوع در برنامه‌های من قرار گرفته است که ما برای نرخ بازگشت یک تعریف ویژه‌ای را در نظر بگیریم و من برای سال‌های آینده به دنبال این هستم که اولا نرخ بازگشت باید اختصاص داشته باشد به محکومان نه به کسانی که با قرار، 2 روز يا 10 روز آمدند داخل زندان و برای او هیچگونه برنامه اصلاح و تربیتی نبوده و بیرون رفته است.
یعنی این افراد نباید جزو آن آمار قرار بگیرند؟
لحاظ شدن همین افراد در آمار است که می‌گویند نرخ بازگشت به زندان زیاد است. در وضع موجود حدود 37 درصد از زندانیانمان دوره توقف کمتر از 10 روز را در زندان دارند.
یعنی در واقع بازداشت بوده‌اند؟
بله! خب! این فرد دوباره بازمی‌گردد. آیا این را ما باید در نرخ بازگشت حساب بکنیم؟ ما در 10 روز نمی‌توانستیم برای این فرد یک برنامه اصلاح و تربیتی را اعمال بکنیم و بگوییم او آمد داخل زندان و اصلاح شخصیتی شد و نباید دوباره بازگردد. ما به دنبال این هستیم که یک استانداردی را بگذاریم که برنامه‌های اصلاح و تربیتی ما در زندان‌ها حداقل چه زمانی را به خودش اختصاص می‌دهد و نرخ بازگشت را به این تناسب لحاظ بکنیم. علاوه بر آن نرخ بازگشت را برای آن کسانی که در این برنامه‌ها شرکت کرده‌اند، لحاظ کنیم؛ چون ما زندانیانمان از لحاظ شرکت و عدم شرکت در این برنامه‌ها به گروه‌های مختلف تقسیم می‌شود. ما الان در همه زندان‌هایمان بعضا به لحاظ محدود بودن زندان نمی‌توانیم برنامه اصلاح و تربیتی را پیاده کنیم. در این شرایط اجرای کلاس‌های متفاوت مشکل است، البته ما به دنبال این هستیم که با ایجاد ساختار فیزیکی مناسب و با ایجاد برنامه‌های مناسب، برنامه‌های اصلاح و تربیتی را در سراسر کشور فراگیر کنیم اما وقتی می‌خواهیم بیان بکنیم، باید مشخص کنیم نرخ بازگشت باید با این آیتم‌ها مشخص شود. بنا براین است که تقریبا کف دوره تحمل حبس را برای کسی که می‌تواند در برنامه‌های اصلاح و تربیتی‌مان شرکت بکند 6 ماه در نظر می‌گیریم و می‌گوییم کسی که حداقل 6 ماه در زندان مانده اگر دوباره به این محیط بازگردد جزو نرخ بازگشت به زندان محسوب می‌شود.
نرخ بازگشت به زندان به نوعی نشانه خروجی فعالیت تأدیبی و اصلاح شخصیت زندانیهاست، به طوری که هرقدر این نرخ بالا رود یعنی برنامه‌های تربیتی شما درست اجرا نشده است و هر چقدر پایین بیاید... .
بله! من کاملا حرف شما را قبول دارم. ما مسؤول این هستیم، باید برای زندانیانی که در زندان هستند، برنامه اصلاح و تربیتی داشته باشیم اما نباید غافل بمانیم که برای بقیه آحاد جامعه، مسؤولان نهاد‌ها و دستگاه‌های دیگر نیز باید پاسخگو باشند. اگر ما نرخ بازگشتمان کم شود اما نرخ زندانیانمان کم نشود - که الان اینگونه است – این موضوع بیانگر این است که سایر بخش‌های متولی فرهنگ، اقتصاد و اشتغال در حوزه مسؤولیت خودشان کوتاهی کرده‌اند. در سال‌های اخیر آمار نرخ بازگشت درصدی - کم یا زیاد- کاهش داشته است اما نرخ جمعیت کیفری ما افزایش داشته است و این زنگ خطری است برای کسانی که در پهنه جامعه ما در عرصه‌های مختلف در باب سالم‌سازی جامعه و اجتماع مسؤولیت دارند.
