سیدعلیرضا قهاری*
سکونت در بافت فرسوده شهری را باید از دیدگاهی جامع نسبت به محیط مورد بررسی قرار داد، زیرا رابطه فقر و توسعه، اجبارها یا الزام‌ها، وزنه گذشته تاریخی و قدمت آن، خطرات ناشی از شیوه‌های معمول و جاری مداخله‌گرانه در این گونه مراکز و بالاتر از همه، نیازهای مربوط به فضای زندگی که خود در یک مجموعه کامل نیازها جای می‌گیرد و در نهایت خواست مردمی که با تنگدستی و محرومیت در فضاهای کم و بیش نامطلوب زندگی می‌کنند، همه و همه باید در یک نظام هماهنگ برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری برای رشد و توسعه مراکز شهری و بافت کهن پیش‌بینی شود.
سکونت در بافت فرسوده شهری را باید از دیدگاهی جامع نسبت به محیط مورد بررسی قرار داد، زیرا رابطه فقر و توسعه، اجبارها یا الزام‌ها، وزنه گذشته تاریخی و قدمت آن، خطرات ناشی از شیوه‌های معمول و جاری مداخله‌گرانه در این گونه مراکز و بالاتر از همه، نیازهای مربوط به فضای زندگی که خود در یک مجموعه کامل نیازها جای می‌گیرد و در نهایت خواست مردمی که با تنگدستی و محرومیت در فضاهای کم و بیش نامطلوب زندگی می‌کنند، همه و همه باید در یک نظام هماهنگ برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری برای رشد و توسعه مراکز شهری و بافت کهن پیش‌بینی شود.از دهه 1350 که تفکر مرمت و احیای بافت مراکز شهری در بین متولیان امور شهرها، کارشناسان و طراحان شهری شکل گرفت، مداخله‌های پنهان و آشکار در تغییرات فیزیکی بافت کهن و این بار با شعار حفظ آن و به حداقل رسانیدن صدمات ناشی از این مداخله‌ها صورت پذیرفت. در سال‌های اخیر توجه بیشتر به چگونگی تغییرات و لزوم کارآیی طرح‌های جامع شهری در حفظ بافت مراکز شهری شده با این همه زمانی که پای عمل به میان می‌آید، نقض قوانین شهرسازی و مالکیت و نبود مکانیزم اجرایی یکپارچه از یک طرف و نادیده گرفتن نقش ساکنان و صاحبان اصلی این مراکز از طرف دیگر، چنان کلاف سردرگمی به دست می‌دهد که بسیاری از طرفداران رشد و توسعه بافت کهن را از ادامه کار منصرف می‌کند. مسلما زمانی که تغییرات در مراکز شهری بدون هماهنگی لازم و شناخت مراتب فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی حاکم شروع شود و با ساکنان آن همانند اجزای ساختمان که باید در روند این نوسازی تغییر یابند برخورد می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت آنها با مداخله‌گرها مقابله نکنند و لااقل بی‌تفاوت بمانند. این در حالی است که شهرسازان و متخصصان نوسازی در مرمت بافت و تغییرات مراکز شهری برای خود حق همه‌گونه مداخله قائلند!
نوسازی مراکز قدیمی شهر که اکثرا مراکز بازرگانی، صنعتی و اداری بوده و تا به امروز بدون توسعه مانده و خطوط پیچیده زندگی خود را حفظ کرده‌اند بدون علاقه‌مندی و توجه به ضرورت توسعه و شناخت تبعات این توسعه، خالی از اشکال نخواهد بود. این مراکز که از نظر شکل و محتوا منسوخ شده و قادر به تامین محیط مناسب برای زیست و
داد و ستد ساکنان خود نیستند و نمی‌توانند خود را با الگوی رشد شهر منطبق کنند، سطوح بسیار با ارزشی از سطح شهر را در اختیار دارند، حال آنکه امکان همسویی با نیازهای اقتصادی، اجتماعی جامعه مدت‌هاست از آنها سلب شده است. تصور اینکه ثبت این بافت‌ها به عنوان میراث کهن و جلوگیری از تغییرات فیزیکی آن می‌تواند معماری سنتی و بافت شهر قدیم را حفظ کند، پنداری عبث بیش نیست. در بافت‌های متراکم مراکز شهری که در ایران بویژه با مصالح ساختمانی خام بنا شده، رها کردن و فرار تدریجی ساکنان برای دستیابی به تسهیلات و فضاهای جدید شهری بسیار عادی است، همچنان که جایگزینی قشرهای محروم، پناهندگان و مهاجران در بافت متراکم قدیمی، معمولا فرسودگی و خرابی بیشتر بافت را به همراه دارد، هر چند این امر اغلب وخیم‌تر از دخالت‌های ناشیانه طراحان و متولیان امور شهر در بافت کهن نیست. در اینکه بافت مراکز شهری باید احیا شود و قابلیت زندگی و جریان اقتصادی پیدا کند، همگان متفق‌القولند، اما اغلب اوقات وقتی صحبت از نوسازی این نوع مراکز می‌شود، تنها شبکه اقتصادی حاکم است که خط‌مشی‌ها را تعیین می‌کند. به عبارت دیگر هرگونه تغییر در بافت‌های قدیمی باید در درجه اول توجیه اقتصادی داشته باشد، به همین دلیل است که سرمایه‌ها در امر ساخت و ساز معمولا به بی‌دردسرترین و راحت‌الوصول‌ترین زمینه‌های ساخت گرایش دارند چرا که بازگشت اصل و سود سرمایه بدین ترتیب تضمین شده است.
احیای بافت‌های فرسوده شهری بویژه در مراکز شهرهای بزرگ مقوله‌ای است که نمی‌تواند جدا از اصلاح سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی شکل گیرد. سیاستگذاری‌ها وقتی می‌تواند مثمر ثمر باشد که از مردم حمایت کند تا خود بتوانند آنچه را که قادرند انجام دهند. خاصه آنکه در مراحل نوسازی و احیای اندام‌های فرتوت شهری، ایجاد زیربنای سالم اقتصادی و برطرف کردن فقر مادی قشرهای ساکن آن، دست‌کم این امید را به وجود می‌آورد که طرح‌هایی از این دست نیمه‌کاره نخواهد ماند.
ارزیابی مشارکت ساکنان و کسانی که در مجموعه بافت کهن و مراکز شهری صاحب امتیاز و سرمایه هستند، در برنامه‌ها و حتی اجرای طرح‌های نوسازی، قبل از هرگونه تصمیم‌گیری لازم است. به علاوه سازماندهی برای احیای بافت‌های فرسوده شهری با همکاری همه دست‌اندرکاران اجرایی، سازمان‌های دولتی، شهرداری‌ها، میراث فرهنگی، متخصصان برنامه‌ریز و طراحان و نمایندگان قشرهای ساکن و سرمایه‌گذاران و بانک‌ها نخستین قدم در شکل گرفتن نهادی است که همراه و همگام حیات بافت کهن و فرسوده زندگی می‌کند، در آن استقرار دارد و از نزدیک رشد و توسعه آن را احساس می‌کند.
* رئیس هیات مدیره انجمن مفاخر معماری ایران