دکتر حسین افتخاری
.
در یک سال گذشته افکار عمومی جهان منتظر آن بودند تا شاهد اجرای سیاست‌های «تغییر» اوباما در سطح خاورمیانه باشند. اولین و مهم‌ترین نکته تحقق شعار تغییر هم باید در عراق، افغانستان و فلسطین به منصه ظهور می‌رسید. در این مسیر اگرچه قرارداد امنیتی آمریکا و عراق منعقد شد و بخشی از آن هم به اجرا درآمد (واگذاری شهرها و بخش‌های امنیتی عراق به نیروهای محلی عراقی) اما در اصل حضور و نفوذ آمریکایی‌ها در عراق تغییر ماهوی و جدی‌ای نداشت. همین مساله در افغانستان به شکل معکوس و وارونه به اجرا درآمد؛ اوباما نوید استراتژی جدیدی را در ابتدای سال گذشته داد که این استراتژی در آبان‌ماه مراحل رایزنی‌ها و مشورت‌های داخلی خود را طی کرد. آنها در آخر به این نتیجه رسیدند که در کنار یک اقدام نظامی باید رفتارها و برنامه‌ریزی‌های غیرنظامی را نیز در محیط افغانستان به اجرا بگذارند که ادامه و استمرار این عملیات و تفکر نظامی مغایر با وعده‌ای است که اوباما در افغانستان داده است. اوباما به مقوله فلسطین به عنوان یک موضوع کلیدی و مفصل نگاه می‌کرد، ارزیابی آمریکا و شرایط واقعی منطقه هم این بود که اوباما نمی‌توانست بسیاری از پروژه‌هایی را که در سطح منطقه قصد اجرای آن را دارد بدون پرداختن به مسائل فلسطین پیش ببرد. در واقع موضوع فلسطین وجه‌المصالحه‌ای بود تا کشورهای عربی با حضوری فعال‌تر در سیاست‌های آمریکا درخاورمیانه حضور پیدا کنند و در کنار آمریکا به فعالیت بپردازند. به همین جهت آمریکایی‌ها وعده حل و فصل مساله 2 دولت فلسطینی و یهودی را دادند که به‌رغم 14 سفری که جورج میشل به عنوان نماینده ویژه آمریکا در سطح منطقه داشت، این موضوع یک حالت سراب‌گونه به خود گرفته است. هم‌اکنون نیز یک سری طرح‌های سیاسی جدید مطرح شده اما با این وجود امکان جلوگیری از شهرک‌سازی رژیم صهیونیستی و توقف آن تاکنون میسر نشده و عملا مذاکره‌هایی که انجام شده، خرید زمان برای اسرائیل بوده تا بتواند سیاست‌های یهودی‌سازی خود را در بیت‌المقدس و سایر سرزمین‌های فلسطینی به اجرا بگذارد. این مساله‌ای است که هم طرف فلسطینی و هم حکومت خودگردان و طرف‌های سیاسی منطقه به آن اذعان کرده و معتقدند،حتی این تحرکات جدید هم منتج به عملیاتی شدن شعارهای ابتدای سال 88 درباره مساله فلسطین نخواهد شد. نکته دیگری که تحت عنوان سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه باید بدان اشاره کرد این است که آمریکایی‌ها در سال‌های گذشته به شکل موثری توانستند جبهه عربی مورد نیاز خود را در سطح منطقه ساماندهی کنند. اگرچه پتانسیل و بنیه این کشورها که شامل مصر، عربستان، اردن و تا حدودی امارات و برخی کشورهای کوچک‌تر عربی منطقه می‌شود برای رساندن کمک جدی به آمریکایی‌ها کافی نیست ولی رفتار و ماهیت آمریکایی این کشورها آشکارتر شد و تا حدودی حتی سیاست‌های همسو و منطبق با نیازهای امنیتی اسرائیل هم از سوی این کشورها بروز داده شد که نمونه آن را باید در رفتار مصر دید (جز محکم کردن محاصره غزه و در تنگنا قرار دادن مردم مظلوم...
.
.. این منطقه در بخش‌های مختلف معیشتی و نیازمندی‌های عمومی، اخیرا شاهد احداث دیوار فولادی در مرزهای غزه با مصر در صحرای سینا هستیم) اینها همگی نشان می‌دهد که رفتارها و سیاست‌های منطقه‌ای مصر دقیقا با نیازها و خواسته‌های امنیتی اسرائیل منطبق است. بخش دیگری از رفتارهای مجموعه عربی که در چارچوب سیاست آمریکا قرار گرفته‌اند، این است که موضوع طرح عربی که قرار بود فلسطین در اولویت آن قرار داشته باشد و از سوی سایر کشورهای عربی دنبال شود، اصلا به ماهیت ذاتی ماموریت خود اهتمام نکرد و در آخرین نشست اتحادیه عرب، این کمیته مجوز مذاکرات غیرمستقیم و بی‌نتیجه اخیر را به ابومازن اعطا کرد. این در حالی است که قرار بود همزمان با اتحادیه عرب و کمیته مذکور، در رایزنی با کشورهای غربی و حتی موسسات بین‌المللی مانند سازمان ملل و شورای امنیت، کمیته چهارجانبه، مساله فلسطین دنبال شده و مورد بحث قرار بگیرد.