در اخبار زیاد می‌بینیم مجرمانی که دست به یکسری اقدامات می‌زنند زندانیان فراری هستند. بنا بر اعلام پلیس اینها از زندان مرخصی گرفته و دیگر بازنگشته‌اند. چگونه به این زندانیان مرخصی داده می‌شود که هیچ ضمانتی برای بازگرداندن آنها نیست؟!
اولا این ادعا به آن گستردگی که مطرح می‌کنند، نیست. من حتی اخیرا از نیروی انتظامی که همین تحلیل را ارائه داده بودند استعلام گرفتم که هنوز پاسخ نیامده است.
در استعلام چه چیزی را درخواست کردید؟
گفتم بین افراد دستگیر شده در 10 ماهه اول 88 (چون آمار مربوط به 10 ماه اول 88 را در یکی از بولتن‌های‌شان انعکاس داده بودند) به ما اعلام کنید به عنوان مثال از يكصد هزار دستگیری که انجام شده است چند نفر زندانی در حال مرخصی بوده‌اند؟ ما نفی که نمی‌کنیم؛ زندانی در حال مرخصی مرتکب جرم نشده است و معتقد هستیم که باید مرخصی‌ها به گونه‌ای باشد که ما دچار این آفت نشویم اما چنانچه این روند به ادعایی که ما داریم کمتر از یک درصد بود دیگر نباید روی این مساله مانور داد که بخش عمده‌ای از تخلفات سطح جامعه را زندانیانی انجام می‌دهند که در مرخصی هستند یا زندانیانی که رفتند به مرخصی و مرتکب غیبت شده‌اند و بازنگشته‌اند.
موضوع زندانیانی که به مرخصی رفته و باز نگشته‌اند مبهم است. چرا آنها باز‌نمی‌گردند؟
اجازه بدهید بخش اول را تکمیل کنم. ما الان مدعی هستیم کسانی که به مرخصی رفته‌اند در دوران مرخصی مجاز یا در دوران غیبت مرخصی مرتکب جرم شده‌اند، تعدادشان زیاد نیست. نمی‌گوییم نیست، نفی نمی‌کنیم؛ می‌گوییم تعدادشان زیاد نیست. هر زندانی که به مرخصی می‌رود، برای بازگشت او تضمین گرفته می‌شود. منتها تضمیناتی که گرفته می‌شود در سیستم قضایی در همه دنیا تضمین مالی است. می‌گویند شما می‌خواهید مرخصی بروید 5 سال حبس دارید. بیایید به عنوان مثال يكصد میلیون تومان سند بسپارید و مرخصی بروید که این ضمانت بازدارنده باشد. خب! رفته مرخصی و بازنگشته است. کسانی که نیامده‌اند درباره وثیقه‌ها و ضمانت‌هایی که گذاشته‌اند اقدام قانونی شده است.
اما خیلی‌ها اسناد جعلی هم سپرده‌اند!
اسناد جعلی هم زیاد نیست. نمی‌گوییم نیست اما اسناد جعلی را نباید سیستم قضایی یا زندان پاسخگو باشد.
چرا؟
چون وقتی فرد سند می‌آورد برای ضمانت بسپارد، این سند توسط قاضی به اداره ثبت اسناد و املاک کشور ارسال می‌شود جهت توقیف.
یعنی سند جعلی استعلام می‌شود؟
اصل توقیف سند توسط دفتر املاک بازداشتی ثبت اسناد و املاک انجام می‌شود. حالا اگر سندی رفت در دفتر اسناد و املاک توقیف شد، این از گردن ما ساقط است. نمی‌خواهیم بگوییم نیست اما باز اینها هم مواردش زیاد نیست. نفی مطلق نمی‌کنیم. اما بررسی و انطباق اصالت سند کار ما نیست.
بدون طی این مراحل قانونی مرخصی داده نمی‌شود؟
یک زمان ما سند را از فرد می‌گیریم داخل گاوصندوق می‌گذاریم درش را می‌بندیم و می‌گوییم شما بروید مرخصی. من صراحتا عرض می‌کنم چنین کاری انجام نمی‌شود. فردی که سند می‌گذارد، با ثبت اسناد و املاک نامه‌نگاری می‌شود که این سند در قبال 5 میلیون تومان، 10 میلیون تومان، 100 میلیون تومان، بعد از کارشناسی توقیف شود. یعنی اینکه بدون طی مراحل قانونی مرخصی داده نمی‌شود.
