فیروز زنوزی‌جلالی
در سال‌های گذشته شاهد برگزاری دوره‌های مختلف نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران بوده‌ایم. شکی نیست که برپایی چنین نمایشگاهی فی نفسه پسندیده است؛ پسندیده از این جهت که در طول 10 روز، اهالی ادبیات در کانونی به نام نمایشگاه گرد هم می‌آیند و به مقوله‌ای چون کتابخوانی توجه ویژه نشان می‌دهند، آن هم در شرایطی که ما به معنای واقعی دچار فقر کتاب و کتابخوانی هستیم. این نقصان در حالی در فرهنگ ما رخ داده است که در دیگر کشورها مثل ترکمنستان، تیراژ کتاب‌ها به 30 هزار تا هم می‌رسد. نکته تاسف‌برانگیز اینجاست که کشور ترکمنستان به لحاظ جغرافیایی حتی به اندازه استان مازندران هم نیست اما علاقه و اصولا اشتیاقی که مردمان این کشور نسبت به کتابخوانی دارند با ما قابل قیاس نیست. هرچند نمی‌توان فاصله گرفتن از ادبیات را تماما به حساب عدم علاقه مخاطبان گذاشت. آنچه مسلم است اینكه در سال‌های اخیر، دغدغه‌های اقتصادی فراوان مانع از گرایش مردم به سمت و سوی کتاب بوده است، بنابراین چندان دور از انتظار نیست که میان مخاطب و کتاب فاصله ایجاد شود. دامنه دغدغه‌های اقتصادی تا اندازه‌ای است که من نویسنده وقتی می‌خواهم کتابی را خریداری کنم در درجه نخست به قیمت پشت جلد آن نگاه می‌کنم. باید بپذیریم امروز دیگر کتاب به لحاظ افزایش قیمت، نه‌تنها در سبد خانوار که در اولویت خرید عموم مردم نیست. فارغ از مشکلاتی که اشاره کردم، معضل دیگری در سال‌های اخیر در حوزه ادبیات ما به وجود آمده که می‌توان آن را به سهل‌خوانی تعبیر کرد. من همیشه بر این باور بوده‌ام که هنر نویسندگی به جای خود، در مملکت ما هنر خوانندگی به آن شکلی که باید وجود نداشته است. خواننده‌های امروز کتاب‌های ما همه چیز را آسان و راحت‌الحلقوم می‌خواهند. این ضعف در حالی در بین کتابخوان‌های ما وجود دارد که ادبیات امروز نیاز به تفکر دارد. اما در کشور ما اگر قرار باشد تعریفی از ادبیات ارائه شود، از آن به سرگرمی یاد می‌شود. حتی در اغلب مواقع دیده‌ام به کسانی که از بی‌خوابی رنج می‌برند، توصیه می‌شود پیش از خواب یک رمان بخوانند! جای تاسف اینجاست که در دیگر کشورها، ادبیات به مثابه بازوی تفکر به شمار می‌رود. به بیان ساده‌تر، وجه افتراق ما با کشورهای دیگر در همین نقطه است. همه ساله وقتی در آستانه برگزاری نمایشگاه کتاب قرار می‌گیریم، این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که نمایشگاهی نظیر نمایشگاه کتاب که عنوان بین‌المللی را به یدک می‌کشد چقدر توانسته در قیاس با سال‌های گذشته عملکردهای بهینه انجام دهد؟ در مقایسه با طیف گسترده‌ای از آثار ترجمه که به کشور خود وارد می‌کنیم، چقدر صادرکننده کالاهای فرهنگی خود بوده‌ایم؟
