فاطمه‌سادات رحمتی
«فلسفه در کشور ما ضعیف است. درک فلسفه در کشور ما هم ضعیف است زیرا همه چیز را با عینک سیاست می‌بینیم. همه سخن‌ها را با گوش سیاست می‌شنویم...».
«فلسفه در کشور ما ضعیف است. درک فلسفه در کشور ما هم ضعیف است زیرا همه چیز را با عینک سیاست می‌بینیم. همه سخن‌ها را با گوش سیاست می‌شنویم...».سخن گفتن از متفکر سختگوی معاصر، سیداحمد فردید کار ساده‌ای به نظر نمی‌رسد؛ شخصی که تنها مکتوباتش چند مقاله و چند ترجمه است و جز آن، تنها متن پیاده شده و ویرایش نشده سخنرانی‌های ایشان موجود است. ایشان هم مثل باقی متفکران، موافقان و مخالفانی دارد و پرچمداران هر 2 دسته نیز از شاگردان وی بوده‌اند. شاگردان خلفی همچون دکتر سیدرضا داوری‌اردکانی، محمد رجبی و سیدعباس معارف و نیز مخالفانی که پای درس‌های او زانو زده‌اند ولی ملاک قضاوت فلسفی‌شان به گفته دکتر داوری«سیاست» است؛ وقتی که دردمندانه شکایت می‌کند:«میزان ما سیاست است. هر کس با آنچه ما در سیاست می‌گوییم موافق است؛ فیلسوف، متفکر، دانشمند و شاعر بزرگی است و هر کس نیست، نیست». مثلا برخی شاگردان او با دیدن گرایش‌های انقلابی وی و نیز خطابه‌های شورانگیزش راجع به رزمنده‌ها و انقلابیون بویژه نحوه مواجهه‌اش با امپریالیسم، غرب و غربزدگی، همه اظهارات گذشته‌شان را راجع به او پس گرفته‌اند و حتی نامش را از مقدمه کتابشان حذف کرده‌اند که مبادا انگ فردیدی بودن بخورند. این است که می‌گویند:«فلسفه در کشور ما ضعیف است. درک فلسفه در کشور ما هم ضعیف است زیرا همه چیز را با عینک سیاست می‌بینیم. همه سخن‌ها را با گوش سیاست می‌شنویم...».
از جدال موافقان و مخالفان وی که بگذریم، صادقانه باید اذعان کرد که ایشان فرد بزرگی بوده است. در زمان‌هایي که جز جریان سنتی حکمت متعالیه، جریان روشنفکر سکولاری در ایران وجود دارد که غربگرای خالص هستند و بدون توجه به شئون مدرنیته، غرب را تنها علم و تکنولوژی می‌بینند و حتی مسلمانان دوآتشه اغلب با تفکر سکولار، از سفر فرنگ بازمی‌گردند، قابل تقدیر و تحسین است، فردی که با کانت، هگل و برگسون احساس قرابت کند، برود و 2هزار و 500 سال تفکر غرب را بخواند و به تعبیر خودش از آنها «بگذرد» و بازگردد و تبدیل شود به نخستین و مهم‌ترین پرسشگر غرب در ایران و موجی به راه بیندازد که مرحوم جلال آل‌احمد تحت‌تاثیر آن، کتاب غربزدگی‌اش را (با استفاده از لغت ابداعی فردید) با جنجال فراوان و تاثیری قابل توجه چاپ کند و مواجهه اساسی با غرب آغاز شود.
