بهرنگ فتوحی:
رئیس‌جمهور در هفته‌های گذشته دست‌کم 2 بار به صراحت از خطری هولناک برای پایتخت‌نشینان خبر داد. وی در جریان بازدید از مجتمع اردوگاه‌های اسکان اضطراری بشارت در غرب تهران به نقل از یکی از علمای بزرگ تهران وقوع زلزله در پایتخت را قطعی دانست و از مردم خواست ضمن اجتناب از گناه، برای دوری بلایا به درگاه الهی دعا کنند. رئیس‌جمهور در ادامه از مردم خواست مقاوم‌سازی بناهای خود را نیز جدی بگیرند. یکی، دو روز بعد نیز رئیس قوه مجریه در سخنان دیگری با محتوم خواندن زلزله تهران، از 5میلیون نفر از تهرانی‌ها خواست که برای کاهش مصايب ناشی از این بلای طبیعی به دیگر نقاط کشور کوچ کنند. در روز‌های اخیر اخباری نیز از استقرار تانکرهای آب وکانکس‌های اضطراری پخت نان در مناطق مختلف پایتخت، همچنین برنامه خروج دانشگاه‌ها از تهران منتشر شده است. هشدار‌های پی در پی دکتر احمدی‌نژاد در هفته گذشته درباره خطری که همواره همزاد تهران بوده است را می‌توان نگاه درست مدیریت کلان در برخورد با پدیده‌ای ارزیابی کرد که سال‌ها به علت‌های مختلف نادیده گرفته شده است. اما سوال اینجاست که چرا باید 5 میلیون نفر از تهران بروند و این جمعیت باید به کجا منتقل شود؟
خطر جدی گسل برای تهران
زلزله اصلی‌ترین دلیل برای کاهش جمعیت پایتخت است. پایتخت ایران کوهپایه‌های جنوبی البرز تا دشت ری را در برمی‌گیرد. بنا به مطالعات نهادهای شهری و جغرافیایی مندرج در کتاب«گودبرداری و ایمن‌سازی از انتشارات شهرداری تهران» در کوهپایه تهران 2 فرونشست و 3 رشته بلندی را می‌توان براحتی مشاهده کرد. بلندی‌ها عبارتند از: ۱- سعادت‌آباد، شمیران و دزاشیب ۲- تپه‌های امانیه، الهیه، قیطریه و فرمانيه 3- طرشت و عباس آباد. «اوین، تجریش، نیاوران» و «داوودیه» نیز فرونشست‌های این منطقه را تشکیل می‌دهند. بلندهای سعادت آباد و شمیران توسط گسل نیاوران روی فرونشست «اوین، تجریش» رانده شده است و بلندی‌های «امانیه، الهیه و فرمانیه» نیز توسط گسل محمودیه از شمال روی فرونشست‌های «اوین، تجریش و نیاوران» قرار گرفته‌اند. این تپه‌ها از سمت جنوب روی فرونشست داوودیه قرار می‌گیرند. بلندی‌های طرشت و عباس‌آباد هم از سمت شمال توسط گسل داوودیه روی فرونشست داوودیه رانده شده‌اند. در سطح دشت تهران تا ری با فرونشست بزرگ ری مواجه هستیم که در آن گسل‌های معروف ری و کهریزک قرار دارند. اما فارغ از این موضوع سوال اینجاست که چرا رئیس‌جمهور روی عدد 5 میلیون مهاجرت از تهران تاکید دارند؟ رئیس انجمن جمعیت‌شناسی در این‌باره می‌گوید: «بین 5/4 و در نهایت 5 میلیون نفر جمعیت مناسب برای تهران است و بیش از آن را باید اضافه بر ظرفیت معمول به حساب آورد». حبیب‌الله زنجانی تاکید کرد: «در واقع انتقال چنین جمعیتی از شهر تهران با روش‌های معمول غیرقابل اجراست مگر اینکه مجریان آن از روش‌های غیرمعمول استفاده کنند که در آن صورت اجرای هر کار دیگری هم شاید ممکن باشد». رئیس انجمن جمعیت‌شناسی درباره ارزیابی جمعیت مناسب برای شهری مانند تهران با امکانات کنونی گفت:«در آخرین طرحی که برای تهران با افق 1404 نوشته شده است جمعیت این شهر تا آن تاریخ باید 2/9 و حداکثر 2/10میلیون نفر باشد، به همین دلیل نیز باید امکانات شهری را مناسب با این جمعیت توسعه داد».
