چندی‌پیش مرکز تحقیقات ماهیان خاویاری ایران نتایج تحقیقاتی را منتشر کرد که نشان می‌داد تا ۱۳ سال آینده ذخایر خاویار دریای خزر به صفر خواهد رسید و همین مساله باعث شد که مقامات کشورهای حوزه دریای خزر بار دیگر درباره انقراض نسل ماهیان خاویاری هشدار داده‌اند. اما انقراض نسل حیوانات آبزی تنها مختص دریای شمال و خاویار آن نیست. مرگ دسته‌جمعی دلفین‌ها که هر از گاهی در سواحل جنوب تکرار می‌شود، مرگ
دسته جمعی ماهیان خلیج فارس که کمتر از یک ماه پیش بندرعباسی‌ها را غافلگیر کرد و بسیاری از این نمونه‌ها بیانگر این است که چه بپذیریم و چه نپذیریم، آب‌های ایران هر روز آلوده‌تر از دیروز می‌شوند، این در حالی است که مسؤولان محیط‌زیست نه قصد رد این ادعا را دارند و نه تمایلی به تاییدش. به نظر می‌رسد که این سازمان در حوزه دریایی یا دچار مشکل کمبود بودجه است و یا از لحاظ حقوقی توانایی مقابله با مخربان اکوسیستم دریایی کشور را ندارد.
نگاهی به سخنان معاون سازمان محیط‌زیست و سکان‌دار نظارت بر حوزه آبی محیط‌زیست کشور در جلسه پرسش و پاسخی که دوشنبه این هفته برگزار شد حکایت از قصه تکراری بی‌تعهدی بسیاری از ارگان‌ها به رعایت حریم دریا از یک‌سو و کند بودن تیغ نظارت این سازمان از سوی دیگر دارد. وقتی محمدباقر نبوی به عنوان معاون محیط‌زیست دریایی سازمان مربوطه در این نشست با انبوه سوال‌های خبرنگاران در باره مسائلی چون اسکله کاسپین، آلودگی نفتی خلیج فارس، مرگ مرجان‌ها به خاطر اسکله‌سازی غیر‌مجاز و... مواجه می‌شد، اگر چه از فعالیت‌های نظارتی معاونت متبوعش سخن می‌گفت اما در بسیاری از موارد نیز یا بحث را به حاشیه می‌کشاند و یا از آن می‌گذشت. به باور بسیاری از کارشناسان، محیط‌زیست دریایی کشور وضع خوبی ندارد و بخش عمده‌ای از مشکلات آن نیز مربوط به طرح‌های اقتصادی و توسعه‌ای است که بدون در نظر گرفتن اصول محیط‌زیستی به اجرا در آمده‌اند. حق هم با نبوی است آنجا که می‌گوید: «بسیاری از این طرح‌ها بر اساس مصوبه دولت هستند اما این به معنی رعایت نکردن اصول محیط‌زیستی نیست. مثلا دولت اجازه ساخت یک اسکله را داده اما پیمانکار حق ندارد که با خاک‌ریزی در دریا و کشتن مرجان‌ها و مرگ یک اکوسیستم این کار را عملی کند!»
آب آلوده سوغات انسان برای ماهی‌ها
70 درصد سطح کره‌زمین را دریاها پوشانده‌اند و زمانی مردم بر این باور بودند که وسعت دریاها اجازه می‌دهد آلودگی‌های ایجاد شده توسط انسان‌ها عملا توسط دریاها پاکسازی شود. همچنین تصور می‌شد دریاها منبعی بی‌پایان برای ماهیگیری و صید دیگر جانداران هستند. اما امروز که شهرهای ساحلی جهان میلیون‌ها نفر جمعیت دارند، بیش از 40درصد از جمعیت زمین در کنار دریاها زندگی می‌کنند و میزان آلودگی‌هایی که وارد دریا می‌شود، بشدت افزایش یافته، دیگر نمی‌توان دریاها را مناطق آزاد دانست و آنها را آلوده به انواع سموم و فضولات کرد و انتظار داشت که وضع طبیعی حیات حفظ شود. برنامه محیط‌زیست سازمان ملل در گزارشی اعلام کرده است 150 منطقه مرده در دریاها و اقیانوس‌های جهان وجود دارد که در آنها به دلیل آلودگی به نیتروژن ناشی از کودهای شیمیایی و فضولات صنعتی، اکسیژن آب شدیدا کاهش یافته و در نتیجه حیات در آن مناطق از بین رفته است. به عنوان نمونه مجید دهزاد، کارشناس محیط‌زیست و استاد دانشگاه، منطقه عسلویه را از جمله این مناطق مرده می‌داند که به لحاظ ارزش‌های دریایی و ساحلی، منطقه‌ای بسیار با‌ارزش است که به دلایل اقتصادی به منطقه
بهره برداری و استقرار صنایع پتروشیمیایی تبدیل شده است. به گفته وی موادی که در نتیجه فعالیت این نوع صنایع به آب دریاها سرازیر می‌شوند به‌طور مستقیم به حیات این مناطق دریایی حمله می‌کنند و آنها را از بین می‌برند. ماهی‌ها، مرجان‌ها و دیگر جانداران زیر آب، نخستین و ساکت‌ترین قربانیان این فاجعه زیست محیطی‌اند، آنگونه که بر اساس آمارها علاوه بر کاهش حجم صیدهای سالانه، روز به روز ماهی‌ها در حال تغییرات ژنتیکی ناشی از آلودگی آب هستند. اگر چه در حال حاضر این تغییرات ضرری بر بهداشت و سلامت ایرانی‌ها وارد نمی‌کند اما بعید نیست که روزی اخباری در این حوزه هم به گوش برسد!
