کاظم برآبادی:
اکنون که خطوط این صفحه روبه روی چشمان شما خوانده می‌شود، آخرین روزهای سال 88 را پشت سر می‌گذاریم؛ سالی که با همه افت و خیزهایش در تاریخ ایران به عنوان یک سال سرنوشت‌ساز ثبت و ضبط خواهد شد و آیندگان بر آن قضاوت خواهند کرد. سال 88 یکی از پر‌خبرترین سال‌های حوزه اجتماعی بود. ایران با تمام ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی‌اش، سالی سخت را با موفقیت پشت سر گذاشت که در آن بسیاری از حاشیه‌ها جای متن را گرفتند و بسیاری از اخبار مهم به دلیل پر هیاهو بودن عرصه سیاست به چشم‌ها نیامدند. در حوزه اجتماعی که با نبض جامعه و مردم سرو کار دارد این اخبار بسیار پررنگ و مهم بودند به طوری که مرور دوباره آنها علاوه بر ثبت و ضبط دقیق حادثه‌ها می‌تواند محکی برای بررسی عملکرد مسؤولان در این حوزه برای سال پیش رو باشد. با این همه این خطوط پشت سر هم و ردیف شده از دریچه نگاه اجتماعی «وطن امروز» آماده شده است تا در حال آماده شدن برای نوروز نیم نگاهی هم به گذشته داشته باشیم.
میراث فرهنگی
منشور سفالی که مناقشه آفرید:
سرانجام در سال 88 همکاری ایران با موزه بریتانیا به خاطر منشور کورش قطع شد. سازمان میراث فرهنگی که از مدت‌ها پیش اعلام کرده بود، توانسته است با رایزنی‌های لازم، منشور کورش را بعد از 130 سال به ایران بازگرداند، دلخوری خود را از عدم اجرای تعهدات موزه بریتانیا با قطع رابطه‌اش جبران کرد. اما با وجود همه این مسائل، منشور سفالی کوروش آنقدرها با اهمیت است که سازمان میراث فرهنگی باز هم برای نمایش آن در ایران برنامه‌ریزی کند. این منشور استوانه‌ای سفالی است که بیش از 100 سال قبل، توسط باستان‌شناسان انگلیسی در ویرانه‌های شهر بابل در جنوب عراق پیدا شد. روی این منشور به خط میخی فرمان پادشاه هخامنشی نوشته شده که پیرامون نوع رفتار فاتحان بابل با مردم این شهر است. مضمون انسان‌دوستانه این منشور موجب شده تا گروهی آن را نخستین سند حقوق بشر در تاریخ معرفی کنند. اما در همان زمان به جای ارجاع این اثر تاریخی به ایران، موزه بریتانیا به عنوان محل نگهداری آن انتخاب شد و با اینکه قرار بود این کتیبه در سال ۸۸ برای مدتی به سازمان میراث فرهنگی ایران امانت داده شود تا در موزه ملی ایران به نمایش درآید، اما مسؤول امور مطبوعاتی موزه بریتانیا در اکتبر گذشته در گفت‌وگو با نشریه «گاردین» از نامعلوم بودن زمان ارسال آن به ایران خبر داد. همین عدم وفا به عهد بود که حمید بقایی را به عنوان رئیس سازمان میراث فرهنگی ایران برآشفت و او در مصاحبه‌ای که 17 بهمن‌ماه با خبرگزاری رویترز انجام داد اعلام کرد، سازمان متبوعش در اعتراض به «بدقولی» انگلیسی‌ها، همه مناسبات و همکاری‌های خود با موزه بریتانیا را از روز یکشنبه ۷ فوریه قطع می‌کند. البته بارها و بارها مسؤولان موزه بریتانیا اعلام کردند که منتظرند از کشفیات باستانی جدید در بابل برای کشف بخش‌های نابود شده این منشور استفاده کنند تا بلکه بتوان با مرمت بخش‌های از بین رفته راز سر به مهر نخستین منشور حقوق بشر را کشف كرد كه این مساله به زمان نیاز دارد، بنابراین فرستادن منشور به ایران به تعویق افتاده است، اما مسؤولان میراثی ایران ظن آن دارند که این مساله ابعاد سیاسی دارد و موضوع به همین سادگی‌ها نیست برای همین تصمیم گرفتند با اقدامی پیش دستانه تعاملشان با موزه بریتانیا را محدود اعلام کنند.