درباره مجازات جایگزین حبس، یک لایحه ارائه شده بود، وضع این لایحه چطور است و چه مجازات‌هایی می‌تواند جایگزین شود و این اتفاق چه حسنی دارد؟
قوه قضائیه در دوره گذشته (مسؤولیت آیت‌الله هاشمی‌شاهرودی) با کار کارشناسی متعددی این لایحه را تنظیم کردند و تقدیم دولت و از دولت تقدیم مجلس محترم شده است. خروجی‌اش را ما هنوز نمی‌دانیم و به نظر من باید وکلای محترم ملت در این باره بگویند که با این لایحه چه کرده‌اند. من عقیده دارم مجازات حبس را باید درباره کسانی اعمال کنیم که آزادی آن فرد به حال جامعه مضر است. یعنی خود جداسازی او از جامعه موضوعیت دارد اما برخی افراد دیگر با وجود اینکه جرم مرتکب می‌شوند، عملشان وصف مجرمانه دارد و باید تنبیه و مجازات بشوند، برای جامعه خطر ندارند. برای بسیاری از تخلفات لازم نیست مجازات حبس بدهیم. می‌توان مجازات دیگری در نظر گرفت.
مجازات‌های جایگزینی را که در نظر دارید، چیست؟
مجرمان برخی از مصادیق جعل و کلاهبرداری باید داخل زندان باشند اما افرادی هم هستند که جعل کرده‌اند، به طوری که آمده برای اینکه امتیازی را بگیرد، برای اینکه کوپنی را بگیرد، برای اینکه گواهینامه‌ای را بگیرد و برای اینکه خواستگاری برود، در شناسنامه‌اش یک سال، 2 سال سنش را قلم برده و اضافه کرده یا فردی رانندگی بلد است و برای خودش گواهینامه جعل کرده است. این فرد آزاد بودنش برای جامعه خطر ندارد ضمن اینکه کارش جرم است. ما نمی‌گوییم این عمل مجاز است، کارش جرم است و باید تنبیه و مجازات بشود اما آیا این فرد را باید زندانی‌اش بکنیم؟ من می‌گویم زندان برای اینگونه افراد ضرورتی ندارد. این کار جرم است و مجرم هم باید تنبیه شود اما این با حساب آن کسی که اسناد زمین و اسناد بانکی و اسناد مملکتی را جعل می‌کند، خیلی فرق دارد. او آزاد بودنش به حال جامعه مضر است، باید برود داخل زندان اما این فرد تنها باید تنبیه بشود.
غیر از تحمل حبس چطور باید تنبیه بشود؟
غیر از حبس تنبیه‌های متعددی را می‌شود در نظر گرفت مثل برخی از تنبیهات‌مان که در شرعمان هم آمده است؛ شلاق. از بحث‌های حقوق بشر و این قبیل مسائل هم نباید بترسیم. باید بعضی را شلاق زد، بعضی را باید جریمه مالی کرد، برخی‌ها را باید الزام کرد به انجام برخی از امور عام‌المنفعه. شما محکومی بروی فضای سبز محله‌ات را درخت بکاری، فضای سبز محله‌ات را آبیاری کنی، فضای سبز محله‌ات را نظافت کنی یا باید او را برای مدتی از بعضی امکانات محروم کرد.
بحث تأدیب مطرح شد. به نظر می‌رسد بسیاری از زندانیان در دوران حبس نه تنها تادیب نمی‌شوند بلکه زندان برای آنها نقش «مدرسه‌ای مجرمانه» را ایفا می‌کند. با جرم کوچکی به زندان می‌رود و پس از تحمل حبس وارد باندهایی می‌شود که به مراتب اوضاعش را وخیم‌تر می‌کند... .
