روبه‌رو‌ی مغازه تعویض روغنی ایستادم، مغازه‌دار
دورتا دور دیوارها را قفسه‌بندی کرده و انواع روغن‌موتور را درون قفسه‌ها جا داده بود. وارد که شدم قوطی‌های روغن‌موتور خارجی که اسم‌های فریبنده‌شان چشم هر مشتری را نوازش می‌داد قفسه‌ها را پر کرده بودند اما از برچسب قیمت خبری نبود. روی دیوار هم تصاویر مختلفی از برندهای معروف روغن‌موتورها نصب شده بود.
اینها شرح‌حال بیشتر مغازه‌های تعویض روغنی کشور است که روغن‌موتورهای بی‌نام و نشان را بر تولیدات داخلی ترجیح می‌دهند اما چرا؟ این پرسشی است که اگر هم نتوان در این گزارش به جواب آن رسید ولی بررسی وضع این محصول به طور قطع می‌تواند برای مصرف‌کنندگان آن قابل توجه باشد. هم‌اکنون 4 شرکت نفتی ایرانول، پارس، سپاهان و بهران انواع روغن‌موتور با برند ایرانی را در داخل کشور تولید و به بازار عرضه می‌کنند که به تولیدکنندگان روغن پایه معروفند، در واقع این شرکت‌ها تولیدکننده روغن پایه هستند که در ادامه با اضافه کردن افزودنی‌های مورد نیاز، محصول نهایی که همان روغن‌موتور است، تهیه و به صورت بسته‌بندی به بازار عرضه می‌شود. در کنار اینها، شرکت‌های دیگری به نام «بلندینگ» هستند که روغن پایه را از یکی از شرکت های داخلی یا خارجی می‌خرند و دیگر مراحل را خود اجرا می‌کنند اما به دسته سوم که می‌رسیم امنیت مصرف‌کنندگان به حداقل می‌رسد چرا‌که فعالان این گروه، روغن‌های سوخته را از واحدهای صنفی تعویض روغن خریداری، آن را تصفیه و پس از طی مراحل مورد نیاز، محصول نهایی را به بازار عرضه می‌کنند. البته جمع‌آوری روغن‌های سوخته و بازیافت آن کار بسیار ارزشمندی است ولی چنانچه این چرخه جمع‌آوری و بازیافت روغن‌های سوخته به گونه‌ای باشد که راه را برای سوداگران و دلالان روغن موتور هموار کند در آن صورت هم سرمایه‌های کشور به بیراهه رفته و هم مصرف‌کنندگان متضرر شده‌اند. این اتفاق اما مدتی است که روی داده و شرکت‌هایی بی‌نام و نشان در گوشه و کنار کشور با جمع‌آوری روغن‌های سوخته و تطمیع واحدهای صنفی تعویض روغن،سود كلاني را به جيب مي‌زنند. شاهد این مدعا قوطی‌های فلزی و پلاستیکی 4 لیتری روغن‌موتورهایی است که با نام‌های فریبنده خارجی در تمام مغازه‌های تعویض روغني می‌توان یافت. برای اثبات این ادعا شما می‌توانید همین الان به نزدیک‌ترین تعویض روغنی محله خود مراجعه و انواع روغن‌موتور با نام‌های مختلف خارجی را ببینید. البته قصد نگارنده ایراد به واردات رسمی و مذمت کالاهای وارداتی نيست چه هیچ ممنوعیتی برای استفاده از محصولات باکیفیت خارجی نیست و حتی لازم است تا چنین تبادلات تجاری برای رقابت‌پذیر کردن بازار و حفظ حقوق مصرف‌کنندگان صورت گیرد ولی این هم شرایط خود را دارد.