برنامه دولت برای خروج کارمندان از تهران
هفته‌ای که پشت سر گذاشتیم مصادف با اطلاع‌رسانی معاون نوسازی و تحول اداری معاونت توسعه مدیریت و منابع انسانی ریاست جمهوری درباره برنامه‌های دولت برای مقابله با تبعات زلزله در پایتخت بود. احمد بزرگیان در حاشیه همایش سالانه مدیران استانی سازمان ثبت احوال با اشاره به تشکیل ستادهای مرتبط درباره خروج 5میلیون نفر از تهران که باید از بخش دولتی آغاز شود، یادآور شد: «متاسفانه تراکم نیروی دولتی در تهران بسیار زیاد است، در حالی که بسیاری از سازمان‌ها و ادارات می‌توانند در خارج از تهران نیز خدمات خود را ارائه کنند و به این ترتیب سهم سفر به استان تهران نیز کاهش می‌یابد». وی خاطر‌نشان کرد:«آمایش سرزمینی لازم درباره انتقال سازمان‌ها و ادارات دولتی به شهرستان‌های دیگر تدوین شده است و بزودی این انتقال آغاز می‌شود». به گفته بزرگیان، در بخش جابه‌جایی و انتقال فردی از تهران به سایر شهرستان‌ها نیز تشویق‌های لازم در نظر گرفته شده و این امیدواری وجود دارد که هر چه زودتر شاهد انتقال تعداد قابل توجهی از ساکنان تهران به شهرستان‌ها باشیم». او تصریح کرد: «افزایش حقوق کارکنانی که از تهران خارج می‌شوند تا سقف 25 تا 50 درصد و ارتقای پایه گروهی کارکنان دولت از جمله شیوه‌های تشویقی دولت برای کارکنان بوده است. همچنین برای کاهش جمعیت ساکن تهران و انتقال به شهرستان‌ها تشویق‌های دیگری نیز در نظر گرفته می‌شود». وی خاطر‌نشان کرد: «برنامه دولت خروج 200 هزار کارمند به همراه خانواده از تهران است و تلاش می‌کنیم حوزه مرکزی سازمان‌ها و استان‌ها لزوما در تهران نباشد و به این ترتیب دیگر لازم نیست دفاتر و میهمانسراهای برخی ادارات نیز در تهران باقی بماند».
شهرک‌های اقماری
اما سوالی که مطرح می‌شود این است که این 5 میلیون جمعیت باید به کجا بروند؟ شهر تهران، کلانشهری با رشد نامتعارف و فاقد هرگونه وابستگی به اصول شهرسازی نوین و بدون در نظر گرفتن نیازهای اولیه رفاهی، درمانی، شهرسازی و ترافیک است. شهری که در 3-2 دهه اخیر رشد بی‌حد و حصری داشته. هوای آلوده، شلوغی و ترافیک شهر20 منطقه‌ای تهران، ظرف 15 سال گذشته شاهد رشد و افزایش تعداد شهرداری‌ها تا رقم 22 بوده. با رشد چشمگیر شهرری و توابع و ادامه روند شهرسازی در این منطقه و همچنین منطقه 4 تهرانپارس و منطقه 5 در غرب تهران، شاهد بزرگ شدن بی‌حد و حصر این ابرشهر بودیم. بزرگ شدن شهرهای اقماری و خوابگاهی مانند کرج و ورامین، با افزوده شدن امکانات تردد راحت‌تر به شهر تهران، مانند به سرانجام رسیدن طرح‌های بزرگراه‌ها و متروی تهران-کرج و امکان استفاده راحت‌تر و سریع‌تر از این امکانات، به افزایش جمعیت شهر تهران در طول روز کمک کرد. شهرهای شمال شهر تهران، لواسانات و کن و سولوقان هم تاثیری هرچند کمرنگ‌تر براین روال داشته است. در شرق تهران به شعاع چند 10 کیلومتری از شهر تهران؛ دماوند و گیلاوند و سایر توابع، رودهن، بومهن و جاجرود هم امکان سکونت میلیونی و رفت و آمد روزانه بین این شهرها و مرکز را ایجاد کرده است. ایجاد بزرگراه‌ها با آسفالت بهتر و ماشین‌های پرسرعت و امکانات بهتر این امکان را به ساکنان شهرهایی مانند قم، شهریار، قزوین و دماوند هم می‌دهد تا در صورت نیاز در طول روز به تهران آمده و در صورت نیاز شب به شهر محل سکونت خود بازگردند. جدا کردن شهرداری شهرری و ایجاد شهری جدید با شهرداری کاملا مجزا تا حدی در جلوگیری از این روند رشد نابهنجار تاثیر داشته است اما راه‌حل‌های زیربنایی‌تری برای حل این معضل مورد نیاز است. ایجاد شهرها و شهرک‌های اقماری جدید با جمعیت محدود و گنجایش از پیش تعیین شده مانند پردیس واقع در شرق تهران یا شهرهایی از این قبیل نوید آینده‌ای بهتر برای همگان داشت. ایجاد شهرهایی با اصول شهرسازی، امکانات خرید، درمانی، رفاهی و ترافیکی به همراه رعایت اصول شهرسازی ابتدایی آن هم پیش از ساخت شهر؛ نوید آینده‌ای امیدوارکننده برای این شهرها و شهر تهران می‌دهد. در ادامه این روند شهرسازی بزودی شاهد ساخت شهرجدید لتیان در 10 کیلومتری شمال شرق تهران با جمعیت حدود 26 هزار نفر خواهیم بود که یکی از 27 شهر جدیدی است که در راستای برنامه‌های جدید وزارت مسکن و شهرسازی بنا خواهد شد.
