طه راستین
چندی پیش خبری مبنی بر اینکه پال اسپراکمن، نویسنده و مترجم معروف آمریکایی که برای ترجمه چند کتاب از ادبیات دفاع مقدس برای اهالی کتاب در ایران چهره‌ای آشناست برای چندمین بار به ایران سفر می‌کند، منتشر شد.
مترجم آمریکایی درایران
نکته مهم اما دلیل سفر او به ایران بود؛ او به ایران می‌آید تا با سیده زهرا حسینی و سیده اعظم حسینی، راوی و نویسنده کتاب «دا» ملاقات کند.
پال اسپراکمن این روزها ترجمه کتاب «دا» به زبان انگلیسی را در دست دارد و با راوی و نویسنده این کتاب ملاقات می‌کند تا نکات مبهم و سوالات خود درباره این کتاب را با این 2 در میان بگذارد. این خبر را وقتی در کنار خبر دیگری از ادبیات دفاع مقدس که چند روز بعد از آن منتشر شد، می‌گذاریم بر اهمیت آن افزوده می‌شود؛ خبری که از انتخاب رمان «شطرنج با ماشین قیامت» نوشته حبیب احمدزاده به عنوان منبع درسی در آمریکا حکایت می‌کرد. این 2 خبر چند ویژگی مشترک دارند که مهم‌ترین آنها این است که هر 2 درباره ترجمه ادبیات دفاع مقدس به زبان‌های دیگر هستند. اهمیت این 2 خبر زمانی بیشتر می‌شود که به یاد می‌آوریم همین چند وقت پیش بود که «شطرنج با ماشین قیامت» در آلبانی ترجمه و منتشر و با استقبال گسترده روبه رو شد یا اینکه مجموعه داستان «داستان‌های شهر جنگی» به فرانسه ترجمه شده و قرار است بزودی منتشر شود یا خبر دیگری که چند کتاب از خاطرات زنان از دفاع مقدس در برنامه ترجمه به زبان‌های خارجی قرار دارند؛ کتاب‌های «دا»، «یکشنبه آخر»، «پائیز 59» و... .جای خالی ادبیات ایرانی در جهان
این خبرها در حالی منتشر می‌شود که پیش از این، ادبیات دفاع مقدس ما حتی برای مردم کشورمان که خالق این حماسه بزرگ بودند هم شناخته شده نبود. آن زمان سینمای دفاع مقدس اگرچه راه خود را پیدا کرده بود اما در ادبیات این حماسه هنوز استقلال مسیر دیده نمی‌شد. امروز اگرچه زمان زیادی از آن روزگار نمی‌گذرد اما ادبیات دفاع مقدس چنان پیش رفته است که نه تنها در داخل که در خارج از کشور هم شناخته شده است و چه بسا بسیار بیشتر از سینمای دفاع مقدس. این را می‌شود از میزان حضور این 2 شاخه (سینما و ادبیات) در کشورهای دیگر و نیز میزان استقبال مردم آن کشورها از آنها ارزیابی کرد. در حالی که حالا تعدادی از کتاب‌های دفاع مقدس ما به زبان‌های دیگر ترجمه و در کشورهای مختلف منتشر شده است، اما تقریبا هنوز فیلمی از این حماسه تاریخی ما در کشورهای دیگر چنانکه باید معرفی نشده است.«سفربه گرای 270 درجه»؛ سرآغاز راه
صدور ادبیات دفاع مقدس به کشورهای دیگر به طور برنامه ریزی شده را شاید بشود با ترجمه رمان «سفر به گرای 270 درجه» به زبان انگلیسی و انتشار آن در کشور آمریکا همزمان دانست. چنانچه همین برنامه ریزی بود که باعث شد تا مسیر ترجمه و انتشار ادبیات دفاع مقدس ادامه پیدا کرده و روز به روز بر سرعت و کیفیت آن افزوده شود. بعد از «سفر به گرای 270 درجه» احمد دهقان، ترجمه رمان «شطرنج با ماشین قیامت» حبیب
احمدزاده به زبان انگلیسی و انتشار آن باز هم در کشور آمریکا، راه را برای معرفی حماسه تاریخ معاصر ایرانیان هموارتر کرد، چه اینکه این 2 رمان اگرچه دارای شباهت‌هایی بودند اما «شطرنج با ماشین قیامت» هم مولفه‌های ادبی یک رمان را بهتر نشان می‌داد و از دیگر سو دارای نگاه فلسفی به دفاع مقدس بود.
