سید‌احمد خمسه* :
نگرانی از وضع آلودگی آب‌ها در ایران یک امر طبیعی است. نخست به این دلیل که در فرهنگ ما نگاه به آب یک نگاه غیراقتصادی است و به همین دلیل از هرگونه اسراف‌کاری در آن قصور نمی‌کنیم. اما نکته دیگر این است که هنوز باور اینکه آب‌ها نیز آلوده می‌شوند در ما به یک فرهنگ بدل نشده است. در بسیاری از گشتزنی‌هایی که در حاشیه دریای خزر یا رودخانه‌های بزرگی چون زاینده‌رود و سفیدرود انجام داده‌ام با مردمی برخورد کرده‌ام که زباله‌های خود را در آب می‌ریزند و معتقدند که آب کثیفی آنها را دفع خواهد کرد و از بین خواهد برد. با این حساب می‌توان این نگاه را در کل جامعه متکثر کرد و آن را به عده بی‌شماری نسبت داد. اما دریای خزر ماجرای متفاوتی دارد، این دریا هر ساله بیش از 15 میلیون سفر را تجربه کرده و هر روز به میزان آلایندگی‌اش افزوده می‌شود. وجود 2 کارخانه خطرناک در حاشیه آن نیز مزید بر علت شده و نگرانی‌ها را درباره آن افزایش داده است. بنابراین بد نیست که با شرح عوامل و منابع اصلی آلودگی در این دریا، نکاتی را به اطلاع مردم برسانیم که نه خیلی علمی و مشکل هستند و نه آنقدر آسان اما باید درباره آن اطلاع داشته باشند. منابع اصلی تهدید محیط زیست دریایی دریای خزر به شرح زیر است:
۱- نوسانات سطح آب دریا:
سطح آب دریا طی دوران مختلف نوسان داشته است. در دوره‌هایی این سطح بسیار پایین بوده و در دوره‌هایی دیگر بالا آمده است. این فرآیند که همواره زمانبر بوده، سبب بروز تغییرات زیست‌محیطی و دگرگونی در فعالیت‌های اقتصادی این دریا شده است. یکی از ادوار بلند کاهش سطح آب دریای خزر که پس از 1300 شمسی آغاز شد، مصادف با زمانی است که طرح‌های صنعتی و کشاورزی کشور شوروی سابق به اجرا در آمد. همچنین تغییر بستر برخی از رودخانه‌ها، ایجاد دریاچه‌های مصنوعی، سدها، آب بندها و افزایش فعالیت انسان‌ها در این مناطق موجب کاهش سطح آب دریای خزر به پایین‌ترین میزان (۱۹ متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد) تا سال 1340شد. اما از سال 1344 برخلاف پیش‌بینی‌های قبلی مبنی‌بر ادامه روند کاهش سطح آب، تا سال 1379 تراز آب دریا روند افزایشی خود را آغاز کرد و به‌طور متوسط سالانه ۱۵ سانتیمتر به سطح آب اضافه شد. چنین وضعی تا سال 1379 ادامه داشت و از این سال پسروی آب خزر مشاهده شد.
۲-مشکلات بوم‌شناختی:
در سال‌های اخیر میزان آلودگی و افزایش سطح آب تا حد خطرناکی با یکدیگر منطبق شده‌اند. تا یک دهه قبل علت اصلی آلودگی آب دریای خزر فاضلاب‌های صنعتی ساحلی بودند که به دریا ریخته می‌شدند اما امروز توسعه گسترده منابع هیدروکربور مشکلات بزرگ‌تری را برای آینده مطرح می‌کند، بویژه که تولید به درون دریا منتقل شده است. آثار زیانبار زوال زیست‌محیطی دریای خزر را نباید ناچیز شمرد، بویژه که سواحل خزر توان بالقوه غیر نفتی مهمی را نیز دارد. ایران در منطقه خزر با وجود آنکه تنها ۴ درصد از کل خاک کشور را در بر می‌گیرد و هیچ گونه بهره‌برداری از منابع نفت و گاز واقع در این منطقه از جمله در آب‌های آن صورت نمی‌گیرد، در مقابل ۴۰ درصد از فعالیت‌های کشاورزی را به خود اختصاص داده است. همچنین در سراسر منطقه ساحلی بویژه در سمت ایران و روسیه، تعداد زیادی از مردم از طریق ماهیگیری زندگی می‌کنند و از سوی دیگر نمی‌توان حجم توریست داخلی این منطقه را نادیده گرفت.
۳-مسائل زیست‌شناختی:
از آثار مهم آلودگی آب با منشأ نفت یا پساب‌ها، مشکلات زیست‌شناختی است که برای موجودات زنده دریایی به‌وجود می‌آید. از آنجا که نفت خام یک ماده خالص نیست و در آن انواع هیدروکربورها با تفاوت‌های فیزیکی و شیمیایی مختلف وجود دارد، هنگامی که دریا را آلوده می‌کند به اشکال گوناگون تبلور پیدا می‌کند که غالبا برای آبزیان مضر است. تعدادی از آنها که سبک‌ترند، به سرعت تبخیر می‌شوند و هوا را آلوده می‌کنند. بخشی دیگر به صورت ذرات معلق در دریا شناور باقی می‌مانند که گاهی ماهیان آنها را می‌خورند و دچار مسمومیت می‌شوند. قسمت‌هایی از نفت جذب پوست آبزیان دریا و تعدادی نیز رسوب کرده و باعث آلودگی موجودات کف‌زی می‌شود. قسمتی نیز به شکل لایه نازکی در سطح دریا قرار گرفته از نفوذ نور خورشید می‌کاهند. بالاخره بخشی نیز به‌صورت توده‌هایی در‌می‌آیند که در اثر جریان آب و باد به طرف ساحل رفته و سبب آلودگی آن می‌شوند. سرازیر شدن انواع پساب‌های صنعتی بویژه نفت و فرآورده‌ها و سموم، ضمن آلوده کردن آب دریا، حیات آبزیان را نیز به خطر انداخته است. به گزارش سازمان شیلات جمهوری آذربایجان صید انواع آبزیان بویژه ماهی خاویار بشدت کاهش یافته و به علاوه کمیته اکولوژی و محیط زیست جمهوری یاد شده اخیرا هشدار داده که نسل آبزیان دریای مازندران در مخاطره است و نبودن نظارت دقیق صید قاچاق را در جمهوری‌های تازه‌استقلال یافته افزایش داده است. درباره ماهیان و منابع زیستی این دریا باید افزود که شرایط ویژه اکولوژیک و مهاجر بودن ماهیان این دریا ایجاب می‌کند یک نظام مدیریتی و سهمیه‌بندی استحصال ماهی اندیشیده شود.
۴- فعالیت‌های نفتی و صنعتی:
تاکنون مهم‌ترین منبع آلودگی ناشی از نفت در دریای مازندران از حوزه‌های نفتی در جمهوری آذربایجان بوده است. واگذاری پاره‌ای امتیازات جهت اکتشاف و شناسایی و استخراج هیدروکربوری در دریای مازندران خطرات ناشی از به هم خوردن اکوسیستم و محیط زیست دریایی را بشدت افزایش می‌دهد اما به نظر می‌رسد محیط‌زیست ایران تا به سرانجام نرسیدن نظام حقوقی این دریا از انجام حرکت‌های قانونی برای جلوگیری این منبع آلودگی ناتوان است.
*کارشناس ارشد بیولوژیک دریایی