به عنوان نمونه یک کارشناس محیط‌زیست در باره آلودگی‌های شیمیایی خلیج فارس و اثر آن بر ژنتیک ماهی‌ها می‌گوید: میزان جیوه‌ای که در ماهی‌های استخوانی این آبها وجود دارد 5 برابر استانداردهای جهانی است و این مساله در حالی است که آلودگی‌های فلزی، تمام مضرات فلزات سنگین مانند مسمومیت و کاهش هوش و کاهش وزن را به دنبال دارد. این در حالی است که کارشناسان معتقدند در صورت اتخاذ و اجرا نکردن تدابیر موثر زیست محیطی در آب‌های کشور، میزان جوامع آبزیان بویژه ماهیان خاویاری (در دریای خزر) در سال‌های آینده با کاهش جدی روبه‌رو شده که قابل ترمیم نخواهد بود. براساس اطلاعات منابع موجود، هدایت سالانه‌بیش از یک میلیارد و 100میلیون مترمکعب فاضلاب خطرناک از رودخانه‌ها به دریای خزر باعث کاهش شدید اکسیژن آب و در نتیجه تلف شدن بسیاری از آبزیان شده است. این در حالی است که این دریا با 460هزار کیلومترمربع مساحت دارای 114گونه، 63 زیرگونه و 14نژاد از کمیاب‌ترین ماهیان جهان است.
حمایت از پستانداران دریایی
امید صدیقی، مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست در پاسخ به پرسش «وطن‌امروز» درباره وضع موجودات دریایی ایران خبر از راه‌اندازی شبکه پایشی می‌دهد که قرار است فعلا درباره پستانداران دریایی انجام شود. به گفته وی این شبکه که از آن به عنوان شبکه پایش و امداد و نجات پستانداران دریایی یاد می‌کند با اعتباری 500 میلیون تومانی در 3 سال آینده با مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست در آب‌های ایران دایر خواهد شد. در این شبکه از خبرنگاران، نهادهای مدنی، جوامع محلی و حتی نیروهای مسلح و بسیج نیز برای امدادرسانی به پستانداران دریایی که به دلیل مشکلی به ساحل می‌آیند، استفاده خواهد شد و در این باره آموزش‌های لازم برای آنها در نظر گرفته خواهد شد. صدیقی گفت که برای سال نخست اجرای این طرح، 100 میلیون تومان در نظر گرفته شده است و با کنوانسیون‌های سپ و راپمی در شمال و جنوب ایران در این حوزه همکاری خواهد شد. سازمان‌های شیلات و دامپزشکی نیز در این حوزه با سازمان محیط‌زیست همکاری می‌کنند. جالب اینجاست که راه‌اندازی شبکه پایش و امداد و نجات در حالی است که به گفته صدیقی در سال گذشته تنها 7 تا 8 مورد تلف شدن پستانداران در ساحل دیده شده که دلفین‌بینی بطری و نهنگ از آن جمله بوده است. با این همه هنوز هم بیشتر تلفات پستانداران دریایی بر اثر برخورد شناور رخ می‌دهد. وی از نجات مرجان‌ها هم به عنوان یک حرکت سازمان محیط‌زیست در حفظ گونه‌های دریایی یاد می‌کند و با اشاره به طرح احیا و بازسازی زیستگاه‌ها می‌گوید: 3سایت مرجانی را در دست مطالعه خواهیم داشت که یکی از آنها به طور قطع خلیج نایبند خواهد بود و احتمالا مناطق کیش، خارک و خارکو نقاط دیگری هستند که این مطالعات در آنها انجام خواهد شد. به گفته صدیقی، معاونت دریایی همچنین در مبحث جنگل‌های حرا و نیز مناطق تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها مطالعاتی انجام داده است که در پی آن نقشه مناطق تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها آماده شده است.
