علیرضا اجلّی
«آن کس که به راه شود دیگرگون گردد/ آب روان نبیند ستارگان/ آن کس که به راه شود برد همه از یاد/آن کس که باز ایستد به رویا در شود»
فدریکو گارسیا لورکا
زبان روزمرگی
عیار 14 پرویز شهبازی، روایت کلاسیک - مدرن و بعضا غیرخطی شخصیت‌های مدرن در مرزی میان بازآمدن و گریختن است. بازآمدن به دلیل شوق دیدار فرزند و وحشت از ماندن، گریختن برای فرار از حقیقت. بازآمدن؛ دیدن تنهایی خود. گریختن؛ با وجود عشق به ماندن. داستان «بازآمدن» و «گریختن» انسان‌ها در جامعه‌ای پر از التهاب و شک و همین التهاب و عدم اعتماد به مانعی برای قبول یکدیگر (بی‌هیچ قضاوت و حدس و گمانی) تبدیل می‌شود. فیلم، روایتگر دغدغه‌های عمیق انسانی است و بی‌گمان دردها و رنج‌هایشان؛ انسان‌هایی که در جهان درونی خود همراه با آرزوها، ترس‌ها و توقعاتشان زندگی می‌کنند و روزمرگی عیارشان را روز به روز تنزل می‌دهد تا جایی که ماده به عنصری فراگیر برای ادامه زندگی تبدیل و دیگر زبان روزمرگی می‌شود؛ زبان مد شده روز و فرد خودشیفته به خواسته‌های مادی‌اش آری می‌گوید، چنانچه نه گفتنش به مادیات هم دلیلی بر خودشیفتگی است. آدم‌های عیار 14 در فضای فیلم به تدریج از برون به درون می‌رسند؛ چنان که خود فیلم نیز. محتوای درونی فیلم کم‌کم رخ می‌نماید و خود را در فرمی مشابه به نابودی می‌کشاند. فرم کلاسیک - مدرن روایت، کمک شایانی به مخاطب می‌کند که پیچیدگی و بغرنج بودن رفتارها و روابط انسانی را درک کرده و خارج از فرم و فرم‌گرایی بی‌دلیل به سوی هدف مورد نظر گام بردارد. این فیلم، سینمای داستانگوی نو با نشانه‌های بصری بسیار و رئالیسم اجتماعی دیگرگون است.
از درون تهی بودن
قابل توجه‌ترین خصیصه‌ای که در عیار 14 به چشم می‌خورد، شخصیت از درون تهی شده طلافروش (با بازی محمدرضا فروتن)، فرید است که در جامعه‌ای بی‌مکان و زمان اسیر شده است. هیچ نشانی از جهان بیرونی وجود ندارد و گویی در دهکده‌ای است ورای جهان واقعی. فرید حتی توان تغییر سرنوشت خود و رهایی از بندی که او را در خود فرو برده ندارد. انسانی امروزی و مدرن که در سایه تکنولوژی و مادی‌گرایی افراطی خود را فراموش کرده است. اریک فروم می‌گوید: «بی‌هویتی، تهی و بی‌محتوا بودن زندگی و بی‌اراده شدن انسان سبب نارضایتی فزاینده و نیاز به جست‌وجوی راه بهتری برای زندگی و هنجارهایی که بتواند شخص را به این مقصد راهنما باشد شده است» (انسان برای خویشتن، نویسنده اریک فروم، ترجمه اکبر تبریزی).