بودن در زندان برای شخصیت فرد و متناسب با برنامه‌های اصلاح و تربیتی ما و متناسب با وضع نظارت بر زندانبانی ما ممکن است برای فرد اثر مثبت یا اثر منفی داشته باشد، چون ما در زندان‌هایمان جز در موارد بسیار محدود افراد را در سلول‌های انفرادی نگهداری نمی‌کنیم. افراد را در بندهای عمومی و جمعی نگهداری می‌کنیم؛ حتی طبقه‌بندی می‌کنیم. فردی برای نخستین بار مرتکب یک جرم سرقت شده یک دوچرخه‌ای یا یک موتوسیکلتی را دزدیده؛ او کنار کسی قرار می‌گیرد که سرقت‌های متعددی انجام داده است. این زندانی تازه‌وارد ممکن است بدآموزی‌هایی را از آن فرد ببیند.
چطور جلوی این رویه را می‌توان گرفت؟
ما تلاشمان برای کاهش این موضوع بر این است که در دوران اقامت زندانی در زندان، وقت او را به گونه‌ای پر کنیم که زمان برای این قبیل مباحث و گفت‌وگوها کمتر داشته باشد. وقت مفید روزانه‌اش پر باشد و شب هم صرفا اختصاص داشته باشد به استراحتشان. ما معتقدیم در مجموع وجه مثبت زندان از بدآموزی‌اش بیشتر است یک نکته دیگری که ادعا می‌کنند در زندان افراد می‌آیند و چیزهایی یاد می‌گیرند یک بازخورد است از آنچه فرد آمده زندان و بازگشته است. امروز خیلی از افراد در جامعه مرتکب جرائم متعدد می‌شوند و اعضای خانواده آنها خبر ندارند. هنگامی که فرد رفت زندان و بازگشت، پرده‌ها برداشته می‌شود. زندان بین افراد جامعه و زندانی یک خاصیت پرده‌دری دارد و آنچه قبل از زندان و بعد از زندان هست نمایان می‌شود، چون قبلا به مجرم اعتماد داشته است، فکر می‌کند همه این اتفاقات در داخل زندان افتاده است. این فردی که عیوبش مستور بود این ستر و این حاجب برداشته می‌شود.
چیز عجیبی که در زندان‌ها به چشم می‌خورد، تضاد طبقاتی است. فلان زندانی پولدار انبار پتوی زندان اوین را با پول خود به جایی تبدیل می‌کند که به نگین اوین معروف می‌شود! واقعا زندانی اجازه دارد از جیب خودش برای زندان هزینه کند؟ این تضاد طبقاتی در زندان به چه دلیلی است؟
نه، زندانی برای هزینه در داخل زندان محدویت‌هایی دارد. یعنی ما معتقدیم که زندانی تنها برای خودش در زندان می‌تواند هزینه کند، نه برای زندان و علاوه بر آن هزینه کردن هم ضوابط و مقرراتی دارد. وقتی یک زندانی لباس اصلی خودش را خودش تهیه می‌کند یک کسی لباس شیک‌تری دارد یک کس دیگر لباس مندرس و کهنه دارد که البته ما به دنبال این هستیم که در آینده از لباس و اونیفورم یکسان برای تمام زندانی‌ها استفاده کنیم.
این کار در برنامه سال 89 قرار دارد؟
صد درصد قرار دارد.
این لباس یکسان وجود داشت و چند سال پیش حذف شد. چرا شما دوباره به دنبال بازگرداندن آن هستید؟
من معتقدم اونیفورم نباید حذف می‌شد اما اونیفورمی که آن زمان وجود داشت اونیفورم خوبی نبود. باید شکل اونیفورم اصلاح می‌شد، ولی اصلش حذف و صورت مساله پاک شد. اونیفورم قبلی زندان واقعا لباسی بود که زندانی را تحقیر می‌کرد. ما می‌دانیم زندانی باید حبس‌اش را تحمل کند اما تحقیر هم نباید بشود. بالاخره کرامت انسانی انسان در هر وضعی باید محفوظ بماند. اونیفورم قبلی زندان علاوه بر اینکه لباس خوبی نبود روی یک دست لباس حدود يكصد عدد آرم زندان بود. ای‌کاش در آن مقطع به جای حذف اونیفورم این نقطه ضعف را برطرف می‌کردند.
صحت دارد که اونیفورم الان هم به عنوان اقدام تنبیهی بر تن زندانی می‌شود؟
نه. تنبیهات داخل زندان الان در آیین‌نامه مشخص است. اونیفورم جزو آن نیست.