برندهاي بدون مجوز
همان‌گونه که می‌دانید تمام محصولات وارداتی باید تاییدیه‌های لازم را برای ورود به کشور از مراجع ذی‌صلاح دریافت تا از دروازه گمرک عبور کنند علاوه بر اینکه لازم است روی هر محصول به طور جداگانه برچسب مشخصات به زبان فارسی نصب شود، در حالی که چنین برچسبی روی هیچ روغن موتور خارجی موجود در تعویض‌روغنی‌ها دیده نمی‌شود یعنی اینکه اینگونه روغن موتورها وارداتی نیستند. مدیرکل دفتر نظارت بر کالاهای غیرفلزی سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان که چندی پیش از واحد عرضه‌کننده روغن موتور با نام «لیکو مولی» بازدید کرده در گفت‌وگو با «وطن‌امروز» شرح بازدید خود را اینگونه بیان می‌کند: «برحسب وظیفه خود تصمیم بر آن شد تا از واحدهای عرضه‌کننده روغن‌موتور با برند خارجی بازدید شود. برای این منظور روغن موتور لیکو مولی را که عرضه‌کنندگان آن مدعی هستند نمایندگی لیکومولی آلمان را در ایران دارند، انتخاب كرديم و راهی شهرستان اشتهارد شدیم». منوچهر رشید اینگونه ادامه می‌دهد: «در ابتدا تصور من این بود که با مجموعه بزرگی از دستگاه‌های تهیه و تولید روغن، آزمایشگاه و... روبه‌رو خواهم شد اما اینگونه نشد چرا که در آنجا خبری از تولید و آزمایشگاه روغن نبود بلکه روغن‌های سوخته پس از تصفیه در بطری‌هایی با نام لیکو مولی پر می‌شود و به فروش می‌رسد. مدیران آن مجموعه هم در برابر سوالات ما تنها یک جواب داشتند و آن اینکه نمایندگی لیکو مولی آلمان در ایران هستند.» رشید با اشاره به مشخصات درج شده روی بطری‌های این نوع روغن‌موتور خاطرنشان می‌کند: «طراحی و چاپ کاغذهای نصب شده روی بطری‌های این نوع روغن که بخشی از اطلاعات آن هم به زبان آلمانی است در داخل کشور صورت می‌گیرد و مصرف‌کننده هیچ‌یک از الزامات مورد نیاز که تولیدکننده موظف به رعایت آن است را روی محصول نمی‌بیند چون هدف عرضه محصول باکیفیت نیست». او خطاب به عرضه‌کنندگان روغن‌موتور می‌گوید: «همه عرضه‌کنندگان کالای تولیدی روغن‌موتور مکلف به درج نشان استاندارد، قیمت مصرف‌کننده، عبارت روغن‌موتور تصفیه اول یا دوم، درجه گرانروی، سطح کیفیت بالا، کاربرد روغن‌موتور بر اساس طبقه‌بندی API، حجم خالص روغن موتور برحسب لیتر، نام شرکت، علامت تجاری و آدرس شرکت تولیدکننده روی تمام محصولات تولیدی خود به زبان فارسی هستند». مدیرکل دفتر نظارت بر کالاهای غیرفلزی سازمان حمایت این نکته را هم اضافه می‌کند:«طبق دستورالعمل ساماندهی فعالیت نمایندگی‌های رسمی شرکت‌های خارجی عرضه‌کننده کالا و خدمات خارجی در کشور تمام اشخاص حقیقی و حقوقی، عرضه‌کنندگان کالا و خدمات خارجی و دفاتر و شعب شرکت‌های خارجی تولیدکننده کالا و خدمات مستقر در ایران وظیفه دارند به منظور دریافت گواهی فعالیت با ارائه قرارداد دو طرفه با شرکت خارجی و دیگر مدارک به مرکز امور اصناف و بازرگانان وزارت بازرگانی مراجعه و پس از گذراندن مراحل لازم، کالاهای خود را در بسته‌بندی‌های مشخص، شماره ثبت شرکت، برچسب مشخصات کالا، شماره‌گذاری کالا و هولوگرام (برچسب لیزری) به همراه فاکتور فروش رسمی و رعایت سود مجاز به بازار عرضه کنند». با وجود همه این واقعیت‌ها ولی تاکنون چنین اتفاقی نیفتاده و هيچ‌يك از شركت‌هاي مدعي نمايندگي روغن‌موتورهاي خارجي به اظهار سازمان حمايت مصرف‌كنندگان اقدام به ثبت نمايندگي در وزارت بازرگاني نكرده‌اند. علاوه بر اين بازدیدهای میدانی نگارنده و گزارش سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان بیانگر آن است که برخی از واحدهای عرضه‌کننده روغن موتور تصفیه دوم (شرح در جدول) نسبت به رعایت حقوق مصرف‌کنندگان کمترین اقدامی صورت نداده و با نام برندهای معتبر در بازار عرضه می‌شوند. اینکه رسیدگی به وضع تهیه، عرضه و فروش اینگونه روغن‌ها برعهده سازمان حمایت است برکسی پوشیده نیست ولی تاکنون تلاش‌های صورت گرفته از سوی این سازمان نتوانسته در سطح گسترده اثربخش باشد و چنانچه مواردی به صورت محدود در دستور کار قرار گرفته، نمی‌تواند سد محکمی برابر موج بزرگ عرضه محصولات بی‌کیفیت ایجاد کند. البته در این‌باره اطلاع‌رسانی‌های موردی نیز صورت گرفته که در جای خود ارزشمند است اما در این میان وظیفه اصلی بر دوش شهروندان بوده و شایسته است که متقاضیان چنین محصولاتی با اطلاع از حقوق خود به عنوان مصرف‌کننده (رجوع به اظهارات مدیرکل دفتر نظارت بر کالاهای غیرفلزی سازمان حمایت و دستورالعمل ساماندهی فعالیت نمایندگی‌های رسمی شرکت‌های خارجی عرضه‌کننده کالا و خدمات خارجی در کشور) اجازه اینچنین زیاده‌خواهی و اتلاف سرمایه‌های کشور را به عرضه‌کنندگان و فروشندگان روغن موتورهای تقلبی ندهند.
