روز جمعه ۲۴ مرداد، پایگاه نیروی هوایی آلاسکا میزبان نخستین دیدار مستقیم رئیسجمهور آمریکا «دونالد ترامپ» و رئیسجمهور روسیه «ولادیمیر پوتین» از زمان آغاز جنگ اوکراین بود. این نشست در حالی برگزار شد که بحران اوکراین وارد مرحلهای بحرانی و حساس شده و بحث بر سر عقبنشینیهای محدود، تثبیت خطوط مقدم و تضمینهای امنیتی محور اصلی مذاکرات بوده است.
منابع آگاه و نزدیک به مسکو اعلام کردهاند روسیه آماده است بخشهای کوچکی از اوکراین را رها و در مقابل، کییف نیز بخشی از شرق سرزمین خود را در قالب پیشنهادات صلحی که توسط پوتین و ترامپ در اجلاس آلاسکا مطرح شد، واگذار کند. این روایت یک روز پس از دیدار رؤسای جمهوری آمریکا و روسیه در پایگاه نیروی هوایی آلاسکا منتشر شد که نخستین دیدار مستقیم رهبران ۲ کشور پس از آغاز جنگ اوکراین را رقم زد. منابع به رویترز گفتهاند روسیه آماده است بخشهایی از مناطق سومی و شمال شرق خارکیف را بازپس دهد. طبق پروژه نقشهبرداری میدان نبرد «دولت پنهان اوکراین»، روسیه در این مناطق ۴۴۰ کیلومترمربع را تحت کنترل دارد، در حالی که اوکراین ۶۶۰۰ کیلومتر مربع از دونباس شامل مناطق دونتسک و لوهانسک را در اختیار دارد که روسیه بر آنها ادعا دارد. اگرچه مقامات آمریکایی جزئیاتی ارائه نکردهاند، منابع مدعیاند پوتین انتظار دارد حداقل به رسمیت شناختن رسمی حاکمیت روسیه بر کریمه انجام شود؛ امری که هنوز توسط اوکراین و متحدان اروپایی آن رد میشود و مشخص نیست شامل تمام قدرتهای غرب خواهد شد یا فقط دولت آمریکا.
بر اساس پیشنهاد روسیه، کییف در ازای تعهد روسیه به ثابت نگه داشتن خطوط مقدم درگیری در مناطق خرسون و زاپوریژیا، باید به طور کامل از مناطق شرقی دونتسک و لوهانسک عقبنشینی کند. اوکراین پیش از این هرگونه عقبنشینی از خاک خود را رد کرده و این مناطق را بخشی از ساختار دفاعی حیاتی علیه حملات روسیه میداند. علاوه بر این، پوتین انتظار دارد حداقل برخی تحریمها علیه روسیه لغو شود، اگرچه مشخص نیست این شامل تحریمهای آمریکا و اروپا نیز خواهد شد یا خیر.
ترامپ پیش از دیدار با پوتین گفته بود نیازی نیست فوراً تعرفههای تلافیجویانه علیه کشورهایی مانند چین به دلیل خرید نفت روسیه اعمال شود اما ممکن است «طی ۲ یا ۳ هفته» این کار انجام گیرد. منابع آگاه همچنین گفتهاند اوکراین از پیوستن به ناتو منع خواهد شد، اگرچه پوتین ممکن است با دریافت نوعی ضمانت امنیتی موافقت کند. رهبران اروپا گفتهاند ترامپ در گفتوگوهای خود، ایده تضمینی به سبک ماده ۵ ناتو خارج از اتحاد نظامی را مطرح کرده است، حال آنکه پیوستن به ناتو هدف استراتژیک اوکراین است.
روسها همچنین خواستار وضعیت رسمی برای زبان روسی در بخشهایی از اوکراین و فعالیت آزاد کلیسای ارتدکس روسیه هستند. این در حالی است که آژانس امنیتی اوکراین کلیسای مرتبط با مسکو را به تحریک جنگ و جاسوسی متهم کرده و دولت اوکراین قانونی برای ممنوعیت فعالیت سازمانهای مذهبی مرتبط با روسیه تصویب کرده، هرچند هنوز اجرای آن آغاز نشده است. رسانههای آمریکایی گزارش دادهاند ترامپ از پیشنهاد روسیه برای کنترل دونباس و ثابت نگه داشتن خطوط مقدم حمایت کرده است. یک دیپلمات اروپایی تأیید کرد ترامپ با این پیشنهاد موافق است، حال آنکه زلنسکی پیش از این واگذاری دونباس را رد و تأکید کرده است عقبنشینی از ۳۰ درصد باقیمانده این مناطق بر خلاف قانون اساسی اوکراین است و میتواند به عنوان پایگاهی برای حملات بعد روسیه مورد استفاده قرار گیرد.
زلنسکی عصر امروز - دوشنبه - در کاخ سفید با ترامپ دیدار خواهد کرد. ترامپ پس از دیدار با پوتین، حمایت خود از آتشبس را کنار گذاشت و به دنبال توافق صلح بلندمدت شد، در حالی که پوتین تأکید دارد علاقهای به آتشبس موقت ندارد و به دنبال تضمین منافع کرملین است. رهبران اروپا نیز ضمن تماس با ترامپ، تلاش میکنند پیام متحدی برای حمایت از توافق صلح ارائه دهند.