سال ثبت آثار تاریخی ایران:
سالی که آخرین روزهایش را پشت سر می‌گذاریم سالی پر از خبرهای خوش درباره ثبت آثار تاریخی و ملی این سرزمین بود. بسیاری از سازه‌های معمارانه امسال از یک سو و جاذبه‌های محیط زیستی از سوی دیگر، همه و همه برای ثبت در گنجینه انسانی این جهان خاکی به سازمان ملل معرفی شدند تا تمدن با شکوه ایرانی هر چه بیشتر نمایان شود. البته در این بین مشکلات زیادی نیز بودند که هر از چند گاهی روند ثبت و تجلیل این آثار را با مشکل مواجه می‌کردند. به عنوان نمونه برج جهان‌نمای اصفهان که ارتفاعش داشت کار دست ثبت جهانی میدان اصفهان می‌داد و عدم مدیریت صحیح در حفظ و نگهداری سازه آبی شوشتر که کار را برای ثبت جهانی این اثر گرانبها مشکل می‌ساخت. از سوی دیگر معدود رسانه‌های داخلی هم در متمرکز شدن کارشناسان سازمان ملل در حذف آثار ایرانی از فهرست ثبت شده‌های جهان هر چه در توان داشتند در سال 88 رو کردند، اما برخلاف میل آنها این اتفاق هیچ وقت نیفتاد اگر چه وجود همین انتقادها هم باید برای سازمان میراث فرهنگی مسؤولیتی بیشتر در حوزه وظایف نظارتی‌اش ایجاد کرده و آنها را به حفظ و حراست بیشتر از آثار تاریخی ایران مصمم کند. این مساله تنها در بعد داخلی نیست. به عنوان نمونه پس از تصویب و به رسمیت شناختن عید نوروز در مجمع عمومی سازمان ملل، رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه با انتشار گزارشی در این‌باره تأکید کرد این کار با همت و تلاش ترکیه انجام شده است و عملا در این حوزه به طرح ادعاهای واهی پرداخت. در این راستا رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه اعلام کرد: «نوروز، عید باستانی ترک‌ها و مردم منطقه با پیشنهاد کشورهای ترکیه، آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، افغانستان و ایران در سازمان ملل به عنوان «روز بین‌المللی نوروز» به ثبت رسید». گزارش مذکور که گویا تلاش کرده کمترین اشاره را به ایران و اهمیت نوروز برای ایرانیان و ایرانی بودن این عید باستانی داشته باشد، اینگونه پایان می‌یابد: «این عید علاوه بر کشورهای ترک زبان ترکیه، ترکمنستان، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان و نیز برخی جمهوری‌های خودمختار و جوامع ترک، توسط دیگر ملیت‌های منطقه نیز گرامی داشته می‌شود!» با توجه به طرح چنین ادعاهایی درباره مراسمی به اصالت نوروز باید مدیران سازمان میراث در مجامع بین‌المللی ضمن معرفی تاریخ ایران و پافشاری بر ایرانی بودن آن به روند ثبت این آثار سرعت بخشند.
