امید صبوری: ا
تفاقات حوزه فرهنگ و هنر در سالی که گذشت فراز و فرودهایی داشت که نمی‌توان در یک داوری کلی آن را مثبت یا منفی ارزیابی کرد، اما نکته این تحولات در آن است که هر چه بود و هر چه گذشت، پایه و اساس محصولاتی است که در آینده در مزرعه فرهنگ و هنر کشت و درو خواهیم کرد. در هفته‌ای که قبل از این آخرین صفحه «هفت‌گذر» روزنامه ذیل تاریخ 1388 داشتیم، نگاهی مختصر و موکد بر نقاط قوت، در حوزه‌های مختلف فرهنگ انداختیم. بر اتفاقات مبارک و چهره‌های تأثیرگذار در حوزه‌های سینما، تئاتر، کتاب، تجسمی و موسیقی انگشت تحسین گذاشتیم و حال در موخره‌ای باز هم مختصر تأثیرگذاری این تحولات بر فرهنگ سال پیش رو را به داوری نشسته‌ایم.
سینما؛ به سوی فردا
چشم‌انداز سینمای 89 بر اساس تمام تحولاتی که در سال 88 در این حوزه رقم خورد، بی‌تردید امیدوارکننده است؛ امیدوار از آن جهت که نیت «تغییر» مدیران تازه‌نفس بر همه سینماگران محرز شده است و می‌توان امیدوارانه سمت‌گیری مثبت این «تغییر» را به انتظار نشست. امتداد سیاست «فضای باز» همراه با تدبیر و جهت‌گیری صحیح در کلیت برنامه‌ها در سال آینده نیز می‌تواند امیدهای رو به خاموشی بسیاری را به عرصه تولید بازگرداند و محملی را برای ثبت تعاملات فرهنگی در مقیاسی ملی فراهم آورد. سینمای ایران نیازمند «شفافیت» و «اعتماد متقابل» است که اگر دومی بر گرده سیاستگذاران بوده و با رویکرد تازه امیدهایی بر تحقق آن زنده شده است، اولی مستلزم همکاری مشترک میان سینماگران و مدیران است؛ اتفاقی که بنا بر شنیده‌ها و احتمالاً با به ثمر رسیدن زحمات فریدون جیرانی در قالب «90 سینمایی» در رسانه ملی، به تحقق نزدیک‌تر هم خواهد شد. این شفافیت توأم با اعتماد بهترین بستر برای بالیدن جشنواره فجری واقعاً بین‌المللی خواهد بود؛ البته اگر نقاط ضعف و ایرادات جدی جشنواره بیست و هشتم را از یاد نبریم.
تئاتر؛ بهانه‌های امید
جشنواره بیست و هشتم تئاتر هر چند مانند دوره‌های قبل به‌واسطه همزمانی با جشنواره فیلم چندان رسانه‌ای نشد اما در بطن خود تحولاتی را شاهد بود که می‌توان از آنها با عنوان دستاوردهای مبارک تئاتر88 برای تئاتر89 نام برد. جشنواره هرچند پذیرای آثاری شاخص از پیشکسوتان و نام‌آشنایان بود اما یکی از عواملی که به رونق هرچه بیشتر آن کمک کرد، آثار تجربی‌ای بود که اغلب کارگردانان جوان روی صحنه بردند. «داستان یک پلکان»، «17 دی کجا بودی»، «مکاشفه در باب یک میهمانی خاموش»، «خانه» و خیلی آثار دیگر از این دست بودند. این اتفاق می‌تواند نوید‌بخش ظهور ایده و تلاش‌های تازه در عرصه تئاتر کشور باشد. در کنار این اتفاق اما روی صحنه رفتن 2 نمایش «سگ سکوت» (آروند دشت‌آرای) و «مکاشفه در باب یک میهمانی خاموش» (رضا حداد) با پشتوانه بخش خصوصی تحول دیگری بود که می‌تواند آرمان تحقق تئاتر خصوصی را به واقعیت نزدیک‌تر کند. تئاتر از معبر همین تحولات است که بهانه‌های امیدواری قابل توجهی برای سال پیش‌رو دارد.
کتاب؛ جای خالی تحول
حوزه کتاب برخلاف دیگر حوزه‌های فرهنگ در سال 88 نه فقط تغییر مدیریت را تجربه نکرد که در سیری کاملاً یکنواخت در سایه دیگر تحولات به بهار 89 رسید. ابقای محسن پرویز در پست معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی البته صورت ظاهری این ثبات است و ریز شدن در اخبار و حواشی رخدادهای این سال، به‌وضوح جای خالی تغییر و تحول را البته به نسبت دیگر حوزه‌‌ها، نمایان می‌کند. ادبیات و کتاب در سال 88 رویداد ویژه نداشت و چه تلخ که از همه اخبار ریز و درشت تنها غروب ستارگان فرهنگ و ادب ایران نصیبش شد؛ فقدان‌هایی که بی‌‌شک نه فقط در سال پیش‌رو که تا سالهای سال حوزه کتاب و ادبیات را لااقل در سطح تولید اثر، تحت‌الشعاع خود قرار خواهد داد؛ از «مهدی آذریزدی» و «محمد ایوبی» گرفته تا «مهدی سحابی» و «اسماعیل فصیح». سال 88 اما از نظر درخشش تک‌ستاره‌ها چندان هم دست‌خالی نبود و ثبت صدمین نوبت چاپ برای کتاب «دا» و ترجمه چندین‌باره رمان‌های دفاع مقدس در کشورهای غربی از این دست نکات قابل توجه بود. رویدادهای ادبی ولی روندی با حداقل فراز و نشیب را در سال گذشته طی کرد و بی‌راه نیست اگر از همین معبر، ادبیات 89 را هم ادبیاتی رو به رشد اما فاقد اتفاق پیش‌بینی کنیم.