پاسخ سوالم را درباره تضاد طبقاتی ندادید؟
ما در زندان‌هایمان چند عامل تفاوت در بند‌ها داشتیم. اول به لحاظ محدودیت اعتباری که اصلا خودمان سال‌هاست شروع کردیم بازسازی بندهای زندان، بویژه در زندان‌های بزرگ. یک بند بازسازی شده است، یک بند بازسازی نشده است که واقعا این بند‌ها با یکدیگر متفاوت هستند. دوم، ما در خود زندان‌هایمان یک برنامه مشاوره و رواندرمانی داریم. بندهای مشاوره و رواندرمانی را به لحاظ اینکه می‌خواهیم فضای مناسب برای امر مشاوره داشته باشیم در اولویت قرار دادیم؛ هم فضا مناسب‌تر است، هم زندانیانی که می‌روند آنجا و در این امر مشارکت می‌کنند، نسبت به دیگران زمینه بهبود بهتری دارند. به طور طبیعی شما در یک زندان بروید و بند مشاوره را با بند عمومی و بند مواد مخدر مقایسه کنید، تفاوت زیادی وجود دارد.
تأکید می‌کنید، زندانی برای زندان و بازسازی زندان هزینه نمی‌کند؟
بله، زندانی هزینه نمی‌کند.
تعریف زندان در استاندارد دنیا چیست و زندان‌های ما چقدر با این تعریف همسو هستند؟
زندان محلی است جهت اجرای مجازات‌های سالب آزادی، کسی که برایش مجازات‌های سالب آزادی در نظر گرفته‌اند؛ محلی که این افراد نگهداری می‌شوند را زندان می‌دانیم. منتها در خیلی از امور مربوط به زندان، استاندارد‌های لازمی در دنیا و در کشور ما تعریف نشده است و لذا اگر شما زندان‌های مختلف را در کشور‌های مختلف ببینید و آنها را با هم مقایسه کنید، تفاوت‌های فراوانی را می‌بینید. در حکومت‌های داعیه‌دار حقوق بشر معمولا سعی کرده‌اند خیلی به زندان‌ها نپردازند و احداث زندان را، رسیدن به زندان را، زندان‌سازی را یک مقدار قبیح می‌دانستند؛ شاید به همین علت آنگونه که باید و شاید به امر زندان و زندانبانی و به استاندارد در زندان در کشور‌های مختلف پرداخته نشده و ما تفاوت‌های مختلفی را در این زمینه شاهد هستیم. مدت‌هاست در ایران استانداردسازی زندان‌ها شروع شده و ما داریم آن را تکمیل می‌کنیم تا در بحث‌های مختلف برای زندان چارچوب‌های خاصی را تعریف کنیم، چه از حیث فضا و چه از حیث برنامه، چه از حیث افرادی که هستند و چه از حیث زندانبان و چه از حیث رسیدن زندانبان به زندانی و چه از حیث برنامه غذا و چه از حیث برنامه بهداشتی و چه از حیث دیگر برنامه‌ها؛ اشتغال، حرفه‌آموزی و ورزش. در این زمینه اقداماتی از سال‌های قبل شروع شده است و برنامه‌هایی تهیه شده که اینها در حال تکامل است. امیدواریم این کار هم در قالب یک برنامه استانداردسازی در ایران به سرانجام برسد.
بالاخره اوین زندان است؟
اوین از نظر ما یک بازداشتگاه است. از نظر ما تفاوت زندان و بازداشتگاه این است که بازداشتگاه را برای نگهداری کسانی که هنوز محکومیت برای‌شان صادر نشده و در انتظار محاکمه هستند در نظر می‌گیریم و زندان را برای نگهداری افرادی که محکوم هستند.
اما ما در اوین افرادی را داریم که. . .