حج و زیارت
لغو عمره:
پس از آنکه سرپرست جدید حجاج ایرانی انتخاب شد و در مراسمی رسمی با عنوان معارفه از اهداف و آینده سازمان متبوعش سخن راند، به صراحت اعلام کرد که تا اطلاع ثانوی، سفر عمره مفرده متوقف است. حجت‌الاسلام سیدعلی قاضی‌عسکر همچنین گفت که نمايندگان وزارت امور خارجه و سازمان حج و زیارت در روزهای آینده با سفر به عربستان‌سعودی مشکلات پیش روی این سفر معنوی را بررسی می‌کنند و وعده داد که تمام تلاش خود را برای ادامه راه این مسیر که در گذشته دنبال شده به کار خواهند گرفت. زمزمه‌های لغو سفر عمره اگر چه براساس پیش‌بینی‌ها حتی در زمان حضور ری شهری در سازمان حج و زیارت به گوش می‌رسید اما قاضی عسگر در نخستین حرکت خود در مقام جدیدش با علنی کردن آن، راه را برای مذاکره بی‌دردسر باز کرد. اما پیش از این با رسانه‌ای‌شدن پناه‌بردن دختر اسامه بن‌لادن به سفارت عربستان در تهران و همچنین درگیری‌های یمن که به صحنه کشاکش ایران و عربستان تبدیل شد، مناسبات این 2 کشور اسلامی موثر در منطقه رو به تیرگی رفته بود. آنچنانکه پیش از این ری‌شهری هم در آخرین روزهای سرپرستی‌اش بر حجاج ایرانی، تهدید کرده بود که اگر مذاکرات با مقامات عربستانی به نتیجه نرسد، عمره مفرده لغو خواهد شد. محمدی ری‌شهری با اشاره به تاکیدات رهبری درباره حفظ عزت و حرمت زائران ایرانی و با یادآوری اینکه عمره مفرده عملی مستحبی است، متذکر شده بود که هر چند طرف سعودی در مذاکرات قول مساعد داده است اما در صورتی که مذاکرات به نتیجه نرسد، احتمال لغو امسال عمره مفرده وجود دارد. در عین حال نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی گفت: در صورتی که خواسته‌‌های ما برآورده شود، این سفر معنوی مانند گذشته انجام خواهد شد. از ابتدای اردیبهشت‌ماه امسال نیز خبرهایی درباره امتناع سفارت عربستان از صدور روادید برای زنان ایرانی شنیده می‌شد. از جمله گفته شد بیش از 50 نفر از زنانی که سال قبل برای سفر به حج عمره نام‌نویسی کرده بودند، به علت صادرنشدن ویزا از سوی سفارت عربستان از این سفر بازماندند. خانواده این بازماندگان از سفر، در فرودگاه معطل و منتظر پاسخ ماندند. برخی از آنان به همین خاطر از سفر بازماندند و برخی دیگر بدون دختران و همسران خود راهی سفر شدند. با این همه دشواری‌های پیش‌آمده برای برگزاری عمره مفرده توسط ایرانیان تازگی ندارد بويژه در بهار و تابستان گذشته که از یک سو مشکلاتی برای زیارت قبرستان بقیع در شهر مدینه پیش آمده و از سوی دیگر برخی مشکلات مانند انگشت‌نگاری از ایرانیان عازم حج، واکنش‌هایی را از سوی مسؤولان ایرانی به دنبال داشت و حتی هشدار برخی مراجع تقلید در قم را در پی آورد که در صورت تداوم بدرفتاری‌ها با زائران ایرانی در جریان حج، آنان این مراسم را تحریم می‌کنند. آذرماه گذشته و هنگام بازگشت حجاج ایرانی به کشور از فرودگاه‌هایی که پذیرای پروازهای برگشتی حجاج ایرانی هستند خبر می‌رسید که تأخیر پروازهایی که توسط هواپیماهای سعودی انجام می‌شود، تا بیش از 12ساعت بالا رفته است و همچنان مسؤولان فرودگاه‌های عربستان در این باره پاسخگو نیستند.