«فال خون» سومین رمان دفاع مقدسی بود که در کشور آمریکا به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر شد. ترجمه و انتشار این رمان اگرچه در ادامه طرح ترجمه و انتشار ادبیات دفاع مقدس در کشورهای دیگر صورت گرفت اما هرگز همچون 2 کتاب قبلی به جامعه آمریکایی معرفی نشد. این موضوع از میزان استقبال از کتاب کاملا مشخص است. در حالی که «سفر به گرای 270 درجه» در سایت معروف آمازون معرفی شد و مورد استقبال مخاطبان این سایت از سراسر جهان هم قرار گرفت و «شطرنج با ماشین قیامت» همراه با رمان احمد دهقان در فهرست کتاب‌های دانشگاهی کشور آمریکا قرار داده شد، اما هیچ یک از این 2 مهم برای «فال خون» اتفاق نیفتاد. میزان نقد و نظرهای نوشته شده بر 2 رمان قبلی بویژه «شطرنج با ماشین قیامت» را هم می‌توان ملاکی دیگر برای این ارزیابی قرار داد.نامهای به خانواده سعد،نقطه عطف درجهان عرب
اما ترجمه ادبیات دفاع مقدس به همین جا ختم نشد و با ترجمه مجموعه «داستان‌های شهر جنگی» حبیب احمدزاده به زبان انگلیسی و ترجمه رمان «ارمیا» رضا امیرخانی به زبان ترکی و انتشار آن در کشور ترکیه ادامه پیدا کرد. در این میان هرگز نباید ترجمه داستان کوتاه «نامهای به خانواده سعد» به زبان عربی و انتشار آن در سایت معروف و معتبر عرب زبان «ایلاف» و استقبال بسیار زیاد عرب زبان‌ها از این داستان و نیز ترجمه داستان کوتاه «پرعقاب» به زبان انگليسي و انعکاس آن در میان مخاطبان را فراموش کرد، چرا که انتشار این 2 داستان تعدادی از اندیشمندان را با داستان واقعی دفاع مقدس ما آشنا کرد که در میان آنها می‌توان به «نوام چامسکی»، «صلاح حسن» و «کمال شارزین» اشاره کرد. «صلاح حسن»، شاعر سرشناس عراقی درباره داستان «نامهای به خانواده سعد» نوشت: «اهمیت زیاد این داستان در آن است که به ما این فرصت را می‌دهد تا جنبه‌‌های حقیقی و ناشناخته‌اي از جنگ را بشناسیم. در این داستان راوی و سعد قهرمانان واقعیت و نه تخیل هستند و می‌توان گفت که هر 2 به نوعی قربانی جنگی هستند که رژیم بعث عراق بر هر 2 ملت ایران و عراق تحمیل کرده است. داستان «نامهای به خانواده سعد» زمینه‌ای را مهیا می‌کند تا ما با آثار فراوانی از ادبیات فارسی و عراقی آشنا شویم. فضاهایی جدید که به ما نشان می‌دهند در کنار واقعیت جنگ با تمام رنج‌ها و دردها، فضاهای انسانی و محبت‌آمیز و برادرانه نیز وجود داشته است و این نقش برعهده ادبای 2 کشور است که به این فضاهای انسانی اهمیت بدهند».
