آزاده صالحی
اگر موافق باشید پرسش نخست را به ماهیت جایزه پایور اختصاص دهم. به عنوان برنده این جایزه در این باره توضیح می‌دهید؟
جایزه پایور یک جایزه ادبی است که متعلق به زنده‌یاد جعفر پایور است. این جایزه دومین سال برگزاری خود را سپری می‌کند. مبنای این جایزه براین اساس است که به بهترین اثر بازنویسی شده تعلق می‌گیرد. امسال نیز جایزه پایور در آستانه دومین سال برگزاری خود، این جایزه را به اثر «طوطی و بازرگان» داده است. تصویرگری این اثر نیز به وسیله نیره تقوی انجام شده است.
فکر می‌کنید بارزترین مولفه‌ای که باعث شد تا داوران جایزه پایور، کتاب شما را واجد شرایط بهترین اثر بازنویسی شده قرار دهند چه بوده است؟
ببینید کتاب «طوطی و بازرگان» پیش از اینکه موفق به دریافت جایزه پایور شود از سوی شورای کتاب کودک و نشریه سلام بچه‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته بود. دلیلش این بود که من سعی کردم عناصر کهن را در اشکال مدرن مورد بازآفرینی قرار دهم. همانطور که می‌دانید آثار مولانا بویژه مثنوی او دارای مفاهیم مستتری است. من کوشیدم با تکیه بر چنین ویژگی‌هایی که از دل این اثر برآمده است، طوطی و بازرگان را برای نوجوانان به رشته تحریر درآورم.
داستان «طوطی و بازرگان» شما از آن جایی شروع می‌شود که پدربزرگی هر شب موقع خواب برای نوه‌اش به روایت یک قصه می‌پردازد. آیا منظور شما به‌طور مشخص از بازآفرینی به شکل مدرن، همین بوده است؟
بله. ضمن اینکه من سعی کرده‌ام در خلال گنجاندن این عناصر مدرن، کلیدهایی را هم به مخاطب دهم تا او بتواند به مدد این کلیدها به کشف حقایقی که در بطن مثنوی نهفته است دست یابد و درک درستی از این اثر داشته باشد. این مساله در جایزه پایور هم مطرح شد و منتقدان و داوران حاضر در جایزه براین باور بودند که تا حدود زیادی به این ویژگی نزدیک شده‌ام.
برخی براین باورند که بازنویسی متون کهن باید به زبان امروزی انجام شود. شما دراین رهگذر چقدر توانسته‌اید موفق شوید؟
مطلبی که من طی این سال‌ها از طریق ابراز لطف مخاطبان و منتقدان آثارم دستگیرم شد این بوده که بازخورد قصه‌های شاهنامه را مطلوب ارزیابی کنم. در واقع استقبال از این مجموعه موجب شد تعداد مجلدهای این مجموعه به 9 جلد برسد و حتی موفق به دریافت جایزه نیز شود. نخستین بار که به سفارش نشر افق تصمیم به نگارش داستان‌های شاهنامه گرفتم تنها به انتشار 3 جلد بسنده کردم اما بعد که متوجه استقبال مخاطبان شدم، تعداد آن را افزایش دادم و آن را به 9 جلد رساندم به‌طوری که قراراست این 9 جلد در نمایشگاه کتاب امسال در قالب یک مجموعه عرضه شود. این نشان می‌دهد که نسل جوان و نوجوان نیازمند شناسایی ادبیات کهن ایران هستند، بنابراین من به تمام کارهایی که در این حیطه انجام داده‌ام به عنوان یک بازنویسی و بازآفرینی صرف نگاه نمی‌کنم. من به دنبال اهداف خود در این آثار هستم، یعنی این آثار را دستمایه و الهامی برای نگارش کارهای بعدی قرار می‌دهم. می‌توانم بگویم تمام تلاشم در این مدت به این خاطر بوده است که بتوانم میان ادبیات امروز و دیروز یک پل ارتباطی برقرار کنم. اصولا تمام جنبه‌های ادبیات کلاسیک به مثابه ذخایر ارزشمند به شمار می‌رود. منظورم ادبیات کلاسیک جهان است. شما نگاه کنید به آثاری چون ایلیاد و اودیسه یا بسیاری از کارهای شکسپیر که تاکنون در قالب‌های مختلفی چون فیلم، انیمیشن، رمان و... عرضه شده است. نکته جالب درباره تمام این آثار که عنوان بازآفرینی را یدک می‌کشند، این است که هریک با المان‌های نو، تصویری از ادبیات کهن را به مخاطب نشان داده‌اند.