بهداشت و سلامت
آزمونی که ناسالم بود:
هر رقابتی اگر در شرایط عادلانه برگزار شود، کمترین میزان ترس و استرس را به شرکت‌کنندگان وارد می‌کند اما چند سالی است که آزمون دستیاری تخصصی پزشکی با اما و اگرهای فراوانی برگزار می‌شود، طوری که امسال حاشیه‌های این آزمون کار را به جایی رساند که به دستور وزیر بهداشت، آزمون ابطال و قرار شد دوباره داوطلبان در محیطی سالم به رقابت بپردازند. اقدام مرضیه وحیددستجردی در ابطال این آزمون پرحاشیه از او وزیری زن با قابلیت‌های مردانه در کابینه دهم ساخت آنگونه که بسیاری از بازندگان دوره‌های قبل این آزمون آرزو کردند که شجاعت دستجردی را وزیران پیشین نیز می‌داشتند تا به روند تقلب و فروش سوالات در این آزمون سرنوشت‌ساز پایان بخشند. ماجرا اینگونه بود که روز شنبه اول اسفند‌ماه 88 در ساعات اولیه خبری یک شوک ناگهانی به جمع 17 هزار نفره داوطلبان دستیاری وارد کرد. آزمون دستیاری دوره سی و هفتم تنها با گذشت چند ساعت از سوی وزیر بهداشت و به دلیل احراز تخلف و فروش سوالات باطل اعلام شد و تمام عوامل مرکز سنجش آموزش پزشکی از کار برکنار شدند. در ساعات بعدی سیل اخبار ضد و نقیض مبنی بر فروش سوالات از قرنطینه مرکز آزمون، فضای فکری داوطلبان را دربر گرفت. به گفته محمدعلی محققی، معاون آموزشی وزارت بهداشت و دبیر شورای آموزش پزشکی و تخصصی «بررسی‌هایی که انجام شد نشان داد بسته سوالات که حاوی 25 سوال بوده است صبح روز برگزاری آزمون در اختیار یکی از دانشگاه‌های تهران قرار گرفت و پس از بررسی این سوالات بعضی از سوالات شبیه سوالات مطرح شده در آزمون و برخی دیگر عیناً سوالات مطرح شده در آزمون دستیاری است، پس از اثبات این مساله آزمون دستیاری روز پنجشنبه 29 بهمن‌ماه ملغی اعلام شد». نمایندگان مجلس شورای اسلامی با تاکید بر این نکته که اقدام مرضیه وحیددستجردی در ابطال آزمون قابل توجه بوده است، تاکید کردند که همواره شایعاتی بر سر آزمون دستیاری وجود داشت و این مساله باید یک بار برای همیشه حل می‌شد و این کار اکنون با مسجل شدن این تخلف انجام شده است.
برنج‌هایی که با روان مردم بازی کردند:
آلوده بودن برنج‌های وارداتی به کشور اگرچه هنوز از طرف برخی مراجع ذی‌صلاح به طور قطع تایید نشده اما تا همین میزان هم که موسسه استاندارد آلودگی آنها را تایید کرده قابل تامل است، چرا که این نوع برنج‌ها در یکی، دو سال اخیر با حمایت جدی بعضی از مسؤولان کمر به نابودی صنعت برنج در داخل کشور بسته بودند. نبود استاندارد لازم درباره واردات، عدم وجود نظارت و بازرسی در این حوزه و اقبال زائد‌الوصف مسؤولان حوزه بازرگانی به واردات به بهانه بالا بردن رقم تراز تجاری کشور از دلایل اتفاقاتی است که هر از چند گاه در حوزه گمرک کشور رخ می‌دهد. سال 88 سال اظهارنظر‌ها و واکنش‌های مختلف درباره واردات برنج‌های هندی به حدی تاسف‌برانگیز بوده که افکار مردم و بازار را شدیدا تحت‌الشعاع خود قرار داده است. همان‌طور که از قرائن مشهود است احتمال آلوده بودن این نوع برنج‌های