شهرهای جدید
طرح ایجاد شهرک‌های اقماری در تهران برای پذیرش لبریز جمعیت شهر تهران طرحی ارزنده است؛ طرحی که شهرهایی مانند لندن و پاریس آن را اجرا کرده و تا حدودی موفق شده‌اند. کارشناسان این شهرها با بررسی‌های دقیق توانسته‌اند با راه‌اندازی مترو و قطارهای سریع‌السیر رفت وآمد به شهرک‌ها را آسان کنند. آنها همچنین با بررسی‌های کارشناسی، مراکزی از قبیل خرید، تفریح، درمان و... را در این شهرک‌ها به وجود آورده‌اند تا شهرک‌نشینان برای هر امری روانه شهر اصلی نشوند. نگاهی به شهر تهران و شهرک‌های اقماری آن نشان می‌دهد با اینکه این شهرک‌ها پذیرای جمعیت انبوهی شده‌اند اما نتوانسته‌اند از شلوغی تهران بکاهند، طوری که ساکنان برخی از این شهرک‌ها برای کوچک‌ترین امری از جمله خرید روانه مراکز بزرگ خرید تهران از جمله بازار که در مرکز تهران است، می‌شوند و وجود انبوه این سفرهای روزانه خود گره ترافیک تهران را کورتر می‌کند. امیر اعلایی، یکی از کارشناسان شهرسازی در این باره می‌گوید: «اگر ما به بررسی دقیق جمعیت شهرهای اقماری بپردازیم، خواهیم دید که این شهرک‌ها نه تنها از مادرشهرها، بلکه از شهرهای کوچک‌تر اطراف خود و همچنین روستاهای نزدیک خود جمعیت بیشتری را پذیرا هستند در صورتی که هدف از تشکیل این شهرها، جذب لبریز جمعیت مادرشهر بوده و با ادامه این روند در آینده نزدیک شاهد رشد معضلات در خود این شهرک‌ها خواهیم بود. ایجاد شهرک‌های صنعتی در کنار شهرهای جدید که سیاست دولت هم بر این استوار است و تاکنون در برخی موارد عملی نیز شده از راهکارهای بسیار خوب است که برای جلوگیری از رفت و آمد ساکنان این شهرک‌ها به تهران، می‌تواند مؤثر باشد». وی که در گفت‌وگو با «وطن‌امروز» به موضوع اختصاص جمعیت از سوی پایتخت می‌پردازد، می‌گوید: «شهرهای جدید نباید امکاناتی بسیار بیشتر یا بسیار کمتر از مادرشهرهای خود داشته باشند. اگر غیر از این باشد تعادل میان آنها بهم خواهد خورد و موجب افزایش یا کاهش ناگهانی جمعیت آنها خواهد شد. وجود مراکز و امکانات تفریحی، فرهنگی، آموزشی و همچنین مراکز خرید، رفته‌رفته این شهرها را از مادرشهرهای خود جدا کرده و به صورت مستقل و سرپا نگه می‌دارد». وی در پاسخ به این سوال که کدام شهرها در حاشیه تهران قابلیت پذیرش جمعیت را دارند، می‌گوید: «به نظرم اگر به پردیس، هشتگرد و لتیان امکانات مناسبی داده شود امکان پذیرش جمعیت 600 هزار نفری را داشته باشند اما به نظر می‌رسد که مشکل ما در این شهرها ضریب مساحت به افراد نیست. ما در این شهرها امکانات رفاهی نداریم حتی در صورت داشتن چنین امکاناتی اگر قرار به این باشد که جمعیت به صورت خوابگاهی به این شهرها وارد شود باز هم منظور نظر رئیس‌جمهور را تامین نخواهد کرد، بنابراین باید به جای اولویت‌بندی امکانات شهری فاکتوری به نام اولویت شغل سازمانی در این شهرها مد نظر قرار گیرد. مثلا فلان سازمان از تهران به یکی از این شهرها منتقل شود تا با خود کارمندان و افراد مرتبط را هم بیاورد». به گفته اعلایی که یکی از کارشناسان شرکت عمران شهرهای جدید هم هست یکی از دغدغه‌های مطرح شده پس از اعلام رئیس‌جمهور مبنی بر خروج 5 میلیون جمعیت از پایتخت، ضعف آماری ما در حوزه میزان اشغال زمین در شهرهای جدید و پتانسیل جذب سازمان‌های دولتی در این شهرهاست. به گفته وی، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور این آمار را به تفصیل تهیه کرده و هنوز به دست دست‌اندرکاران سیاستگذاری شهرهای جدید نرسیده است.