زهرا قزیلی: بزرگ‌ترین رویداد فرهنگی کشور، روزهای پایانی خود را سپری می‌کند. نمایشگاه کتاب تهران در بیست و هفتمین دوره خود پذیرای علاقه‌مندان به کتاب از شهرهای مختلف ازجمله تهران است. تقارن نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران با آغازین روزهای سال و در ماه اردیبهشت فرصتی مناسب برای علاقه‌مندان کتاب به شمار می‌آید زیرا به‌راحتی و در هوای مطبوع تهران می‌توانند از این نمایشگاه دیدن کنند اما اگر نگاهی گذرا به نمایشگاه کتاب 27 داشته باشیم خواهیم دید تفاوت چندانی در شکل و شمایل همچنین محتوا نسبت به نمایشگاه‌های دوره‌های گذشته ندارد، ممکن است تعداد نشست‌ها نسبت به سال‌های گذشته بیشتر شده باشد اما این نشست‌ها چقدر پتانسیل تقویت زیرساخت‌های فرهنگ مکتوب کشور را دارد و به نظر می‌رسد این نشست‌ها بیشتر رسانه‌پسند و آماری باشد تا اینکه توان تغییر و اصلاح را داشته باشد. یکی از مسؤولان غرفه‌ها در بخش ناشران عمومی تاکید داشت: اکثر بازدیدکنندگان برای دریافت کیسه‌های تبلیغاتی و کتاب‌های رایگان به غرفه‌ها سر می‌زنند و نسبت به سال‌های گذشته کمتر درپی عنوان کتاب جست‌وجو می‌کنند. اکثر بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند زمان خود را در کنار غرفه‌هایی که از شهرت بیشتری برخوردار هستند صرف کنند و از غرفه‌های دیگر ناشران و عناوین کتاب غافل می‌شوند. او که دوست نداشت نامش را برایم بازگوید درباره فروش و اقبال بازیدکنندگان نسبت به سال‌های گذشته گفت: نمی‌توان گفت وضعیت فروش نسبت به سال گذشته بهتر است زیرا ارزش پول پایین آمده و توان خریداران نسبت به سال‌های گذشته کمتر شده است.
تفرجگاه یا نمایشگاه کتاب!
با صحبت این غرفه‌دار به یاد روز جمعه که بیشترین بازدید‌کننده را نمایشگاه کتاب به خود اختصاص داد افتادم، صحن مصلا، شبستان‌ها، استراحتگاه‌ها و قسمت‌های مختلف نمایشگاه میزبان جمعیتی بود که شاید کمتر به خرید کتاب علاقه داشتند اما ترجیح داده بودند روز تعطیل خود را به همراه خانواده و در فضای نمایشگاه سپری کنند. موارد مایحتاج مخصوص پیک‌نیک با برخی از بازیدکنندگان دیده می‌شد و در چمن‌های مصلا فضای خالی وجود نداشت به همین مناسبت رئیس نمایشگاه کتاب نیز در این روز یکی از مؤلفه‌های نمایشگاه کتاب را «تفرجگاه فرهنگی» تعریف کرد. اما در این تفرجگاه فرهنگی متاسفانه بازهم مشکل حجاب دیده می‌شود، برخی از افراد این مکان را با محل بزم اشتباه گرفته‌اند و عده‌ای با آرایش‌های غلیظ در این مکان فرهنگی حاضر شده‌اند مشکلی که سال‌هاست گریبانگیر این رویداد فرهنگی شده است و هیچ تدبیر و راهکاری برای این معضل اجتماعی در مدت برگزاری نمایشگاه در طول سال‌های برگزاری در نظر گرفته نشده است. برخی افراد ناآگاه فقط برای تفریح به نمایشگاه می‌آیند، در حالی که نمایشگاه کتاب صرفا محلی برای تفریح نیست و رعایت عفاف یک شرط اصلی است زیرا نمایشگاه در محل برگزاری نماز برگزار می‌شود و قداست خاصی دارد. در این دوره از نمایشگاه مانند دوره‌های پیشین نقشه‌های راهنما در اختیار مردم قرار داده می‌شود اما تعدادی از مراجعه‌کنندگان (اغلب شهرستانی) زمان زیادی را در سرگردانی به دنبال بخش‌های مورد نظرشان می‌گردند و برخی از خانواده‌ها نمی‌دانند چطور باید بخش ناشران کودک و نوجوان را پیدا کنند.
هوای گرم غرفه‌ها و کودکان فراری
بسیاری از غرفه‌های بخش کودک و نوجوان با توجه به نوع مخاطبانشان که معمولا کودکان هستند ازدحام بیشتری را به خود اختصاص می‌دهند. این غرفه‌ها از فضاسازی مناسبی برخوردار نیستند. غرفه‌ها در ضلع شمالی نمایشگاه قرار گرفته و در چادرها مستقر شده‌اند. اوج شلوغی نمایشگاه از ساعت 11 تا 7 بعدازظهر است که هوای گرم و عدم تهویه مناسب باعث می‌شود بازدیدکنندگان با عجله غرفه‌های کودک را ترک کنند درحالی که باید فضای مناسب‌تری برای این قشر از بازدیدکنندگان که قرار است علاقه‌مند به کتاب و کتابخوانی شوند و رویکرد مطالعه به آنها انتقال یابد، اختصاص داده شود. به این دلیل، والدین ازدحام مقابل غرفه‌های ناشران باسابقه و مشهور را ترجیح می‌دهند و برای بازدید از کل فضای غرفه‌های کودک و نوجوان که چیدمان آن مناسب این قشر صورت گرفته، فرصتی را در نظر نمی‌گیرند.