وارداتی قریب به یقین است و نظام بهداشتی کشور نیز با بیانیه‌های هشدار‌گونه بررسی و جلوگیری از توزیع برنج‌های آلوده را در دستور کار خود قرار داده است. سازمان حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان نیز با اعلام آمادگی جمع‌آوری محموله‌های وارداتی از بازار، عمق خطر درباره مصرف اینگونه برنج‌ها را احساس کرد. البته در این بین اظهارنظر عجیب و غریب مسؤولان گمرک از تمام واکنش‌ها قابل توجه و بحث‌انگیزتر بود که به جای رفع سوء‌تفاهم‌ها به دامنه گنگ این ماجرا دامن زد. با این اوصاف موضوع واردات برنج‌های آلوده به سرب و آرسنیک به کشور به مثابه کلافی سردر گم شد که با توجه به نظام ناهماهنگ و مبهم بازرگانی کشور، امیدی به بازشدن این کلاف و شفافیت در میزان و نوع ورودی کالاها به کشور نیست، اما جالب اینجاست که در این میان، این مردم هستند که ضرر نهایی را از نابسامانی‌های موضوع برنج به جان خریدند و با شائبه ناسالم بودن، برنج‌های ارزان هندی را سر سفره‌های خود آوردند. اگر در کنار این موضوع بحث آلودگی همیشگی هوا و آلودگی آب آشامیدنی شهرها و فراورده‌های گوشتی مانند سوسیس و کالباس را هم اضافه کنید، بی‌تعارف سال 88 سال نگرانی از خوردن خوردنی‌ها بود!
پایتخت
بزرگ‌ترین پروژه شهری کشور:
تونل توحید که مسؤولان شهری پایتخت بشدت اصرار دارند آن را به عنوان عظیم‌ترین پروژه تاریخ شهری معرفی کنند سال پر کش و قوسی را پشت سر گذاشت که از ریزش و فروریختن آغاز شد و تا افتتاح پیش رفت. اواسط مرداد‌ماه سال 88 ریزش این تونل در بخشی از خیابان جمهوری یک کشته برجای گذاشت و هر چه مسؤولان شهری به تکذیب این خبر پرداختند، شورای شهر در نهایت پذیرفت که ریزش تونل جان انسانی را گرفته است. آن زمان قالیباف، شهردار تهران، به مسافرتی خارجی رفته بود؛ درست مثل 22 آذر که او در اجلاس کپنهاگ خبردار شد باز هم تونل ریزش کرده و وقتی که به او اطلاع دادند این مساله تلفات جانی در پی نداشته است، خیالش راحت شد، اما در کشاکش همین مسائل بود که موضوع افتتاح بموقع این تونل دردسر‌ساز به میان آمد. نمایشگر روز افتتاح یک ماهی به موعد، برقش قطع شد و این نگرانی در میان مردم منتظر تهران به وجود آمد که باید در چنبره ترافیک به وجود آمده در همسایگی این پروژه شهری روزهای بیشتری را سختی بکشند اما در نهایت با تبلیغات گسترده‌ای که شهرداری تهران انجام داد، تونل در یکی از پرترافیک‌ترین بخش‌های تهران متولد شد تونلی که درست از روز افتتاح به جای آنکه آبرویی برای مسؤولان شهری به بار بیاورد، بلای جان آنها شد. وضع نامناسب اجرای پروژه از یک سو، مکان‌یابی نادرست از سوی دیگر و بدهی‌های شهرداری به پیمانکاران همه و همه دست به دست هم دادند تا تونل توحید بارها و بارها به موضوع داغ اهالی رسانه و شورای شهر بدل شود. اکنون نیز این تونل به جای کاستن از بار ترافیکی حدفاصل نواب تا پل گیشا، مولد نوعی ترافیک مصنوعی شده تا در ذهن مردم لقب «عظیم‌ترین پروژه تاریخ مدیریت شهری» برایش اندکی نچسب باشد.