وقتی صحبت از بازآفرینی یک متن به میان می‌آید، برخی نسبت به آن تعصب نشان می‌دهند و براین اعتقادند که اساسا بازآفرینی عملی بیهوده است زیرا ساده سازی آثار کلاسیک از شکوه آنها می‌کاهد. نظر شما در این باره چیست؟
من تصور می‌کنم دامنه ادبیات کهن به اندازه یک اقیانوس گسترده است و می‌توان به اشکال مختلف از آن الهام گرفت یا آن را مورد واکاوی و بازنویسی و بازنگری‌های تازه قرار داد. پس این کار اگر با شیوه‌های درست و مبتنی بر اصول انجام شود نه‌تنها از شکوه این آثار نمی‌کاهد که بر جلوه‌های بیشتر آن نیز می‌افزاید.
اما غالبا در بازنویسی بیشتر آثار کلاسیک آن حساسیت‌های لازم به چشم نمی‌خورد، یعنی پژوهشگر به غلط متوجه یک مطلب در متن می‌شود و بعد هم با استناد به برداشت شخصی خود، همان مطلب نادرست را به مخاطب القا می‌کند.
متاسفانه این نقص وجود دارد. خود من نیز در جریان برگزاری نمایشگاه کتاب به‌طور همزمان با 100 کتاب عرضه شده از حکایت‌های شاهنامه مواجه شدم؛ کارهایی که عمدتا از پایه و اساس صحیحی برخوردار نیستند و اصطلاحا به آنها بازاری گفته می‌شود. به هرحال، من هم با این سوال شما موافقم که گاه کسی که به بازنویسی یک اثر مشغول است، جاهایی از متن اصلی را متوجه نشده و همان را به اشتباه به مخاطب منتقل ساخته است اما از طرفی طی سال‌های اخیر با حرکت‌های خوبی از سوی ارگان‌ها در این راستا مواجه بوده‌ایم که از این میان می‌توان به موسسه پژوهش‌ها اشاره کرد که اخیرا اهمیت زیادی به بازآفرینی صحیح از یک متن داده است یا جایزه جعفر پایور که رویکرد خوبی را در این زمینه انجام داده است. به نظر می‌رسد توجه نهادهای مربوطه به ساماندهی بازآفرینی متون، می‌تواند گام‌های زیربنایی و صحیحی در این جریان به شمار رود. به خاطر دارم یک زمانی، اثری را به واسطه اینکه به بازآفرینی و بازنویسی پرداخته است از بخش‌های جشنواره‌ای کنار می‌گذاشتند اما امروز دیگر نه‌تنها این نگاه در میان منتقد و حتی ناشر وجود ندارد که تشویق‌ها افزایش یافته و موجب گرایش نویسندگان دیگر به امر بازآفرینی هم شده است.
هرچند ما در وادی بازآفرینی متون کهن دارای تجربه طولانی نیستیم و این مساله تنها در 2 دهه اخیر رشد داشته است اما از برآیند آثار منتشر شده، می‌توان به این نکته رسید که ما اگر هم در بازآفرینی متون کهن موفق بوده‌ایم، تنها به دایره نوشتاری آن در قالب‌های رمان و داستان بسنده کرده‌ایم و در ساخت مجموعه‌های تلویزیونی یا انیمیشن‌ها نتوانسته‌ایم آن طور که باید به جهش‌های موفقی دست یابیم.