مرجان‌های یک بندر مصنوعی
اما معاون محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست پیش از آنکه به سوال خبرنگار «وطن‌امروز» درباره وضع مرجان‌های خلیج فارس و دریای عمان به عنوان یکی از اصلی‌ترین صاحبان این دریا سخن بگوید به اصرار خبرنگاران توضیحاتی درباره بندر شهید بهشتی می‌دهد. به گفته وی بحث بندر شهید بهشتی چابهار به سال 82 برمی‌گردد و مشکلی که به وجود آمد این بود که قبل از مطالعات زیست‌محیطی اجرای این طرح آغاز شد. او گفت: «بعد از درخواست سازمان درباره ارزیابی زیست‌محیطی، این ارزیابی در سال 84 و 85 انجام شد و ما در آن زمان اعلام کردیم که در آنجا یک منطقه مرجانی به مساحت 420 هکتار وجود دارد و نمی‌توان این 420 هکتار را خشک کرد. این در حالی است که پیمانکار مربوطه با بیان اینکه میلیاردها تومان هزینه شده و نمی‌توان طرح را جا به جا کرد، خواستار ادامه کار بود اما در نهایت ما به آنها قبولاندیم که لااقل مرجان‌های این ناحیه به جای دیگری برده شوند.» به نظر می‌رسد که با نگاهی به همین خاطره می‌توان موانع تحقق محیط‌زیست دریایی ایمن در کشور را پیدا کرد. اما سرنوشت این منبع عظیم مرجان جنوب ایران چه شد؟ مهندس صدیقی ادامه این روند را این‌طور توضیح می‌دهد: 5 هکتار
جابه جایی در مرجان‌های زنده انجام شده که 4/1 هکتار آن منطقه‌ای با تراکم و تنوع بالا بوده است و 5/3 هکتار آن نیز کمتر تراکم و تنوع داشته که در مجموع می‌توان گفت که از این مرجان‌ها، 5/1 هکتار ارزشمند بوده است. از سوی دیگر به گفته نبوی، میزان ماندگاری مرجان‌ها در این اقدام، 80 تا 86 درصد بوده است. وی در پایان هم به خبرنگاران یادآور شد که اولا در بسیاری از نقاط دنیا این جا به جایی انجام شده و نتیجه داشته است و در ایران نیز با اتکا به بدنه کارشناسی داخلی این اقدام انجام می‌شود و در ثانی جا به جایی مرجان‌های زنده در منطقه بندر شهیدبهشتی چابهار به صورت آزمایشی انجام شده است و همه مرجان‌های موجود این منطقه باید مطابق استانداردها جا به جا شوند.
حل مشكل استانداردهای آلایندگی
در حالی که هنوز برای مقایسه آلاینده‌های نفتی و فلزات سنگین خلیج فارس و دریای عمان استانداردی در دست نیست، قرار است از نتایج طرح جامع پایش و مدیریت منابع آلاینده خلیج فارس و دریای عمان استانداردهایی در این زمینه تدوین شود. این استانداردها ظرف 3 سال آینده ارائه خواهند شد. فرهاد عرب‌ها، کارشناس ارشد آلودگی‌های نفتی معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست در این باره می‌گوید: بررسی‌ها برای گرفتن نمونه‌های مورد بررسی 3 سال طول می‌کشد و بررسی و در نهایت تدوین استانداردها نیز یکسال به طول خواهد انجامید. از آنجا که گرفتن نمونه آلاینده‌ها از یکسال پیش آغاز شده است، می‌توان استانداردها را تا 3 سال آینده به دست آورد. به گفته عرب ها، این بررسی توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست و با راه اندازی 90 ایستگاه سنجش آلاینده‌های نفتی و فلزات سنگین در خلیج فارس و دریای عمان در حال انجام است. اما از آنجا که برخی کارشناسان معتقدند به دلیل آلودگی آب‌های جنوب، ماهی‌های این منطقه نیز ممکن است آلوده و مصرف آنها برای انسان مضر باشد، عرب‌ها گفت که بتازگی بررسی میزان آلاینده‌ها در بافت‌های بدن آبزیان نیز آغاز شده است. چند ماه پیش نیز بررسی آلاینده‌های فلزات سنگین آب‌های جنوبی توسط معاونت دریایی سازمان محیط‌زیست انجام شد. به گفته عرب‌ها، این بررسی نیز زیرمجموعه بررسی‌های طرح جامع پایش و مدیریت منابع آلاینده خلیج فارس و دریای عمان بوده است. آلودگی‌های دریایی بسته به منطقه مورد نظر متفاوت است. برای مثال، آلودگی آب‌های بندرعباس عمدتا تحت‌تاثیر آلاینده‌های نفتی و صنایع است در حالی که در عسلویه عمدتا آلودگی‌های ناشی از حفاری در پارس شمالی و جنوبی وجود دارد اما در حال حاضر به دلیل نبودن استانداردی در زمینه آلودگی‌ها نمی‌توان میزان آلاینده‌ها و تاثیر آنها را بدرستی تحلیل کرد.