همچنین «کمال شارزین»، خبرنگار عراقی مقیم کشور الجزایر درباره این داستان بعد از انتشار آن در سایت «ایلاف» اینگونه نظر داد: «این بهترین داستان است. من این داستان را خوانده و بسیار تکان خوردم. این بهترین داستانی است که درباره عراق نوشته شده است. این داستان در واقع کل تاریخ 40 سال گذشته عراق است؛ همه آنچه برای ما اتفاق افتاد. این داستان، ادبیات واقعی است، درباره تمام آن سال‌های طولانی که بر کشور عراق گذشته است، آیا یک نویسنده عراقی هم می‌تواند اینچنین شیوا درباره جنگ‌های کشورش بنویسد! آیا بعد از خواندن این نامه هنوز هم خوانندگان عرب به ما عراقی‌ها می‌گويند توسط دیکتاتورمان (منظور صدام حسین است) فلسطین را آزاد می‌کردیم؟»
همچنین در پی ارسال متن انگلیسی داستان دفاع مقدسی «پرعقاب» حبیب احمدزاده برای بسیاری از صلح‌دوستان و نظریه‌پردازان جهان که همزمان با حمله اسرائیل به غزه و محاصره این شهر صورت گرفت و چندین سایت معتبر بین‌المللی از جمله mrzine، payvand، open democracy، iconoclast این داستان را منتشر کردند، «نوام چامسکی»، فیلسوف و نظریه‌پرداز مشهور آمریکایی، این اثر را مورد ستایش قرار داد.دفاع مقدس در دانشگاه آمریکا
اما این آغاز اظهار نظر نویسندگان و صاحبنظران کشورهای دیگر درباره داستان دفاع مقدس ما نبود، چراکه پیش‌تر از این هم، بعد از انتشار رمان «سفر به گرای 270 درجه» در آمریکا، «فیبی یوحنا»، استاد دانشگاه راتجرز ایالت نیوجرسی این رمان را با کتاب معروف «در جبهه غرب خبری نیست» مقایسه کرده و درباره آن نوشت: «در رمان احمد دهقان به نام سفر به گرای 270 درجه، همان ایده‌ها از طریق یک سرباز جوان روایت می‌شود. تفاوت در سال‌ها و فهم بی‌رحمی‌های جنگ، وجود جنگ را خنثی نکرده است بلکه به شمار کسانی که متحمل قساوت و غضب آن شده‌اند، افزوده است».
اما این تنها توجه جامعه دانشگاهی آمریکا به ادبیات دفاع مقدس ما نبود. یک دانشجوی آمریکایی پس از خواندن کتاب «شطرنج با ماشین قیامت» نوشت: «من فکر می‌کنم این رمان دیدگاه پیچیده از دیگران یعنی ایرانی‌های غیرشیعه که گرفتار جنگ شده‌اند را ارائه می‌دهد. وقتی پرویز و موسی برای نخستین‌بار با 2 کشیش ارمنی روبه‌رو می‌شوند، پرویز در نگاه اول فکر می‌کند که آنها ستون پنجمی هستند که جاسوسی می‌کنند. بعداً موسی از کشیش درخواست می‌کند از روی پشت‌بام ساختمان 7 طبقه نگهبانی دهد و... .»
خواننده دیگری درباره این رمان اینگونه نظر داد: «این کتاب ایرانی‌ها را بسیار خوب نشان می‌دهد. برخلاف اکثر سربازان جنگ، آنها عراقی‌ها را نفرین یا حتی به آنها اهانت نمی‌کنند با وجودی که رهبر عراق، صدام حسین جنگ را آغاز کرد. موسی، شخصیت اصلی رمان یک جهادگر خودکار نیست؛ او از نیرنگ و هوش خود برای فریب دشمن استفاده می‌کند. صحنه‌های خون در بازار ماست‌فروشان او را به اندازه خواننده به وحشت می‌اندازد. صحنه‌های خونین، کوسه و شهر جنگزده در ذهن او باقی می‌ماند تا وقتی که به یک خواب مافوق واقعی فرورود». همچنین سایت آمازون، نقدی درباره کتاب «شطرنج با ماشین قیامت» نوشت و در این نقد کتاب را بسیار تفکربرانگیز دانست و به نقد، امتیاز 5 ستاره داده شد.مشکلات ترجمه
با این همه اما مباحثی که همواره در ترجمه آثار بویژه در حوزه دفاع مقدس مورد توجه بوده و شاید یکی از عواملی که گاهی مانع پیشبرد کار و مخالفت‌ها می‌شود، مساله فرهنگی و تفاوت‌های آن بین ملت‌ها بویژه ایران و کشورهایی همچون آمریکا و اروپاست.