در سال‌های گذشته شاهد برگزاری دوره‌های مختلف نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران بوده‌ایم. شکی نیست که برپایی چنین نمایشگاهی فی نفسه پسندیده است؛ پسندیده از این جهت که در طول 10 روز، اهالی ادبیات در کانونی به نام نمایشگاه گرد هم می‌آیند و به مقوله‌ای چون کتابخوانی توجه ویژه نشان می‌دهند، آن هم در شرایطی که ما به معنای واقعی دچار فقر کتاب و کتابخوانی هستیم. این نقصان در حالی در فرهنگ ما رخ داده است که در دیگر کشورها مثل ترکمنستان، تیراژ کتاب‌ها به 30 هزار تا هم می‌رسد. نکته تاسف‌برانگیز اینجاست که کشور ترکمنستان به لحاظ جغرافیایی حتی به اندازه استان مازندران هم نیست اما علاقه و اصولا اشتیاقی که مردمان این کشور نسبت به کتابخوانی دارند با ما قابل قیاس نیست. هرچند نمی‌توان فاصله گرفتن از ادبیات را تماما به حساب عدم علاقه مخاطبان گذاشت. آنچه مسلم است اینكه در سال‌های اخیر، دغدغه‌های اقتصادی فراوان مانع از گرایش مردم به سمت و سوی کتاب بوده است، بنابراین چندان دور از انتظار نیست که میان مخاطب و کتاب فاصله ایجاد شود. دامنه دغدغه‌های اقتصادی تا اندازه‌ای است که من نویسنده وقتی می‌خواهم کتابی را خریداری کنم در درجه نخست به قیمت پشت جلد آن نگاه می‌کنم. باید بپذیریم امروز دیگر کتاب به لحاظ افزایش قیمت، نه‌تنها در سبد خانوار که در اولویت خرید عموم مردم نیست. فارغ از مشکلاتی که اشاره کردم، معضل دیگری در سال‌های اخیر در حوزه ادبیات ما به وجود آمده که می‌توان آن را به سهل‌خوانی تعبیر کرد. من همیشه بر این باور بوده‌ام که هنر نویسندگی به جای خود، در مملکت ما هنر خوانندگی به آن شکلی که باید وجود نداشته است. خواننده‌های امروز کتاب‌های ما همه چیز را آسان و راحت‌الحلقوم می‌خواهند. این ضعف در حالی در بین کتابخوان‌های ما وجود دارد که ادبیات امروز نیاز به تفکر دارد. اما در کشور ما اگر قرار باشد تعریفی از ادبیات ارائه شود، از آن به سرگرمی یاد می‌شود. حتی در اغلب مواقع دیده‌ام به کسانی که از بی‌خوابی رنج می‌برند، توصیه می‌شود پیش از خواب یک رمان بخوانند! جای تاسف اینجاست که در دیگر کشورها، ادبیات به مثابه بازوی تفکر به شمار می‌رود. به بیان ساده‌تر، وجه افتراق ما با کشورهای دیگر در همین نقطه است. همه ساله وقتی در آستانه برگزاری نمایشگاه کتاب قرار می‌گیریم، این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که نمایشگاهی نظیر نمایشگاه کتاب که عنوان بین‌المللی را به یدک می‌کشد چقدر توانسته در قیاس با سال‌های گذشته عملکردهای بهینه انجام دهد؟ در مقایسه با طیف گسترده‌ای از آثار ترجمه که به کشور خود وارد می‌کنیم، چقدر صادرکننده کالاهای فرهنگی خود بوده‌ایم؟طی سال‌های اخیر من با سفر به کشورهای مختلف، متوجه یک نکته شدم و آن اینکه کشورهای دیگر اصولا از کم و کیف اوضاع ادبیات ما بی‌اطلاع هستند. چنانچه در یکی از این سفرها با مورد عجیبی روبه‌رو شدم و آن اینکه آنها به دلیل عدم اطلاع‌رسانی، تصور می‌کردند ادبیات داستانی ما همچنان در محدوده آثاری چون «تهران مخوف» دهه 40 محصور شده و این اسفبار است که کشورهای دیگر ندانند در ادبیات در دهه فعلی ما از منظر شعر و داستان چه می‌گذرد. نظر من این است، باید از حالت رفرمی و آماری خارج شویم و به این فکر کنیم که نمایشگاه کتاب هر سال در قیاس با سال‌های گذشته چه وجوه افتراقی دارد و توانسته به چه پیشرفت‌هایی دست یابد؟