تا قبل از ورود شخص تازه‌وارد(با بازی کامبیز دیرباز)، منصور زندگی فرید روی روال هر روزه پیش می‌رفته و بدون اندکی حس بحران‌زدگی و بی‌هویتی روزمرگی را تجربه می‌کرده است اما درست زمانی که ترس کهنه‌اش(بی‌هویتی) رو می‌شود، بحران‌زدگی و تلاش برای جست‌وجوی راه بهتر شروع می‌شود. اما راهی وجود ندارد. جبری که بر زندگی او حاکم است در نهایت موجب نابودی‌اش می‌شود و مرگ پایانی سمبلیک می‌نماید؛ راهی که فرید در جست‌وجویش گام نهاده نابودی است. مرگ فرید آن چنان بی‌اهمیت است و در درام تاثیری ندارد که در سکانس ابتدایی مخاطب مرگ او را می‌بیند و نابودی او نابودی مادیت از کلیت محتوا و ساختار درونی فیلم است. فرید به طرزی مضحک نابود می‌شود و گویی اصلاً حماقت و عدم آگاهی او است که او را نابود می‌کند. عدم توانایی مقابله با واقعیت و حقیقت او را به این مسیر می‌کشاند. ترس از ناشناخته‌ها و قضاوت‌های پوچ ادامه زندگی را برایش سخت و طاقت‌فرسا می‌کند. مسیر فرار بسته است و باز شدن راه در گروي روبه‌رو شدن فرید با حقیقت است؛ ماندن و رو در رو شدن با ترسش. اگر این امر میسر و او با منصور روبه‌رو می‌شد، دیگر ترس کهنه‌اش فروکش می‌کرد. انسانی که از درون تهی باشد و فردیت و اصیل بودنش را حفظ نکند، توان روبه‌رویی با خودش را ندارد. در اینجا می‌توان نقل قولی از میشل فوکو آورد که می‌گوید:«انسان مدرن از درون تهی شده است.» شاید فوکو اگر این فیلم را می‌دید، می‌توانست بگوید: «انسانیت در عصر مدرن از درون تهی شده است» زیرا سوژه انسانی وجود ندارد و فقط اشیا و ابژه‌هایی بی‌هویت گرداننده داستان فیلم هستند تا جایی که می‌توان گفت خود عنصر طلا یک شخصیت بارز است و شاید اصلی‌ترین‌شان. این اندیشه در تک‌تک سکانس‌ها دیده می‌شود. انسان مدرن، دگرگونی دیگری را قبول نمی‌کند و چنان اسیر اطلاعات غلط و نادرست و نشانی‌های پوچ اطرافیانش شده است که تغییر ذاتی فرد را قبول نمی‌کند و میلی هم به این امر ندارد. از درون تهی بودن فرید موجب شد تا همه چیز را خود ببیند و خود را همه چیز در حالی که منصور نیتی دیگر دارد. او تغییر کرده است. کینه‌ای به دل ندارد اما هیچ کس این را باور نمی‌کند. نمی‌تواند فرد را از آن من قبلی و گناهکارش جدا کند و انسانی نو و بازیافته را در جامعه راه دهد. در جامعه‌ای که «نو بودن» به معنای «نبودن» است و قبول هر امر نویی سخت می‌نماید، هر فرد به اجبار به عضویت گروهی درمی‌آید که روزگاری شاید از روی ناآگاهی در آن فعالیت می‌کرده است؛ گروهی که خود افراد جامعه با قضاوت‌های نادرست آن را می‌سازند و از آن پیروی می‌کنند و برای خود قراردادی در ذهن تداعی می‌کنند که بعضاً به کلی اشتباه است (در عیار 14 گروه «خلافکاران»).
سوپرمن‌های تضعیف شده
فرید شخصیتی پارانوئیدی نارسیستی است که در موقعیتی بحرانی گیرافتاده و دیگر از عهده کوچک‌ترین روابطش هم برنمی‌آید. به همه چیز و همه‌کس طوری می‌نگرد که انگار ابزار بازی او هستند و باید طوری رفتار کنند که او می‌خواهد. با مشتری‌هایش نمی‌تواند رابطه برقرار کند. زنش را مدام از خود دور می‌کند و با دختری رابطه برقرار کرده است و رابطه‌ای نه‌چندان جدی بین آن دو برقرار است. در مغازه‌اش را قفل می‌کند و دست به دامن شاگردی می‌شود که خودش مدت‌ها پیش او را اخراج کرده است. فرید در وجه بیرونی و درونی‌اش بی‌نقص پرداخت شده است. شخصیت‌ها در عیار 14 باورپذیرند و ما به ازای بیرونی دارند و این یکی از نقاط قوت فیلمنامه است. به این مورد بازی گرفتن خوب شهبازی از 3 بازیگر ستاره سینما و تلویزیون