من هم با شما هم‌عقیده هستم اما تصور می‌کنم این نتوانستن دلایل بیشماری دارد که باید در مقال دیگری مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد و نیازمند پژوهش و همانطور که گفتم کندوکاوهای بسیار است. در عین اینکه پرسش شما دارای مصداق‌های عینی برای خود من بوده است. به عنوان مثال بارها به من برای همکاری در یک کار انیمیشن پیشنهاد شده است اما همین که وارد مراحل ابتدایی پروژه شده‌ام، دیده‌ام که مثلا کارگردان کار می‌گوید فلان صحنه رزم را در انیمیشن بیان نکنیم چون هزینه‌اش زیاد می‌شود! یا به هرصورت کاری که خواسته‌اند انجام دهند با یک نوع سر هم بندی توأم بوده و طبعا مرا از ادامه همکاری باز داشته است.
نکته‌ای که در زمینه بازآفرینی برای من سوال برانگیز است، گرایش بیشتر نویسندگان به سمت بازآفرینی قصه‌های مثنوی یا شاهنامه است. خیلی کم پیش آمده که ببینیم نویسنده‌ای در حال بازنویسی قصه‌های «هزار و یک شب» برای نوجوانان است یا همین طورحکایت «سمک عیار» یا مواردی مشابه این. دراین رهگذر 2 سوال به وجود می‌آید. نخست اینکه آیا قصه‌های شاهنامه و مثنوی از منظر ساختاری و محتوایی بیشتر راه دست مخاطبان و نویسندگان هستند یا اینکه اشکال از دیگر متون کهن است که چنین قابلیت تبدیل شدن را نمی‌طلبند؟
خب، من فکر می‌کنم انتخاب یک متن سلیقه‌ای است و اساسا بستگی به هدف و نوع گرایش و علاقه‌مندی نویسنده دارد. اما درباره خودم به‌شخصه باید بگویم تنها به داستان‌های شاهنامه و مثنوی اکتفا نکرده‌ام. من در برهه‌ای مجموعه‌ای از افسانه‌های کلیله و دمنه را برای نوجوانان بازآفرینی کردم. این طور به نظر می‌رسد که محدود ماندن به تعدادی متون به دلیل قوت نیافتن ریشه‌های بازآفرینی در ایران است. قبول کنید که این رشته هنوز در کشور ما و در قیاس با کشورهای دیگر به اندازه‌ای که باید شکل نگرفته است.
یک تعبیر درباره بازآفرینی متون کهن وجود دارد و آن اینکه هر نسلی متون کهن را با تکیه بر اندیشه خود تفسیر می‌کند. شما به تفاسیری که نوجوانان از متون بازآفرینی شده می‌کنند، برخورده‌اید؟
بی‌تردید برداشت‌های هر نسل با نسل دیگر متفاوت است. مساله اصلی این است که باید مخاطب را در نظر گرفت. از طرفی، اثر ماندگار اثری است که بتواند در حین بازنویسی به لایه‌های پنهان متن اصلی عمیق شود و از بطن این ژرفنا، قید زمان را بشکند. من این مولفه را در بین برخی کارهای بازآفرینی شده مشاهده کرده‌ام؛ کارهایی که در نهایت دقت و ظرافت انجام شده و مرزی میان مخاطب نوجوان و بزرگسال باقی نگذاشته است. البته این کار فارغ از داشتن مهارت‌های کافی، ظرفیت و خلاقیت بالا را نیز طلب می‌کند که در کار بسیاری از نویسندگان مشاهده می‌شود.