نشست آلاسکا با حضور ترامپ و پوتین، فرصتی برای مذاکره بر سر توقف جنگ و دستیابی به صلح فراهم کرد اما هنوز مشخص نیست چه توافقی عملی خواهد شد. اورزولا فون درلاین، رئیس کمیسیون اروپا به همراه دیگر رهبران اروپا، در نشست با ترامپ و زلنسکی حضور خواهند داشت تا تضمینهای امنیتی برای اوکراین را پیگیری کنند. همچنین رهبران آلمان، فرانسه، فنلاند و ایتالیا برای همراهی با زلنسکی اعلام آمادگی کردهاند. ائتلاف داوطلبان، شامل بیش از ۳۰ کشور اروپایی، متعهد شده در صورت توافق، نیروهای صلحبان خود را برای تضمین اجرای توافق به اوکراین اعزام کند؛ امری که مسکو با آن مخالفت کرده است.
منابع آگاه ایتالیایی اعلام کردهاند نخستوزیر این کشور «جورجیا ملونی» نیز در دیدار ترامپ و زلنسکی در واشنگتن شرکت خواهد کرد. از سویی وزیر خارجه آمریکا «مارکو روبیو» نشست آلاسکا را «بسیار خوب و سازنده» توصیف کرده است. پوتین نیز پس از مذاکره با آمریکا گفت این دیدار «به موقع و بسیار مفید» بود و مسیرهای همکاری مورد بحث قرار گرفت.
کارشناسان اروپایی معتقدند نشست آلاسکا نمادی از قدرت روسیه و حتی تحقیر غرب بوده است. «پائولو جنتیلونی» کمیسر اقتصادی اروپا آن را پیروزی دیپلماتیک پوتین دانسته است. وزیر خارجه مجارستان «پیتر سیجارتو» در تماس با «سرگئی لاوروف» همتای روس خود تأکید کرد امیدوار است هیچ مداخله یا خرابکاریای در روند صلح انجام نشود و تلاشها برای برقراری آتشبس و صلح پایدار موفقیتآمیز باشد.
این در حالی است که ترامپ در جریان نشست آلاسکا با زلنسکی و رهبران اروپایی هماهنگیهایی انجام داده و تمایل خود برای نشست سهجانبه آینده با پوتین و زلنسکی را اعلام کرده است. رسانه آکسیوس گزارش داد ترامپ قصد دارد این نشست را روز جمعه ۳۱ مرداد برگزار کند، اگرچه هنوز مسکو آن را تأیید نکرده است.
پیش از نشست، ترامپ با تهدیدهای شدید علیه روسیه و خریداران نفت، فشار وارد میکرد اما در جریان مذاکره، به سمت توافق صلح و مصالحه حرکت کرد. کارشناسان معتقدند نشست آلاسکا با وجود عدم دستیابی به توافق ملموس، نشاندهنده فشار روسیه بر غرب و اوکراین و تغییر رویکرد ترامپ از تهدید به مذاکره است. زلنسکی و مقامات اوکراینی تأکید دارند بدون تضمین عضویت در ناتو یا حمایت امنیتی مؤثر، حاضر به مصالحه نیستند. اتحادیه اروپایی نیز بر تضمینهای امنیتی پایدار برای صلح تأکید دارد.
ترامپ به دنبال دستیابی به توافق صلح و کسب جایزه صلح نوبل است اما نشست آلاسکا نتوانسته هدف او را محقق کند. کشورهای اروپا نیز در تلاشند پیام متحدی به ترامپ ارائه دهند تا دیدار واشنگتن به حصول توافقی که منافع اوکراین و اروپا را تأمین کند، منجر شود. با وجود تلاشها، روسیه هنوز بر اهداف ارضی خود پافشاری دارد و ترامپ را در مسیر فشار بر اوکراین برای پذیرش شروط، با خود همراه کرده است.
زلنسکی: واگذاری هر گونه زمینی به روسیه برایم غیرممکن است
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین در نشست خبری با رئیس کمیسیون اروپا در بروکسل گفت: «پوتین درخواستهای زیادی دارد اما ما همه آنها را نمیدانیم، اگر واقعاً به اندازهای که شنیدهایم زیاد باشد، پس زمان زیادی طول میکشد تا همه آنها بررسی شود، این امکانپذیر نیست که تحت فشار سلاح [واگذاری زمین به روسیه] انجام شود، بنابراین باید آتشبس برقرار شود و سریع روی توافق نهایی کار کنیم... هنوز جزئیات و نقش اروپا و آمریکا در تضمینهای امنیتی مشخص نیست. باید به تضمینهای امنیتی مانند ماده ۵ ناتو عمل کنند. ما پیوستن به اتحادیه اروپایی را به عنوان بخشی از تضمینهای امنیتی در نظر میگیریم... تضمینهای امنیتی یعنی ارتش اوکراین که تأمین مالی آن میتواند توسط اروپا انجام شود اما سلاحهای کمیاب وجود دارد که فقط آمریکا میتواند بدهد. این را من تضمین امنیت میدانم».