محیط‌زیست
یوز ایرانی:
«من فکر می‌کنم در دنیا کمتر کشوری مانند ایران وجود دارد که چنین تنوعی در گونه‌های گربه‌سان آن وجود داشته باشد. بسیاری از گونه‌های کوچک گربه‌سان و همچنین گربه‌های متوسط از لحاظ جثه، مانند کاراکال یا گربه‌های شنی هستند که دانش ما از آنها بسیار اندک است و درباره وضع پراکندگی، پویایی جمعیت، افزایش یا کاهش جمعیت آنها هیچ چیز نمی‌دانیم، بنابراین من فکر می‌کنم ایران نه‌تنها درباره تحقیقات در سطح ملی بلکه در سطح جهانی از این لحاظ کشور بسیار مهمی است». اینها بخشی از توصیف دقیق اورس برایتن موزر، رئیس کمیته حیات وحش اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی است که در آغاز سفرش به ایران برای بازدید از پروژه یوز آسیایی گفته است. یوزپلنگ آسیایی که در بسیاری از زیستگاه‌هایش در جهان نابود شده اکنون در ایران به تعداد 70 تا یکصد راس موجود است و این مساله هم موجب نگرانی مجامع محیط‌زیستی جهان شده و هم امیدهای کمرنگی را برای حفظ اینگونه مهم جانوری به همراه آورده است. سازمان محیط‌زیست با تشکیل پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی گام مهمی را در جهت حفاظت از اینگونه نادر برداشته به‌طوری که سال 88 قطعا سال یوزپلنگ ایرانی و فرهنگ‌سازی جهت حفظ آن به شمار می‌رود.
علیرضا جورابچیان، مدیر ملی پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی درباره تاریخچه این پروژه می‌گوید: سال 1380 که این پروژه با حمایت سازمان ملل کلید خورد، تصور می‌شد حداکثر 15 قلاده از یوزپلنگ آسیایی در ایران باقی‌مانده است و الان که در سال 88 هستیم با افتخار می‌گوییم که حداقل 70 قلاده از این جانور موجود است. البته ما نمی‌گوییم جمعیت یوز را افزایش داده‌ایم ولی حداقل زیستگاه یوزپلنگ‌ها را شناسایی و آنها را تحت حفاظت قرار داده‌ایم و با توجه به مشاهدات مستقیم و تصاویری که هر از گاهی از یوزها در مناطق تهیه می‌شود، به نظر می‌رسد حداقل 70 قلاده یوزپلنگ در کشور موجود است. یوزپلنگ آسیایی که زمانی نه‌چندان دور در سراسر قاره آسیا گستردگی داشت، امروز تنها در ایران و در چند منطقه خاص زیست می‌کند و نسل آن بشدت در معرض خطر انقراض قرار دارد. در شرایطی که در دهه‌های گذشته ببر مازندران و شیر ایرانی نیز برای همیشه منقرض شدند، انقراض اینگونه کمیاب از گربه‌سانان جهان نیز می‌تواند فاجعه‌ای بزرگ برای محیط‌زیست ایران و جهان محسوب شود، به همین دلیل مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی تاکید می‌کند: «این پروژه حفاظتی یک پروژه فرامرزی و بین‌المللی است و چشم همه جهان به آن دوخته شده است بنابراین همه باید کمک کنند تا عوامل تهدید زیستگاه‌های یوزپلنگ که در حال حاضر عمده‌ترین آنها به ترتیب؛ شکار بی‌رویه طعمه‌های یوزپلنگ، چرای دام و جاده‌کشی‌های بدون ضابطه در مناطق است، برطرف شود». هرچند اینها فقط گوشه‌ای از اتفاقات مهم حوزه اجتماعی بود که در کشورمان رخ داد اما در مجموع سال88، از لحاظ حضور چشمگیر مردم در 2 عرصه اجتماعی انتخابات و راهپیمایی 22 بهمن می‌تواند سالی به یادماندنی برای ایران اسلامی باشد. اما سال 89 پیش روی ایران و ایرانی‌هاست؛ سالی که باید به یادماندنی‌تر باشد.