خانم صالحی! یک بخش از ادبیات جاودانه جهان مبتنی‌بر پرسش‌ها و دغدغه‌های ازلی بشر بوده است؛ مساله هستی و انسان و درگیر شدن با پرسش‌هایی نظیر اینکه از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود و پیام‌هایی از این قبیل که در آثار مولانا و خیام بیش از سایرین پررنگ است. به نظر شما چطور می‌توان چنین مفاهیمی را در قالب ساده‌سازی به مخاطب امروز القا کرد؟
فکر می‌کنم مفاهیم عرفانی در زمان گذشته طور دیگری مطرح می‌شده است و حالا این مفاهیم تحت‌الشعاع عناصری چون رسانه، اینترنت و تکنولوژی قرار گرفته است؛ بدون آنکه اصل آن دستخوش تغییر شود. منظورم این است كه نوجوان امروز حتما با چنین پرسش‌هایی که شما اشاره کردید مواجه خواهد شد اما شکل پاسخ‌دهی آن امروز متفاوت است یعنی این نوجوان یا به اینترنت مراجعه می‌کند و جواب خود را می‌یابد یا در مدرسه از طریق استادان و معلمان اما به‌طور کلی مفاهیمی که مولانا و خیام در آثار خود مطرح می‌کنند، ریشه‌ای و کلیدی است و منتقل کردن آنها به مخاطب بستگي به خلاقیت و زاویه دید نویسنده دارد.
سهم شما در امانتداری به متن اصلی چقدر است؟
هرچند نمی‌توان در این باره به صدور حکم کلی پرداخت اما به نظرم دست نویسنده برای وفادار بودن به متن باز است. ضمن اینکه براین باورم نباید به قیمت وفاداری به متن اصلی با اثر، خشک برخورد کرد که دست کم خود من این کار را نکرده‌ام. یعنی علاوه بر حفظ امانتداری به تلطیف اثری که می‌خواهم بازآفرینی کنم نیز پرداخته‌ام.
برای بازآفرینی یک متن چقدر به جریان مخاطب‌شناسی پایبند هستید؟
طی سال‌های گذشته وقتی به سراغ متونی چون شاهنامه یا مثنوی می‌رفتم، غبطه می‌خوردم که هر یک از این متون به منزله منابع باارزشی هستند که پتانسیل‌های فراوانی دارند. دوست داشتم کودکان و نوجوانان را با این مفاهیم آشنا کنم اما وقتی بیشتر در عمق آنها دقیق می‌شدم، به این نتیجه رسیدم که این متون مرزبندی ويژه‌اي را نمی‌طلبد و برای تمام طیف‌ها جذاب و لذتبخش است.
مساله بعدی نحوه برقراری ارتباط با اسطوره‌هاست.
ببینید در همه جای دنیا اصل براین است که اسطوره‌ها بخش عمده‌ای از هویت ما را تشکیل می‌دهند با این تفاوت که در کشورهای دیگر به معنی واقعی کلمه روی اسطوره‌ها کار می‌شود. به بیان ساده‌تر، اسطوره‌ها با وجود غلبه تصویر در دنیای مدرن نه‌تنها به حاشیه نرفته‌اند که به وسیله نویسندگان و فیلمسازان وارد زندگی عادی مردم شده‌اند. آنها از زمانی که به مدرسه می‌روند برای آشنا شدن با هویت فرهنگی و اسطوره‌هایشان در مدرسه و بعد در جامعه آموزش می‌بینند.
درباره خود شما این امر چقدر صادق است؟ منظورم رشته ارتباطی‌تان با اسطوره‌هاست.
من در جلدهای نخست شاهنامه کوشیدم اسطوره‌ها را به شکل امروزی درآورم با این تفاوت که من قهرمانان شاهنامه را فقط سیاه یا سفید ندیدم. من از زاویه دید تازه‌ای به آنها نگاه کردم. به عنوان مثال شخصیت ضحاک را برخلاف آنچه دیگران در متون پیشین درباره او بیان کرده‌اند، سیاه مطلق ندیدم و او را در ردیف شخصیت‌های خاکستری طبقه‌بندی کردم.