ما متاسفانه در کشور بازداشتگاه به اندازه کافی نداریم و اکثریت قریب به اتفاق بازداشتی‌های ما نیز در زندان نگهداری می‌شوند. ما شروع کردیم از سال‌های قبل به ایجاد بازداشتگاه‌ها و در برخی استان‌ها اختصاص بخشی از زندان به عنوان بازداشتگاه و گاهی اگر چند زندان داشتیم اختصاص بعضی از زندان‌ها به بازداشتگاه. از جمله در تهران که اوین را بازداشتگاه در نظر گرفتیم. این را من قبلا هم اشاره کردم و برخی‌ها هم انتقاد کردند؛ صراحتا عرض می‌کنم که اوین بازداشتگاه است. اما این نکته را بگویم، کسانی که انتقاد کردند مطلب را خوب دریافت نکرده‌اند چون نگهداری محکوم در محیط بازداشتگاهی که یک محیط بهتر است، امتیاز دادن به محکوم است. ضمن اینکه ما اوین را که تبدیل به بازداشتگاه کردیم، بحث یک تعاریف سازمانی و شروع کار است و تا انطباق کامل زمان لازم است. امروز شما می‌بینید یک شهرتبدیل می‌شود به شهرستان، تا واحدهای اداری همه سازمان‌ها بخواهند در آن شهرستان مستقر بشوند، زمان می‌برد.
اما زندانی در اوین زیاد است...
اوین قبل از اینکه ما این برنامه را عملیاتی و اجرایی بکنیم، زندان بوده است. با این اهتمام و با این مصوبه شروع کردیم به مرور، زندانیان اوین را به دیگر زندان‌ها بردن. اما اوین که تعداد زیادی زندانی دارد را نمی‌توانیم یک شبه تخلیه کنیم و این کار باید به مرور انجام شود. الان جمع زیادی از ساکنان اوین، بازداشتی‌ها هستند و الان صبغه بازداشتگاهی بر زندانی بودن در اوین می‌چربد. بله، تعدادی هم محکوم داریم، نفی نمی‌کنیم. اغلب آن محکومان که در اوین هستند محکومان جرائم مالی هستند. جرائم مالی را بازداشت می‌کنیم چون آنها محکوم به حبس نیستند. آنها بازداشت شده‌اند تا مجبور شوند دینشان را ادا کنند. دادگاه دستور داده است به لحاظ عدم پرداخت محکومیت مالی‌شان، زندان بروند. اگر امروز دینشان را پرداخت کنند، آزاد می‌شوند. فردا دینشان را پرداخت کنند، آزاد می‌شوند. دادگاه با اعسار آنها موافقت کند، آزاد می‌شوند. بیشترین محکومانی که در اوین بسر می‌برند، محکومان مالی هستند. تعداد معدودی محکومان دیگر هستند که برنامه کاری ما این است که این دسته از محکومان را هم از اوین خارج کنیم تا اوین صددرصد یک بازداشتگاه شود.
بدون شک این امر تنها با ساخت زندان بزرگ تهران محقق می‌شود. کار این پروژه به کجا رسیده و کجا قرار است ساخته بشود؟
پروژه زندان بزرگ در اصل جایگزین زندان قصر است که از قلب تهران جمع‌آوری شده و در منطقه حسن‌آباد جاده قم در حال احداث است.
ساخت زندان به معنی توسعه زندان است یا خیر؟
بخشی از ساخت زندان، توسعه است، بخشی دیگر نه. اگر ما جایی دیگر زندان داشته باشیم و زندان جدید اضافه کنیم توسعه است. اما الان اکثر زندان‌هایی که ما می‌سازیم توسعه نیست، ضمن اینکه ما نیازمند توسعه هستیم. توسعه نیست چون ما الان داریم در خارج از شهرها برای انتقال زندان‌های داخل شهر و خارج شهر زندان می‌سازیم.
فقط خارج شهر؟
بله، چون در مجلس قانون وضع شده است که زندان داخل شهر نباشد.