نقش پرسش‌های اصیل فردید و دیدگاه خاصش به غرب را، که بعد از ملاقاتش با هایدگر در آلمان سر بر می‌آورد، می‌توان مورد توجه قرار داد. وی بعد از این ملاقات، به تعبیر خود، با هایدگر در مواجهه سلبی با غرب«همسخن» می‌شود و پس از آن به تامل در عرفان اسلامی می‌پردازد و تفاسیری غریب و جدید از هایدگر به مدد تاثیر از ابن‌عربی ارائه می‌دهد. به تعبیر او، هایدگر«لا»ای است که«الا الله» ندارد و او «الا الله» را از«حکمت انسی» طلب می‌کند. او غرب را نه‌تنها غرب جغرافیایی، بلکه غرب حقیقت در وجود انسان می‌خواند و معتقد است هر انسانی مغرب و مشرقی، یا به تعبیر عرفای اسلامی، وجه ظلمانی و نورانی‌ای دارد که در هر عصر و زمانه‌ای وجهی بر انسان غالب است و رو به سوی غرب یا شرق وجودش دارد و این میان تنها زمان«پریروز» و«پس‌فردا» است که انسان روی به حقیقت دارد؛«دوره‌هايي که تمام متافیزیک می‌رود و دوره اسماءالله و بقیهًْ‌الله است. دوره خدای زمانی باقی و خدای پریروز و پس فردا، نه دوره خدای دیروز و امروز و فردا». ضمنا وی رابطه چندان دوستانه‌ای نیز با حکمت یونان و نیز ملاصدرا و ابن‌سینا که به تعبیر او با«عقل خودبنیاد» به میدان آمده‌اند برقرار نمی‌کند. او نیست‌انگاری را با آغاز دوران تفکر فلسفی در یونان قرین می‌خواند و تنها تفکر حقیقی را افاضه حقیقت به مدد وحی و نیز در ذیل وحی، اشراق می‌داند و این میان هرچه غیر از این را؛ خواه عقل یونانی و خواه اشراق بی‌وحی، حجاب تفکر تلقی می‌کند.
فردید مباحث مهمی هم در باب وجود دارد که با وجودشناسی ابن‌عربی منطبق است. این 2متفکر، وجود را تنها و تنها خدا می‌دانند و باقی را «مظاهر» وجود می‌دانند و از این جهت با ملاصدرا تفاوت پیدا می‌کنند که صدرای شیرازی همه عالم را وجود می‌داند و تنها شدت و ضعف در مراتب وجود را اختلاف در وجود خدا و غیرخدا می‌داند.
علاوه بر همه اینها، فردید به یمن تسلطش بر زبان‌های فرانسوی، آلمانی، انگلیسی، یونانی، لاتین، سانسکریت و پهلوی، تقریراتی در اسم‌شناسی دارد که بحث تخصصی و جدایی می‌طلبد. تنها لازم است به این نکته توجه شود که بسیاری از کلماتی که اکنون در اصطلاحات عام فلسفه و حتی ساده‌تر از آن در زندگی روزمره باب شده، از ابداعات و بعضا ترجمه‌های منحصربه فرد این اندیشمند هستند؛ کلماتی همچون ترجمه«دازاین» هایدگر به حوالت تاریخی، یا غربزدگی، خودبنیادی، علم اسم‌شناسی (اتیمولوژی)، نیست‌انگاری، مرگ‌آگاهی، ترس‌آگاهی، خودآگاهی، دل‌آگاهی، ملأعام، ملأ خاص، ملأ اعلی و... . می‌گویند او کلاس‌های پرشوری نیز داشته است. یکی از شاگردان وی می‌گوید دانشجویان هگل گذشت زمان را هرگز حس نمی‌کردند. تنها وقتی به خود می‌آمدند که تدریس هگل تمام شده بود و ستارگان بالا آمده بودند و چنین شوری را من تنها در کلاس‌های فردید می‌یافتم: «دانشجویان پس از هر جلسه کلاس و سخنرانی فردید چنان تحت‌تاثیر قرار می‌گرفتند که جهان را طور دیگری می‌دیدند. ما احساس می‌کردیم تمام دنیا در حال جا به جا شدن است و فردید در حالی‌که یک نخ سیگار هما بیضی در دست داشت با اهرمی ارشمیدسی از جنس تفکر، جهان ما را به جنبش می‌آورد».
ادامه در 16