البته محسن سلیمانی، مشاور دفتر ترجمه مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری در تبیین انتخاب کتاب برای ترجمه به زبان‌های مختلف بر این باور است: به دلیل وجود پیچیدگی‌های زبانی و فرهنگی در ایران، تفهیم موضوع کتاب‌های ایرانی مهم‌ترین معضل ما بود. بر همین اساس نیز ترجمه آثار به مترجمانی سپرده می‌شود که با 2 محیط اجتماعی ایران و کشور مخاطب ارتباط برقرار كرده و در جریان تغییرات ادبیات فارسی و ادبیات آن کشور قرار داشته باشند چون ممکن است یک داستان به دلیل عدم وجود زمینه فرهنگی برابر، برای یک ایرانی دارای معنی و به طور مثال برای یک آمریکایی نامفهوم باشد.
همین جریان نامفهوم بودن در رمان دفاع مقدس، مساله شهادت را مطرح کرد. برخی از مترجمان هنگام ترجمه آثار دفاع مقدس به زبان انگلیسی و توزیع آن در آمریکا معتقد بودند فرهنگ شهادت و ایثار که در آثار ادبی دفاع مقدس ما مطرح شده است به هیچ‌وجه از دید یک آمریکایی قابل پذیرش نیست و همین امر مساله ترجمه این آثار را زیر سوال می‌برد.
اینجا بود که حبیب احمدزاده سال گذشته در گفت‌وگویی با روزنامه کیهان درباره این انتقاد گفت: «چه خوب است که در سال نوآوری و شکوفایی برخی موضوع‌های کلیدی را مورد بازتعریف قرار دهیم. به نظرم در این مورد 2 موضوع شهادت و جهاد را باید دوباره تعریف کرد؛ شهید یعنی شاهد، یعنی کسی که اسوه و الگو می‌شود و این فقط محدود به خون دادن نیست و شامل تمام مقوله‌ها می‌شود. البته ریختن خون رزمنده نماد بارز شهادت است. متاسفانه برخی فکر می‌کنند شهادت تک‌ماده تنبلی‌های ما است یعنی یک رخوت و رکود و آخرش هم... در صورتی که این نیست. یک چیزی که خیلی آزاردهنده و دروغ هم هست اینکه برخی می‌گویند رزمنده‌ها می‌رفتند روی مین. من از تیر اول تا تیر آخر در جنگ بودم، چه کسی گفته این‌طور بوده است. یک موردهایی بوده، خیلی خیلی استثنایی، اصلاً قاعده این نبود. این توهین به رزمندگان و فرماندهان است. ما ناآگاهانه این را مطرح کرده و فکر می‌کنیم خدمت است اما دشمن همین‌ها را برمی‌دارد و تبلیغ می‌کند و می‌گوید، ببینید اینها به خودشان هم رحم نمی‌کنند چطور می‌خواهند به بقیه رحم کنند؟ اگر این‌طور بود که دیگر به فرماندهی احتیاجی نبود. شهادت هم با خودکشی فرقی نداشت. ما بنابر تعریف نامتناهی، کلماتی همچون جهاد و شهادت را آنقدر نازل جلوه می‌دهیم که تنها به درد یک مقطع کوتاه از زندگی بخورند. در این تعریف عمیق است که شهادت هدف ارزشمند زندگی می‌شود و قابل درک برای مردم در هر کشوری با هر فرهنگی».نکته
با همه این تفاصیل و با نگاهی امیدوارانه به آینده، باید پذیرفت که ادبیات دفاع مقدس ما برای جهانی شدن هنوز راهی طولانی در پیش رو دارد بویژه اینکه هنوز ادبیات ما در جهان جایگاهی درخور ندارد. در این رهگذر عوامل متعددی دخیل است که از همه بیشتر شناسایی ظرفیت بالای دفاع مقدس و بیان آن در قالب‌های جدید و استاندارد است که اگر اینگونه باشد، بیش از پیش می‌توان به معرفی ادبیاتمان خوشبین باشیم.