علیرضا پورصباغ :
«بی‌پولی» دومین ساخته حمید نعمت‌الله را از جنبه‌های متفاوتی می‌توان مورد بررسی قرار داد. اتفاقا «بی‌پولی» گیشه‌ای که برایش پیش‌بینی می‌کردند را نداشت، تا اینکه به ایستگاه شبکه خانگی رسید. چند روز قبل در یکی از روزنامه‌ها می‌خواندم که دوست روشنفکر عزیزی بهترین فیلم‌های ساخته شده اخیر را در سبد خرید خود از سوپرمارکت‌ها دریافت کرده و پس از نوش جان کردن سوسیس و کالباس فیلمی هم تماشا کرده است. نه برای مردم عادی بلکه برای روشنفکران ما نیز سینما مفهوم جمعی خود را از دست داده است و برای کشوری که مدعی فرهنگ است این مساله به خودی و خود مشکل به حساب می‌آید. اما گذشته از این جملات تکراری «بی‌پولی» این روزها از استقبال خوب مخاطبان در شبکه خانگی برخوردار است. «بی‌پولی» یکی از مهم‌ترین فیلم‌هایی است که در سال گذشته اکران شد و یکی از متفاوت‌ترین آثار سینمایی ایران به حساب می‌آید. زوج نعمت‌الله و هادی مقدم‌دوست کمدی تصویری بدیعي از خود زندگی خلق کرده‌اند که بی‌تردید یکی از ماندگارترین آثار سینمایی ایران به حساب می‌آید و در قیاس سینمایی شاید بتوان آن را فیلمی در ردیف «اجاره‌نشین‌ها» و «دایره زنگی» دانست.
زیباشناسی دینی
«بی‌پولی» ضمن اینکه فیلمی با استانداردهای مولفه‌های مشخص کمدی‌های کلاسیک است که پیش از این آن را با آثار وایلدر مقایسه کردم، طی فرآیندی مشخص از زیباشناسی دینی بهره می‌برد. زمانی که فیلم بی‌پولی را برای نخستین‌بار تماشا کردم چقدر آیه‌های مختلف قرآنی در ذهن حقیر متبادر شد که لذت دیدن فیلم را چند برابر می‌کرد؛ «الذی جمع مالا و عدده، أیحسب ان ماله اخلده» و به تماشاگر یکی از جنبه‌های بی‌ثبات زندگی دنیوی را متذکر می‌شود. ضمن اینکه در قرآن مجید بر 3 گروه وای بر آنها... گفته شده است. آن 3 گروه کم‌فروشان، تکذیب‌کنندگان و متکبرین هستند. از طرفی «بی‌پولی» ترجمان وای بر متکبرین است که با نخوت روی زمین خداوند گام برمی‌دارند. در ابتدای فیلم از نگاه ایرج (بهرام رادان)، کارگرهای پاکسازی شهری نشان داده می‌شود که می‌گوید: چنین افرادی چه دل خوشی دارند! در حالی که نمی‌داند چرخ سرنوشت چگونه برایش برعکس می‌چرخد، مفهوم عمیقی از فقر را برای تماشاگر آنالیز می‌کند. اگر از جنبه‌های دینی بخواهیم فیلم‌های نعمت‌الله را بررسی کنیم در بوتیک نیز یک مساله مهم دینی همچون جبر و اختیار مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. مثلث جهانگیر، دخترک و شاپور موید همین مساله است که جهانگیر می‌خواهد به زندگی دخترک سر و سامانی دهد اما در نهایت خود سبب‌ساز رسیدن دخترک به تباهی می‌شود.
طرح یک مفهوم جهانی
نعمت‌الله زمانی که بی‌پولی را می‌ساخت پیامدهای منفی 20ساله طرح شیکاگو، ویلتون فریمن نیز در حال رخ دادن بود و شکست‌های تجاری بانک‌های مختلف در آمریکا و اروپا سبب شد فیلم نعمت‌الله از طرفی یک مفهوم جهانی را به صورتی مصور تصویر کند.
فیلمی صادقانه و بدون ادعاهای مرسوم
حتی اگر کسی نسبت به سینمای ایران و فیلمسازی نعمت‌الله بدگمان باشد، بی‌پولی فیلمی صادقانه و بدون ادعاهای مرسوم است که خلاقیت‌های روایی فراوانی در آن نهفته است که با دیدن چندباره کشف می‌شود. اصل داستان بی‌پولی زندگی طبقه متوسط رو به پایین را تصویر می‌کند و از نیمه دوم فیلم به بعد ساعت 3 میلیون تومانی ایرج کمی آزاردهنده است. بی‌پولی درباره تلخی نداشتن نیست بلکه درباره شیرینی آرزوهای طبقه متوسط است. زن و شوهر جوان در فیلم نعمت‌الله سمبلی هستند برای زندگی صادقانه و این روزها کمتر فیلمی پیدا می‌شود که بپردازد به انتظارهایی که ما از زندگی داریم.
خرده روایت‌ها
یکی از ویژگی‌های مهم بی‌پولی این است که خرده‌روایت‌های آن، کمکی عمیق و دقیق به پیشبرد قصه می‌کند ضمن اینکه «روح شهریت» در این اثر، در پلان‌های میانی کارکردهای متفاوتی دارد. بروز شهریت در فیلم نعمت‌الله کارکردها و وجوه متمایزی با سایر فیلم‌های شهری دارد. او در انتقال تدریجی داستان از لوکیشن‌های متفاوتی استفاده می‌کند تا جنبه‌های ناتورآلیستی فیلم افزایش یابد، چرا که موقعیت مکانی و دامنه زمانی در فیلمی اگر مشخص باشد، جنبه‌های تالیفی فیلم را افزایش می‌دهد. جنبه‌های شهری آثار نعمت‌الله، لزوما تاکیدی برای نشان دادن بافت شهری نیست، بلکه بافت‌های شهری بازتابی از محیط و رفتارشناسی شهری هستند. آنچه از بافت شهری در فیلم نعمت‌الله می‌بینیم (که به عنوان تهران آن را می‌شناسیم) در نهایت سبب ترسیم موقعیت‌های رفتاری می‌شود و مجموعه کاراکترها در سایه موقعیت کلانشهر تهران قرار می‌گیرند و تاثیرپذیری از موقعیت‌های مختلف مکانی سبب بازشناسی صریح کاراکترها می‌شود. این موقعیت‌های مکانی یا در تضاد با شخصیت‌ها هستند یا به صورت موازی با آن حرکت می‌کنند. اما شخصیت‌های مکمل و گاهی فرعی که در فیلم وجود دارند از پرداخت خوبی برخوردارند و در واقع قبل از آنکه سبب بازشناسی شخصیت ایرج شوند، موقعیت‌سازی می‌کنند. این شخصیت‌ها به صورت عموم چند وجهی هستند و با طرز تفکر‌های مختلف گردآوری و تالیف می‌شوند و نکته آخر اینکه از ویژگی‌های مهم بی‌پولی این است که روایت‌های صعودی در آن وجود ندارد و روایت به صورت افقی نشان داده می‌شود، ضمن اینکه اگر تجمیع خرده‌روایت‌های پیوسته بی‌پولی را از آن بگیریم، دیگر هیچ از موجودیت دانای کل شخصیت اصلی باقی نمی‌ماند و جاذبه‌های روایی آن نیز از دست می‌رود.