حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود نبویان، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی اخیرا با انتشار متنی به کالبدشکافی توافقنامه ژنو پرداخته است. «وطن امروز» از امروز و در قالب چند شماره متن این نوشتار را در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌دهد.
این توافقنامه در تاریخ 3 آذر 1392 مطابق با 24 نوامبر 2013 در ژنو میان ایران - به ریاست آقای ظریف(وزیر امور خارجه دولت آقای روحانی) به همراه آقایان عراقچی و روانچی - و کشورهای 1+5 (آمریکا، روسیه، چین و سه کشور اروپایی آلمان، فرانسه و انگلستان) به ریاست خانم اشتون-نماینده اتحادیه اروپایی - منعقد گردید.
محتوای این توافقنامه یک قرارداد –یا معاهده و پیمان - است و باید مکانیسم خودش را طی کند، یعنی باید از سوی مجلس یا شورایعالی امنیت ملی به تصویب برسد، اگرچه نام آن را «برنامه مشترک برای عمل» گذاشته‌اند اما تغییر نام، مشکلی را حل نمی‌کند، و باید به محتوای آن توجه کرد که برای دو طرف تعهداتی را ایجاد کرده است. در این توافقنامه متن انگلیسی آن دارای اصالت است، و زبان دیگر، پیش‌بینی نشده است.
توافقنامه ژنو مرکب از 5 بخش است: مقدمه، گام اول، گام میانی، گام آخر و نتیجه نهایی.
در ابتدا سعی می‌کنیم گزارشی از این توافقنامه در هر بخش داشته و سپس تاملاتی را بیان کنیم.
گزارشی از اجزای توافقنامه
چنان که بیان گردید، توافقنامه ژنو مرکب از بخش‌های زیر است:
1- مقدمه
در مقدمه هدف از مذاکرات و نیز امور زیر بیان شده است:
1 - هدف از این مذاکرات دستیابی به یک راه‌حل جامع بلندمدت مورد توافق طرفین است که یقین پیدا کنیم برنامه هسته‌ای ایران منحصرا صلح‌آمیز است.
2 - ایران تاکید مجدد می‌کند که تحت هیچ شرایطی به‌دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای یا گسترش آن نیست.
3 - این راه حل جامع مبتنی بر اقدامات اولیه بوده و در زمان مورد توافق در یک گام نهایی به نتیجه منتهی شده و به نگرانی‌ها پایان می‌دهد.
4 - این راه حل جامع ایران را قادر می‌سازد که کاملا از حق انرژی هسته‌ای خود برای اهداف صلح آمیز تحت پادمان ان.پی.تی با توجه به تکالیف آن برخوردار شود.
5 - این راه حل جامع متضمن یک برنامه هسته‌ای است که: با توافق طرفین تعریف شود، دارای محدودیت‌های عملی باشد، و با اقدامات شفاف‌ساز برای حصول اطمینان نسبت به ماهیت صلح‌آمیز آن برنامه همراه باشد.
6 - این راه حل جامع منشأ یک کل منسجم است که: تا همه چیز مورد توافق نباشد هیچ امری مورد توافق نخواهد بود.
7 - این راه حل جامع مشتمل بر یک روند گام به گام دوطرفه است و موجب رفع جامع تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، تحریم‌های چندجانبه و تحریم‌های ملی مربوط به برنامه هسته‌ای ایران خواهد شد.
8 - کشورهای 1+5 و ایران مسؤول نتیجه‌بخشی و تحقق اقدامات دوطرفه میان‌مدت و راه حل جامع با حسن نیت هستند.
9 - یک کمیسیون مشترک مرکب از: سه کشور اروپایی(آلمان، فرانسه و انگلستان)، اتحادیه اروپا، سه کشور دیگر (آمریکا، چین و روسیه) و ایران تشکیل می‌شود تا بر اجرای گام‌های میان‌مدت نظارت و به موضوعاتی که ممکن است پدید آید بپردازد، علاوه براین، آژانس مسؤول راستی‌آزمایی اقدامات انجام شده مربوط به هسته‌ای خواهد بود.