نکته دیگری که باید در رفتار آمریکایی کشورهای عربی بدان توجه کرد این است که شاهد پررنگ شدن لهجه عربستان سعودی در سیاست‌های
ضد ایرانی بودیم. اگرچه این سیاست‌ها پیش‌تر هم به شکل پنهانی وجود داشت اما در روند پرشتابی که این موضع‌گیری‌ها در سال 88 داشتند، این رفتار پررنگ و علنی‌تر شد و تا جایی پیش رفتند که سیاست‌هایشان علیه ایران یا حوزه‌های نفوذ طبیعی ایران در کشورهای مختلف را نیز به اجرا گذاشتند. در یک سال گذشته شاهد چند اقدام جدی در سطح روابط دوجانبه میان ایران، قطر، کویت و اخیرا بحرین بوده‌ایم که روابط امنیتی و دفاعی که با پادشاه عمان از سال‌ها قبل در جریان بوده نیز به این مجموعه اضافه می‌شود. این تصویر کمک می‌کند تا بتوان درباره یک چشم‌انداز همکاری‌های دسته‌جمعی امنیتی در
خلیج فارس فکر کرد و به دنبال مدل‌های مطلوب و کارآمد برای یک پیمان امنیت منطقه‌ای بود. نکته دیگر پرشتاب شدن سیاست‌های خاورمیانه‌ای توسط ترکیه است. پس از سال‌ها تلاش ترکیه برای عضویت در خانواده اتحادیه اروپایی و شروط طولانی و مهلکی که این اتحادیه برای ترکیه وضع کرده است، دور جدیدی از سیاست‌های تمرکز در شرق از سوی آنکارا دیده شد که این سیر پرشتاب در بخش فلسطینی بسیار با ارزش بود و توانست ظرفیت‌های خوبی را برای فشار بر رژیم صهیونیستی در سطح دیپلماسی عمومی و حتی رسمی و رسانه‌ای به وجود آورد. درباره ترکیه باید چند نکته دیگر را هم افزود؛ ترکیه توانست در سیاست خاورمیانه‌ای خود بشدت مناسبات تجاری، بازرگانی و اقتصادی را با کشورهای منطقه توسعه دهد. این کشور در صدد است تا روابط جدی‌ای را پایه‌ریزی کند، بنابراین توانسته سطح مبادلات و تراز بازرگانی خود را با بیشتر کشورهای منطقه چه عربی و چه غیر عربی در نقطه بالایی نگه دارد. نکته دیگر در رویدادهای سال 88، جنگ ششم یمن بود که از تابستان 88 آغاز شد و در اوایل اسفندماه پس از میانجیگری‌های زیادی که از سوی کشورهای منطقه و سپس از طرف قبایل داخلی یمن صورت گرفت، آتش این جنگ فرو نشست. بهانه آغازین این جنگ در درون شاخص‌های کارآمدی حکومت یمن نهفته بود که شرایط بسیار سختی را برای مردم این کشور بوجود آورده است؛ اما این جنگ به سرعت نشان داد که حکومت یمن ناتوان از مدیریت و مهار ناآرامی‌های داخلی است. بویژه درباره مناطق شمالی که حوثی‌ها حضور دارند، شاهد بودیم که عوامل
پشت پرده و منطقه‌ای مانند عربستان سعودی علناً وارد این جنگ شدند تا این جنگ را به یک رویداد منطقه‌ای تبدیل کنند. پس از آن بلافاصله حضور و تاثیر نیروهای آمریکایی را نیز در این منطقه شاهد بودیم. در نگاه رسانه‌های سعودی و همچنین رسانه‌های طرفدار این رژیم تلاش شد که جنگ یمن به عنوان یک جنگ مذهبی به تصویر کشیده شود و تاثیر نفوذ جمهوری اسلامی در آن را پررنگ کنند در حالی که به هیچوجه ماهیت این جنگ چنین نبود و مربوط به نوع مداخله‌گری عربستان در یمن می‌شود که از سال‌ها قبل برای توسعه نفوذ وهابی‌ها و مدارس دینی‌شان به این کشور تلاش کرده بود و ناکارآمدی برجسته و آشکار دولت یمن نیز در این جنگ بر همگان ثابت شد. حادثه بسیار مهم امنیتی دیگر در خاورمیانه مربوط به حوادث آبراه مهم باب‌المندب است که با بهانه دزدان دریایی در این منطقه آغاز شد اما بعدها مشخص شد که آمریکایی‌ها آن را به عنوان یک نیاز امنیتی در اولویت قرار داده‌اند تا بتوانند دهانه این آبراه حیاتی را در کنترل خود بگیرند. آنها همچنین زمینه‌های امنیتی و درگیری را نیز فراهم کردند تا بتوانند در دو سوی این آبراه حضور فعال داشته باشند. در داخل سومالی هم به بهانه سرکوب جریان‌های اسلامی و طرفدار القاعده و در یمن به بهانه برخورد با حوثی‌ها و سپس به بهانه برخورد با القاعده، سیاست‌های خود را به اجرا در آوردند. این مساله در آینده تجارت و مناسبات اقتصادی بین‌المللی می‌تواند تاثیر عمده‌ای بگذارد و حتی برخی معتقدند که این موضوع پایه‌ای است برای شکل‌گیری رژیم‌های حقوقی مربوط به آبراه‌های بین‌المللی که آمریکا تلاش می‌کند نوعی مدیریت و نظارت را بر آنها اعمال کند. این در حالی است که در سال 88 چند ماه را پس از انتخابات 22 خرداد با جریان‌سازی مصنوعی که توسط سرویس‌های اطلاعاتی و جریان‌های خارجی و برخی از توطئه‌های داخلی به هم گره خورده بود، پشت سر گذاشتیم اما توانستیم با موفقیت از این شرایط خارج شویم. مهم‌ترین عامل برای عبور موفقیت‌آمیز جمهوری اسلامی از این تنش داخلی، مدیریت و تدابیر رهبری معظم انقلاب و حضور یکپارچه و قدرتمند مردم بود که از 9 دی به شکل برجسته‌ای جایگاه خودش را پیدا کرد و امروز این فتنه داخلی هم به عنوان یک جریان حاشیه‌ای به گوشه‌ای رانده شده است.