توصیه‌های ایمنی
به‌طور قطع شما مصرف‌کننده روغن موتور، آگاهی کافی از محصول مورد استفاده خود را به دست آورده‌اید و نیازی نیست در این‌باره توصیه‌ای صورت گیرد، با این حال مواردی چند برای اطلاع‌رسانی آورده می‌شود.
سیاه شدن روغن موتور
توجه داشته باشید این تصور که سیاه شدن روغن نشانه خراب شدن و عدم کیفیت آن است صحیح نیست، در حالی که چنانچه پس از مدتی روغن در دستگاه یا موتور خودرو تغییر رنگ ندهد و به اصطلاح سیاه نشود باید در کمترین زمان آن را تعویض کرد زیرا سیاه شدن روغن به علت خاصیت پاک‌کنندگی دوده ناشی از احتراق و جذب ذرات معلق و ناخالص روغن موتور است؛ در غیر این صورت ذرات ناخالص و دوده روی قطعات متحرک موتور رسوب کرده و موجب جلوگیری از انتقال حرارت، ساییدگی زودرس قطعات، روغن‌سوزی و کاهش راندمان و توان موتور می‌شود.
پایه‌گرانروی روغن
«ویسکوزیته» یا گرانروی، مقاومت سیال در مقابل جاری شدن است که هر روغن از لحاظ گرانروی به 2 بخش روغن‌های تک درجه‌ای (Mono Grade) و روغن‌های چند درجه‌ای یا 4فصل (Multi Grade) تقسیم می‌شود. امروزه توصیه می‌شود دارندگان خودرو از روغن‌های 4 فصل استفاده کنند. این روغن‌ها مطابق طبقه‌بندی انجمن جهانی مهندسی خودرو (SAE) به صورت 10W40 و 20W50 یعنی درجه گرانروی روغن تعریف می‌شوند که عدد قبل از W (10 یا 20) نشان‌دهنده گرانروی روغن موتور در دمای پایین است که هرچه این عدد کمتر باشد قابلیت استفاده در دمای پایین‌تر را دارد، اما عدد بعد از W (40 یا 50) نشان‌دهنده گرانروی در دمای بالاست و هرچه عدد بزرگ‌تر باشد روغن در آن دما چسبنده‌تر و سفت خواهد بود.
طبقه‌بندی API
علاوه بر طبقه‌بندی SAE، انستیتو نفتی آمریکا (API) نیز کدبندی خاصی را به صورت دوحرفی برحسب کیفیت و فناوری ساخت روغن‌ها ابداع کرد، در این کدبندی حرف C برای خودروهای دیزلی و حرف S برای خودروهای بنزینی است و حرف دوم نیز نشان‌دهنده سطح کیفیت روغن بوده که هرچه به سمت بالا حرکت کند، سطح کارآیی بالاتری را نشان می‌دهد. به عنوان نمونه حرف A بیانگر سطح کارآیی پایین و SB، SC، SM، SL و... نشان دهنده سطح کارآیی بالاتر است، یعنی روغن از میزان افزودنی‌های بیشتری برخوردار است و در شرایط آزمایشگاهی و عملکردی، وضعیت حادتری را تحمل می‌کند.