محمود فرشیدی*: هدف از تحول بنیادین در آموزش و پرورش این است که برون‌داد این نظام منطبق بر الگوهای مطلوب نظام جمهوری اسلامی باشد و اهدافی را که در قانون اساسی، تعالیم دین مبین اسلام و رهنمودهای امام راحل و رهبر معظم انقلاب طراحی و تبیین شده، محقق کند. برای این منظور لازم است الگویی جامع و همه‌جانبه و اسلامی ارائه کرد تا در عرصه‌های مختلف، استعدادهای انسان را رشد دهد. انسان مطلوب اسلامی، باید برون‌داد نظام آموزش و پرورش ما باشد. چنانچه در جامعه‌ای که انقلاب می‌کند، نظام آموزشی بر اساس ایده‌های انقلاب دگرگون و متحول نشود، یا اگر چنین تحولی بی‌توجه به فلسفه انقلاب اسلامی انجام شود، این جامعه به‌تدریج دچار گسست فرهنگی خواهد شد، یعنی نسل آینده بر اساس الگوهای گذشته رشد می‌یابند. از این‌رو بین نسلی که انقلاب کرده و نسل آینده که بر اساس الگوی غیرانقلابی تربیت شده، فاصله ایجاد می‌شود. بر این اساس و به‌طور طبیعی، عمیق‌ترین مرحله تکامل و تعمیق یک انقلاب، ایجاد تحول بنیادین و اساسی در حوزه فرهنگ بویژه در حوزه تعلیم و تربیت است. به دنبال پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، در نخستین گام، تحول در عرصه سیاسی اتفاق افتاد. این تحول در گام‌های بعدی و در نظام اقتصادی بر اساس الگوی اسلامی ایجاد شد اما اصلی‌ترین و عمیق‌ترین مرحله این بوده که نظام تعلیم و تربیتی دگرگون شود. نظام آموزش و پرورش کنونی کشور ما همچنان متأثر از سیطره و حاکمیت فرهنگ اروپایی است و در حقیقت اعتباربخشی نظام، ارزش‌ها، فرهنگ، زبان، آداب و رسوم سنتی کشور در آموزش و پرورش را تا حدودی نادیده می‌گیرد یا نفی می‌کند، زیرا بر اساس نیازهای دنیای صنعتی غرب و با رویکرد فلسفه غرب به انسان طراحی شده است. نظام آموزش و پرورش کشور را باید بر اساس الگوی بومی طراحی کرد تا ضمن دستیابی به نتیجه‌های مطلوب، انقلاب اسلامی نهادینه شود. گام نخست در این عرصه، باور موارد ضروری است که رهبر معظم انقلاب نیز به آن اشاره کرده‌اند. نظام آموزش و پرورش ما در 3 دهه پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی با اصلاحاتی جزئی همراه بوده است. بر این اساس آنچه در برنامه‌ریزی‌ها و مواد درسی رژیم طاغوت وجود داشت، هم‌اکنون در مدارس کشور جاری نیست و تغییر و تحول‌هایی انجام شده اما این تغییر و تحول‌ها اساسی، عمیق و بنیادین نبوده است. بنیادین به این معنی که اصولاً باید به نقطه آغاز و فلسفه تعلیم و تربیت بازگشت. در واقع فعالیت کنونی در زمینه آموزش و پرورش، نوعی مونتاژ و بازتولید است؛ یعنی آن بخش‌هایی از الگوی بیگانه که با ارزش‌ها و مبانی دینی کشور همخوانی ندارد و با آنها در تضاد است، حذف و موضوع‌های متناسب با ارزش‌های اسلامی جایگزین آن شود.
اغلب عوامل آموزش و پرورش کنونی کشور به‌گونه‌ای طراحی شده که یک انسان مطلوب غرب را طراحی و تولید کند. این در حالی است که در نظام آموزش و پرورش اسلامی باید عوامل به‌گونه‌ای در کنار هم چیده شوند که برون‌داد آن انسان مطلوب اسلام باشد. برای این منظور باید به فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی بازگشت، حال آنکه نظام آموزشی کنونی بر اساس فلسفه و تلقی غرب از انسان است. از این رو باید بررسی کرد که اسلام چه تعریفی از انسان دارد و فلسفه تعلیم و تربیت در اسلام چیست و بر اساس فلسفه اسلام، باید ضرورت‌ها را با همت صاحبنظران نهادینه کرد. باید پذیرفت اصلاحاتی مانند جابه‌جایی در چند اداره کل و معاونت کارساز نخواهد بود. این نوع اصلاحات ساختاری به هیچ‌وجه پاسخگوی نیاز تحول بنیادین نیست. رهنمودهای عمیق رهبر معظم انقلاب درباره تحول بنیادین در آموزش و پرورش بعضاً با یک نگاه ساده‌اندیشانه و تفسیر ساده‌انگارانه رو‌به‌رو می‌شود. گویا افراد تصور می‌کنند با چند دگرگونی جزئی، تحول بنیادین مورد نظر ایشان را محقق کرده‌اند. به نظر می‌رسد چالش اصلی ما نبود باور و نگاه عمیق به رهنمودهای رهبر انقلاب درباره تحول بنیادین در آموزش و پرورش است. از این رو باید نخست منویات منظور نظر ایشان را درباره تحول بنیادین درک کرده، سپس با دستیابی به این معنی و درک، در گام بعدی فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی را تدوین کرد. باید الزامات این فلسفه را شناخت تا بتوان تحولی کاملاً مستقل و متکی بر فلسفه، ایده‌ها و تجربه‌های بومی نظام را تدوین کرد. البته می‌توان در این زمینه از تجارب دنیای امروز نیز استفاده برد.همچنین از مهم‌ترین و اساسی‌ترین چالش‌ها در مسیر ایجاد تحول بنیادین در آموزش و پرورش، اصلاح نگاه و رویکرد به معلم و تعلیم و تربیت است؛ دیدگاهی که بر دولتمردان و برخی افراد جامعه و مسؤولان غلبه دارد و خلاف این تعبیر استاد شهید مرتضی مطهری است که هدف آموزش و پرورش این است که انسان خام را به انسان مفید تبدیل کند. یعنی انسان را بر اساس فطرت الهی او پرورش دهد. البته این دیدگاه با نگاه جزئی‌نگری که تربیت را فقط تربیت نیروی انسانی تعریف می‌کند، تفاوت بسیاری دارد. بعضی دیدگاه‌ها درباره معلم و آموزش و پرورش، یک نگاه غیرتربیتی و فانتزی است. گروهی تصور می‌کنند معلم مراقب بچه‌هاست. برخی دیگر معلم را انتقال‌دهنده علم و دانش تلقی می‌کنند. بنابراین لازم است تمام این دیدگاه‌ها را اصلاح کرد. افزون بر آن، باید چالش‌های اقتصادی پیش روی تحول بنیادین آموزش و پرورش را نیز رفع کرد که نیازمند یک حمایت ملی است. البته چنانچه چالش دیدگاه برطرف شود، چالش‌های بعدی نیز بالطبع اصلاح خواهد شد.
* وزیر آموزش و پرورش دولت نهم