10 - این کمیسیون با آژانس برای حل نگرانی‌های گذشته و حاضر همکاری می‌کند.
تاملاتی چند
1 - هر توافقنامه‌ای به هدف رفع اختلاف دو طرف انجام می‌شود، اما متاسفانه این توافقنامه آغازگر اختلافات زیادی شده است؛ برای نمونه، بلافاصله پس از توافق میان 2 طرف، اختلاف درباره یکی از اصلی‌ترین مسأله مذاکرات – یعنی حق غنی‌سازی - آن هم در یک تضاد کامل و 180 درجه آغاز گردید، از یک سو، آقای جان کری – وزیر خارجه آمریکا - اعلام می‌کند براساس این توافقنامه ایران به هیچ وجه حق غنی‌سازی ندارد، و از سوی دیگر، آقای ظریف – وزیر امور خارجه ایران - اعلام می‌کند که در این توافقنامه حق غنی‌سازی ایران به رسمیت شناخته شده است.
2 - در این مقدمه ایران به عنوان یک کشور با وضعیت ویژه تلقی شده که باید به وضعیت آن رسیدگی شود، به عبارت دیگر، پذیرفته‌ایم وضعیت هسته‌ای ایران موجب نگرانی‌هایی برای جامعه جهانی در گذشته و حال شده است که باید برطرف شود.
3 - در صورت حل نگرانی‌ها و حسن نیت ایران و انجام وظایفی که آنها برای ما تعیین می‌کنند و در این توافقنامه آنها را پذیرفته‌ایم، و نیز آژانس پس از راستی‌آزمایی آنها را تایید کند، ایران می‌تواند یک برنامه غنی‌سازی با محدودیت‌ها و قیود زیر داشته باشد، یعنی اولا: توافق آنها را در «تعریف و تعیین آن» به‌دست آورد، ثانیا: دارای «محدودیت‌های عملی» باشد و ثالثا: به همراه «اقدامات شفاف‌ساز» باشد.
چنانکه ملاحظه می‌شود به هیچ وجه غربی‌ها در این توافقنامه ذکر نکرده‌اند که ایران «دارای حق غنی‌سازی» است بلکه آنچه در این توافقنامه تصریح شده است، این است که ایران صرفا می‌تواند «یک برنامه» غنی‌سازی داشته باشد، به عبارت دیگر، گاهی شخص مالک ماشین است و حق دارد به هر مکانی که مایل است سفر کند، اما گاهی دارای ماشین نیست و از دیگری ماشینی را به امانت می‌گیرد، مالک ماشین برای او محدودیت‌هایی را تعیین می‌کند و برای نمونه می‌گوید، بیش از 3 نفر نباید سوار کنی، سرعت تو نباید بیش از صد کیلومتر باشد، به مکان دیگر با فاصله بیش از دویست کیلومتر حق نداری بروی و.... آنچه که در این توافقنامه آمده است به همین صورت است، یعنی طرف غربی صرفا به ما یک و تنها یک برنامه غنی‌سازی را اعطا کرده است که دارای محدودیت‌های مختلف است. این برنامه نیز تا مدت زمانی است که در گام نهایی مورد توافق قرار می‌گیرد.
علاوه براین، مراد از محدودیت‌های عملی چیست؟ البته در گام نهایی به این محدودیت‌ها اشاره کرده است.
نیز مراد از اقدامات «شفاف‌ساز» چیست؟ آیا این امور در تکالیف ان‌پی‌تی نیز آمده است؟ یا به دلیل اینکه در این توافقنامه پذیرفته‌ایم برنامه هسته‌ای ایران یک وضعیت عادی ندارد، لذا بیش از تکالیف مندرج در معاهده ان‌پی‌تی باید اقداماتی انجام دهیم تا نظر طرف غربی را جلب کنیم؟ در این صورت، آیا ایران به اهداف خود خواهد رسید؟