را هم می‌توان اضافه کرد؛ آنها دیگر ستاره‌های گیشه نیستند بلکه شخصیت‌های فیلم شهبازی هستند. این امر فیلم را به سمت واقعی‌تر شدن و مستندگونگی می‌کشاند که این زندگی و این خود واقعیت است. شخصیت‌های عیار 14 را عمل‌ها و عکس‌العمل‌های درستشان زنده و قابل درک می‌کند. آنها شخصیت‌هایی مستند هستند. مشکلی که در خیل عظیمی از فیلم‌های سینمای ایران دیده می‌شود، موجودیت انسان‌هایی‌است که وجود خارجی ندارند و به‌زور می‌خواهند خود را قالب زندگی کنند و بگویند ما واقعی هستیم. درست مثل اینکه با دیدن نمایش عروسکی بعد از مدتی باورمان شود که عروسک‌ها هم راه می‌روند و اگر نمایش تمام شود آنها دوش می‌گیرند و بعد می‌خوابند و حتی در خواب خرناس می‌کشند! البته ما نمایش عروسکی را می‌بینیم و لذت می‌بریم زیرا با نمایش عروسکی روبه‌رويیم اما وقتی با سینما طرف هستیم، تعریف عوض می‌شود. حالا باید آیینه‌ای باشد برای زندگی حتی در عین تخیلی، سوررئال یا گونه‌های دیگر بودنش.
پایبندی به واقعیت
شخصیت‌های مستند در«نفس عمیق» (فیلم پیشین شهبازی) هم وجود داشتند. آنها لباس از تن درمی‌آوردند، گاهی فحش می‌دادند. با انسان‌های دیگر درگیر می‌شدند، آینه بغل ماشین‌ها را در خیابان با پا می‌شکستند و... زیرا خود شخصیت‌ها نباید بدانند که زندگی‌شان دارد فیلم می‌شود و از روی آگاهی در اثر حاضر شوند و این بازمی‌گردد به نویسنده فیلمنامه که تا چه حد خود را به شخصیت‌ها نزدیک کند. به خاطر قوی بودن همین عناصر «نفس عمیق» هم فیلمی تحسین شده از کار درآمده است.
یکی از مقولاتی که در سینمای کیارستمی هم مهم جلوه می‌کند، «واقعیت» است. کیارستمی هیچگاه نمی‌خواهد واقعیت خراب شود. منظور واقعیت اجتماعی است چون واقعی نبودن رفتارها به فیلم لطمه می‌زند و مخاطب را دچار سردرگمی می‌کند. یکی از آن موارد نرفتن دوربین به داخل خانه است در صورتی که یک زن در آن حضور داشته باشد. بدیهی است که زن را آنگونه که در واقعیت است در خانه نخواهیم دید. این مقوله را پرویز شهبازی نیز رعایت کرده و در عیار 14 از هر گونه ورود به خانه پرهیز کرده است. مثلا خانه‌ای که دختر جوان در آن زندگی می‌کند، ما هیچگاه به داخل آن خانه نرفتیم. شهبازی پا را از این هم فراتر گذاشته و به امری مهم دست پیدا کرده است. ما هیچگاه در هیچ فیلم سینمایی‌ای در ایران نمی‌بینیم که شخصیت‌ها کارهای واقعی انجام بدهند. شخصیت‌های سینمای ایران مثل تام و جری می‌مانند. تام وقتی له می‌شد، باز هم در صحنه بعد آماده و سر حال بود! اما شخصیت‌های عیار 14 روح دارند. آنها به خانه که می‌روند لباس راحتی می‌پوشند. شما را به یک سکانس در نفس عمیق ارجاع می‌دهم؛ آنجا که کامران ماشین خودش را خط خطی می‌کند و بعد منصور را می‌بینیم که با موتور دور می‌زند. کامران برای رسیدن به موتور از روی ارتفاعی می‌پرد و به زمین می‌خورد. منصور در دیالوگی می‌گوید:«مگه سوپرمنی می‌پری از اون بالا؟» سوپرمن‌های تضعیف شده در عیار 14 هم وجود دارند. آنها در عین اینکه از لحاظ بیرونی قوی هستند اما از درون بی‌محتوا و بی‌مایه می‌نمایند و در موقعیت‌های بحرانی اعمالشان نشان از عدم آگاهی نسبت به موقعیت دارد. در اینجا به چند مولفه که در فیلم قبلی شهبازی با نام «نفس عمیق» نیز بود و در عیار 14 هم تکرار شد، اشاره می‌کنم: استفاده از جایگاه بنزین، مسافرخانه، بیرون آوردن لباس از تن و توجه به تصادفات جاده‌ای که در هر 2 اثر در انتها شخصیت اصلی در یک تصادف جاده‌ای می‌میرد. البته در نفس عمیق با 2 پایان روبه‌رو هستیم و چندین مولفه دیگر... .