موسیقی؛ بالیدن روی زمین
موسیقی هم سال 88 را با حداقل فراز و نشیب پشت‌سر گذاشت، مانند هر سال؛ اتفاقی که حتی برگزاری چندین جشنواره رنگارنگ موسیقی هم چندان تغییری در آن نداد. اما این یکنواختی در رویدادها دلیلي برای فقدان تحول در این حوزه نبود. سال 88 سال اتفاقات میمون در حوزه موسیقی بود که از تأسیس موزه موسیقی تا ثبت ردیف‌های موسیقی ایرانی در فهرست آثار جهانی را شامل می‌شود. اتفاقاتی که اگرچه نمودی کوتاه‌مدت نداشتند و شاید کمتر توجهی در حوزه رسانه‌ای به آنها شد، اما در بطن خود پتانسیل بالایی برای تحول در زمینه احیای موسیقی سنتی و اصیل ایران‌زمین دارند. خبر ثبت آیین سنتی و باشکوه «نوروز» در فهرست آثار ناملموس جهانی آنقدر برای کسانی که 8 سال در انتظار ثبت این آیین آریایی در میراث جهانی بودند هیجان‌انگیز بود که کمتر کسی متوجه شد کسانی که در این اجلاس حضور داشتند پرونده دیگر ایرانی را بررسی و ثبت کرده‌اند؛ پرونده‌ای که اگرچه اهمیت آن به اندازه میراث اجدادی ما یعنی نوروز نبود اما به‌عنوان نخستین میراث معنوی ایرانی که به طور مستقل مطرح می‌شد در فهرست جهانی ثبت شد. در کنار این دستاورد موسیقی اصیل، موسیقی پاپ نیز چندان دست خالی سال 88 را به اتمام نرساند و با برگزاری چندباره کنسرت‌های باشکوه و نیز اجرای ستاره‌های پاپ در جشنواره موسیقی فجر، زمینه را برای بالیدن بیشتر روی زمین (و نه در غالب غیراستاندارد زیرزمینی) فراهم دید. این ترسیم‌کننده فضایی به نسبت سالهای قبل، پراتفاق برای موسیقی89 است.
تجسمی؛ در آرزوی توجه
در واپسین روزهای سال 1388 بی‌تردید انتشار خبر تصویب نشدن بودجه نیم‌درصدی خرید آثار تجسمی از سوی نهادهای دولتی پایان چندان خوشایندی برای فعالان این عرصه نبود. حمیدرضا شاه‌‌آبادی که جایگزین محمد‌حسین ایمانی‌خوشخو، در معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شده است، خبر از تصویب نشدن بودجه نیم‌درصدی خرید آثار هنری داد و اعلام کرد: «در مجلس شورای اسلامی، طرح تخصیص نیم‌درصد اعتبارات عمرانی برای خرید آثار هنرهای تجسمی مطرح شد و باید از نمایندگانی که از این موضوع دفاع کردند، تشکر کنیم. اما این طرح به تصویب نرسید». تا به این ترتیب اندکی امیدهای بالیده به هوای توجه بیشتر در سال 89 را در دل هنرمندان تجسمی ناامید کند؛ هنرمندانی که اگرچه کمترین توجه را در میان‌حوزه‌های مختلف فرهنگ از آن خود کرده‌اند اما در همین سال 88 میزبان رویدادهای مبارکی بودند؛ از نهمین دوسالانه بین‌المللی کاریکاتور گرفته تا دهمین دوسالانه جهانی پوستر و از همه بهتر دومین جشنواره بین‌المللی تجسمی فجر. دومین جشنواره هنرهای تجسمی فجر امسال با 8 رشته در موسسه فرهنگی - هنری صبا، فرهنگسرای نیاوران و خانه هنرمندان ایران به دبیری عباس میرهاشمی و به مدت یک ماه برگزار شد و نقاشی، نگارگری، خوشنویسی، مجسمه، سفال و سرامیک، عکس و کاریکاتور از جمله رشته‌های گنجانده شده در آن بودند. در این گسترد‌گی برگزیدگان هم تقدیر شدند و آرام به کارگاه‌های خود بازگشتند تا بلکه بار دیگر خود گردهم آیند و به هم توجه کنند! هنرمندان تجسمی بخوبی حوزه خود را تا به امروز بالا کشیده‌اند و بی‌تردید برای سال 89 هم از پا نخواهند نشست؛ هرچند بدون خاطره توجه ویژه مسؤولان و البته امیدوار به تحولاتی تازه.