وحشت در دل نوجوانان
اگر نگاهی گذرا به چیدمان کتاب‌های مخصوص نوجوان در برخی از غرفه‌های ناشران کودک و نوجوان بیندازیم خواهیم دید اکثر کتاب‌های چیده شده روی میزها با طراحی‌های مخوف و ترسناک آماده شده که مخاطبان زیادی را با خود همراه می‌کند، تعداد کثیری از این کتاب‌ها ترجمه شده است که علاقه‌مندان بسیاری را به نمایشگاه و غرفه‌های کودک و نوجوان تنها برای تهیه این دسته از کتاب‌ها و عناوین تازه انتشار یافته با مضامین ترسناک می‌کشاند. نکته حائز اهمیت این است که نوجوان ما اگر قرار است با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی رشد یابد چه نیازی به این همه ترس، خشونت و جنایت دارد؟! چرا باید کتاب‌ها با این مضامین در این حد و به وفور منتشر شود، مگر نه این است که در اکثر خانه‌های ایرانی دیوان حافظ با آن‌همه زیبایی و لطافت و تشبیه و تمثیل وجود دارد، چگونه است که ناشران به این مساله دقت نمی‌کنند و در ترجمه و انتشار کتاب‌های با مضامین ترسناک از یکدیگر پیشی می‌گیرند؟!
دانشجویان شاکی
بخش ناشران دانشگاهی مورد توجه بازدیدکنندگان دانشجویان دختر و پسری است که غالبا از تخفیف‌های کم ناشران ناراضی هستند. بیشتر دانشجویان که در تهران به‌سر می‌برند حضور در نمایشگاه و غرفه ناشران دانشگاهی را عبث و اتلاف‌وقت می‌دانند زیرا می‌توانند عناوین مورد احتیاج خود را با صرف وقت کمتری در میدان انقلاب بیابند اما دانشجویانی که از شهرستان به تهران آمده‌اند از میزان تخفیف ناشران دانشگاهی شکایت دارند. یک دانشجوی سنندجی در این باره گفت: من یک روز در سال را به نمایشگاه کتاب می‌‌آیم، کتاب‌هایی که مورد احتیاجم است را باید پیدا کنم اما برای یک کتاب فقط 300 تومان تخفیف گرفتم. این در حالی است که من هزینه زیادی را متحمل شدم تا خودم را به نمایشگاه کتاب برسانم. وی در ادامه تاکید کرد: هزینه‌های ارسال کتاب از هزینه پشت جلد کتاب بیشتر است، تخفیف هم شامل کتاب‌ها نمی‌شود، با این اوصاف دانشجویان شهرستانی که نیاز به تهیه‌کتاب دارند باید چه کنند؟ یک دانشجوی زبان انگلیسی هم از بخش لاتین نمایشگاه رضایت چندانی نداشت و از کتاب های افست این بخش ناراضی بود. در روزهای ابتدایی نمایشگاه غرفه‌های این بخش خالی بود. بعد از گذشت یک هفته از نمایشگاه هنوز کتاب‌های ناشران پاکستانی به نمایشگاه نرسیده است اما کتاب ناشران افغانستان با تاخیر به نمایشگاه رسید.
فروشگاه یا نمایشگاه؟!
کارکرد نمایشگاه‌ها در تمام دنیا مبتنی بر تقویت زیرساخت‌ها، ایجاد عطش در نزد مخاطب و گسترش سطح دسترسی به تولیدات است اما نمایشگاه کتاب تهران در سطح فعلی بیش از آنکه تولید‌کننده جریان مولد نشر باشد و عطش مخاطب را برای مطالعه بیشتر کند متاسفانه به زیرساخت توزیع کتاب لطمه می‌زند و کتابفروشی‌ها و مراکز توزیع را که به عنوان بستر واقعی دسترسی مردم به کتاب هستند، تضعیف می‌کند؛ در شهرهای مختلف کتابفروشی‌ها در طول سال فعال هستند و می‌توانند نیاز علاقه‌مندان را به درستی برآورده کنند اما متاسفانه با عدم هدفگذاری درست نمایشگاه کتاب این فروشگاه‌ها کارکرد خود را از دست می‌دهند و از رونق می‌افتند. در حالی که باید کتابفروشی‌ها در اقصی نقاط کشور دارای رونق باشند تا بتوان فرهنگ مطالعه را گسترش داد اما دیده شده کتابفروشی‌ها در شهرستان‌ها تغییر کاربری داده و به فروشگاه‌های محصولات غذایی تبدیل می‌شوند. نمایشگاه کتاب تهران تنها به برگزاری یک نمایشگاه در مصلا خلاصه می‌شود و مسؤولان برگزاری آن به اعداد و ارقام و بویژه آمار بازدیدکنندگان دل‌بسته‌اند، با این نوع نگاه تنها عملکرد باری به‌هرجهت فروشگاه بزرگ ملی یا بین‌المللی بزرگنمایی می‌شود. نمایشگاه کتاب پس از 27 دوره نیاز به بازنگری اساسی دارد، مسؤولان این امر باید تلاش کنند تا نوع نگاه و نگرش فنی، اجرایی و محتوایی این نمایشگاه را متحول کنند این کاری است که نیازمند عزم ملی و مدیریت جهادی است.