زندان حسن‌آباد در چه مرحله‌ای است؟
حسن‌آباد الان مراحل پایانی را طی می‌کند. در کیلومتر 45 جاده قم که در داخل شهر هم نیست. ما این زندان را خیلی زودتر باید می‌ساختیم. قدم اول را در گذشته برداشتیم و حالا در حال جبران هستیم. مردم تهران یادشان نرفته است که در قلب تهران، زندانی به نام زندان قصر داشتیم که کلی هم از نظر جمعیت کیفری، هم از جهت فاضلاب، هم از نظر بهداشتی و مسائل دیگر برای مردم آن منطقه مشکلات درست کرده بود. ما آمدیم فشار را در زندان‌های دیگر تحمل و زندان قصر را جمع کردیم. ما باید برای جایگزینی زندان قصر یک زندان دیگر بسازیم و همچنین در خیلی از شهرهای دیگرمان ما الان داریم در خارج از شهرها زندان می‌سازیم، برای اینکه زندان داخل شهر را به خارج از شهر منتقل کنیم و این زندان حذف شود. البته ناگفته نماند که نیاز به توسعه هم داریم چون ما به دلایل مختلف آمار زندانیانمان در سال‌های پس از انقلاب به 2 برابر افزایش پیدا کرد. وقتی آمار زندانیان افزایش پیدا می‌کند، خواه ناخواه ما باید فضا درست کنیم. من فقط همین را برای اثبات ضرورت توسعه زندان بگویم که ما صرفا همین امروز آمار زندانیان مواد مخدرمان، بیش از آمار کل زندانیان دهه 60 است. وقتی فقط در همین یک عنوان جرم بیش از 3برابر زندانیان دهه 60 زندانی داریم آیا نیاز به زندان برای اینها نداریم؟
برنامه‌های مهمی که در آینده برای سازمان زندان‌ها دارید، چیست؟
ضابطهمند کردن مرخصی‌ها؛ موضوعی که مایه گلایه‌های مردم و مسؤولان هم هست، قطعا از امسال اجرایی خواهد شد. تمام کارهای کارشناسی‌اش انجام شده است، یعنی از اول سال 1389 تمام مرخصی‌های محکومان ضابطهمند و هدفمند می‌شود. اهتمام به برنامه‌های فرهنگی، تربیتی و اصلاحی در زندان‌ها از برنامه‌های دیگری است که در دستور کار قرار دارد که با رویکرد بهره‌گیری از فرهنگ انسان‌ساز اسلام برنامه‌های فرهنگی و اصلاح و تربیت در سال‌های آینده به مراتب جامع‌تر و کامل‌تر خواهد شد. از برنامه‌هایی که در سال‌های گذشته اجرا کردیم و به آن اعتقاد جدی دارم، طبقه‌بندی زندانیهاست. البته طبقه‌بندی زندانی‌ها در خیلی از زندان‌ها اجرا می‌شود اما این طبقه‌بندی هنوز طبقه‌بندی تمام‌عیاری نیست. طبقه‌بندی را حتما باید مراعات کنیم. از برنامه‌های دیگری که دنبال می‌کنیم و البته زمان خواهد برد و عنایت دولت و مجلس را می‌طلبد، ایجاد بازداشتگاه برای اکثر قریب به اتفاق شهرهای بزرگ است. من به دنبال این هستم که بازداشتی را از زندان جدا کنم. جزو برنامه‌ها و تاکیدات من است تا آنجا که بتوانم این کار را عملیاتی کنم. البته این بخش واقعا هزینه‌بر است، ما باید فضا تهیه کنیم، باید بازداشتگاه ایجاد کنیم که قطعا حمایت دولت و مجلس را می‌طلبد به ما اعتبار لازم برای این کار را بدهند. در کنار این موضوع، در برنامه‌های زندانبانی همیشه بر ارتقای ابهت زندان تاکید کرده‌ام. زندان باید در چشم زندانی ابهت داشته باشد. به همکارانم گفتم حقوق شرعی و انسانی و شهروندی همه زندانیان باید رعایت شود، نباید هیچگونه بی‌حرمتی به زندانی بشود؛ اما در عین حال زندان باید در چشم زندانی ابهت داشته باشد. ما به زندانی خدمت می‌کنیم؛ خدمت ما این است که خدمتگزار اینها باشیم اما به زندانی باج نمی‌دهیم.
البته مرز باریکی در این بین وجود دارد.
بله، رعایت آن هم خیلی سخت است. باید خدمت کرد اما با ابهت و اقتدار. باید برنامه‌هایمان را به گونه‌ای عملیاتی و اجرایی کنیم که زندانی وقتی وارد فضای زندان می‌شود، ابهت تشکیلات را، زندان را، ابهت مامور را به چشم ببیند و احساس کند. گاهی اوقات برخی از همکارانمان این‌دو را نتوانسته‌اند از هم جدا کنند که ما به هر حال داریم آن را
از همدیگر جدا می‌کنیم.
امیر گودرزی