مرگ فروشنده
طلافروشی و پرداختن به طلا و جواهرات به‌عنوان امری مادی پیش‌تر نیز در سینما وجود داشته است. با این تفاوت که در مواردی فیلم حول محور خریدار می‌چرخید و داستان از زاویه دید خریدار روایت می‌شد اما در عیار 14 فیلم با محوریت خود فروشنده دنبال می‌شود. در عیار14 سکانس ابتدایی سکانس مرگ است؛ مرگ طلافروش. فروشنده به عنوان نمادی از مادی‌گرایی کشته می‌شود آن هم در همان ابتدای فیلم. شاید به عقیده این هنرمند صاحب اندیشه، مادیات را از همان ابتدا باید در زندگی نابود کرد، چون انسان رسالت مهم‌تری دارد. خریدارانی در پی هویت‌طلبی به فروشنده پناه می‌آورند و فروشنده که هویتش را از ابژه‌های اطرافش؛ طلا و اشیای گرانبها گرفته است چیزی جز این برای عرضه ندارد و همین عدم وجود مولفه‌ای دیگر برای عرضه و خریداری که عاری از سرمایه کافی است باعث شکل نگرفتن تبادل بین خریدار و فروشنده می‌شود. عدم تبادل، 2 طرف را با یک سوء‌تفاهم روبه‌رو می‌کند. سوء تفاهم توجیه‌پذیر از طرف هر دو: «اختلاف طبقاتی». وجود این تضاد در بین این دو مولفه آنها را با راه‌حلی غیراخلاقی روبه‌رو می‌کند. آنها نمی‌توانند انسانیت تبادل کنند. انتقال محبت جایش را به تبادل تنفر می‌دهد و مرگ فروشنده را رقم می‌زند. برخلاف برخی نمونه‌های سینمایی دیگر که این مساله فقط مطرح و پاسخ برعهده مخاطب گذاشته می‌شود، در عیار 14 راه‌حلی در سکانس پایانی عرضه می‌شود؛ سکانسی که عباس کیارستمی آن را کارگردانی کرده است. ماشینی که شخص تازه‌وارد در آن نشسته در جاده‌ای پیچ در پیچ حرکت می‌کند که نمادی از کش و قوس‌های درونی تمام بشر است و در بک‌گراند کادر روستایی را می‌بینیم. روستا به‌عنوان امری پاک و اصیل نمایان می‌شود. این سکانس به بازگشت انسان به اصل تاکید و این بیت مولوی را به ذهن متبادر می‌کند: هر کسی کو دور ماند از اصل خویش/ باز جوید روزگار وصل خویش.
بازآمدن غریبه‌ای به شهر بی‌قصد آزار و تغییر بی‌مایه مردی که از اصل خود و ذات اصیلش دوری جسته و بدگمانی در ذاتش ریشه دوانده است، موجب ایجاد موقعیتی انسانی و فرابشری می‌شود. منصور می‌آید برای دیدن فرزندش، عاری از تنفر و زشتی و فرید می‌رود با ترس و اضطراب و دلهره. او بدون نگریستن و روبه‌رو شدن با فرد بازآمده، می‌گریزد. در پایان اثر، با وجود پایان باز و نسبی‌گرای فیلم، به نظر می‌رسد عیار 14 راه رهایی انسان‌های از درون تهی شده، بی‌هویت و تکنولوژی‌زده را «بازگشت به اصل» می‌داند. تاکید بر کنتراست بین انسانیت اصیل و اخلاق‌گرایی نسبی با پیچیدگی‌های درونی و گریز ناپذیر انسانی که اثر این تضاد، محصولی خلق کرده با نام عیار 14.