رکوردشکنی بی‌سابقه در لاتاری خودرو

گروه اقتصادی: بازار خودروی ایران طی ماه‌های اخیر بار دیگر وارد مسیری پرفراز و نشیب شده و موج جدید افزایش قیمت‌ها، دسترسی مصرف‌کنندگان واقعی به این کالا را بیش از هر زمان دیگری دشوار کرده است. این تلاطم قیمتی در حالی رخ می‌دهد که طی یک سال گذشته، شعار «خصوصی‌سازی» و خروج دولت از مدیریت مستقیم خودروسازان به عنوان راهکار نهایی برای تنظیم بازار و برقراری تعادل میان عرضه و تقاضا مطرح شده بود. سیاست‌گذاران مدعی بودند با کاهش مداخله دولت و حرکت به سمت ساختار خصوصی، بهره‌وری افزایش یافته و با واقعی شدن قیمت‌ها، بساط دلال‌بازی برچیده خواهد شد.
واقعیت جاری در بازار اما فرسنگ‌ها با این ادعاها فاصله دارد. نه‌تنها واگذاری‌های صوری نتوانست گرهی از نظام توزیع بگشاید، بلکه تداوم مدیریت دولتی در پوشش خصوصی‌سازی، منجر به تشدید شکاف قیمتی میان کارخانه و بازار آزاد شده است. عدم موفقیت در کنترل تورم نهاده‌های تولید و قطره‌چکانی بودن عرضه خودرو، عملاً «خودرو» را از یک کالای مصرفی به استراتژیک‌ترین «کالای سرمایه‌ای» در سبد خانوار تبدیل کرده است؛ پدیده‌ای که در هیچ اقتصاد توسعه‌یافته‌ای مشابه ندارد.
در چنین اتمسفر ملتهبی  تقاضا نه بر اساس نیاز، بلکه بر پایه «هراس از کاهش ارزش پول ملی» شکل گرفته است. شکست سازوکارهای نظارتی و ناتوانی در حذف رانت‌های قیمتی، بار دیگر وزارت صمت و خودروسازان را به سمت راهکار منسوخ اما ناگزیر «قرعه‌کشی» سوق داده است. گزارشی که در ادامه می‌خوانید واکاوی آخرین دوره ثبت‌نام محصولات ایران‌خودرو در آذرماه ۱۴۰۴ است؛ دوره‌ای که در آن رکوردی بی‌سابقه از هجوم ۱۰ میلیون متقاضی برای خرید تنها ۳۱ هزار دستگاه خودرو ثبت شد تا ثابت کند تا زمانی که ریشه اختلافات قیمتی و مدیریت ناکارآمد اصلاح نشود، بازار خودرو همچنان در تسخیر «بخت‌آزمایی» و «سوداگری» باقی خواهد ماند.
نکته جالب توجه اینجاست که یازدهمین دوره ثبت‌نام اولویت‌بندی خرید محصولات ایران‌خودرو نشان می‌دهد عملا واگذاری سهام دولت به بخش خصوصی کمکی به بازار خودرو نکرده است.
این دوره از فروش محصولات بدون نیاز به مسدودسازی حساب بود و برای متقاضیان ۳ طرح «عادی»، «جوانی جمعیت» و «جایگزینی خودروهای فرسوده» بود که طبق برخی آمارها ۱۲ محصول ایران‌خودرو با تعداد ۳۱ هزار و ۶۱۰ دستگاه عرضه می‌شود که ۵۰ درصد آن سهم متقاضیان جوانی جمعیت (مادران)، ۳۰ درصد سهم متقاضیان عادی و ۲۰ درصد نیز سهم متقاضیان طرح جایگزینی خودروهای فرسوده است.
آمارها از تعداد متقاضیان شرکت در این دوره از قرعه‌کشی محصولات ایران‌خودرو حاکی از آن است نزدیک به ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در این دوره ثبت‌نام کرده‌اند که یک رکورد جدید در سال جاری محسوب می‌شود.
* تب برنده شدن در لاتاری خودرو و ۱۰ میلیون متقاضی
حقیقت روشن است؛ زمانی که فاصله میان قیمت خودروهای عرضه شده در کارخانه با قیمت خودرو در بازار به صورت تقریبی از ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان باشد، همه تمایل دارند شانس خود را برای برنده شدن در عرضه خودرو امتحان کنند و یک شبه تا ۵۰۰ میلیون تومان سود کنند و اینگونه می‌شود که بیش از ۱۰ میلیون نفر به این لاتاری هجوم می‌آورد اما چرا؟ حتی پاسخ آن هم روشن است؛ زمانی که خودرو به یک کالای سرمایه‌ای بدل می‌شود، نتیجه و محصولی غیر از این ندارد.
* چه خودروهایی عرضه می‌شوند؟
در این سری از عرضه محصولات ایران‌خودرو، ۱۲ محصول از پژو ۲۰۷ گرفته تا ری‌را، سورن، دنا، رانا و هایما عرضه خواهد شد که فاصله قیمت کارخانه تا بازار آنها قابل توجه است که در ادامه به به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.
- پژو ۲۰۷ TU3: قیمت کارخانه ۷۹۷ میلیون تومان، قیمت بازار حدود یک میلیارد و ۸۵ میلیون تومان
- پژو ۲۰۷ دستی با موتور TU5P سقف شیشه‌ای: قیمت کارخانه ۸۶۰ میلیون تومان، قیمت بازار یک میلیارد و ۳۲۰ میلیون تومان
- ری‌را اتوماتیک: قیمت کارخانه یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان، قیمت بازار ۲ میلیارد و ۱۷۰ میلیون تومان
- سورن پلاس با موتور XU7P: قیمت کارخانه ۷۹۸ میلیون تومان، قیمت بازار یک میلیارد و ۲۰ میلیون تومان
- رانا پلاس ارتقایافته: قیمت کارخانه ۷۹۷ میلیون تومان، قیمت بازار یک میلیارد و ۵۰ میلیون تومان
- هایما S5 پرو: قیمت کارخانه یک میلیارد و ۹۶۲ میلیون تومان، قیمت بازار ۲ میلیارد و ۴۸۰ میلیون تومان
- هایما S7 پرو: قیمت کارخانه ۲ میلیارد و ۷۸ میلیون تومان، قیمت بازار ۲ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان
- هایما 8S: قیمت کارخانه ۲ میلیارد و ۲۸۰ میلیون تومان، قیمت بازار ۳ میلیارد
* بازار داغ حواله‌فروشی
با یک مقایسه بسیار ساده، تفاوت قیمت محصولات کارخانه تا بازار بر اساس نوع خودرو از ۳۰۰ تا بیش از ۷۰۰ میلیون تومان متغیر است و همین شکاف قیمتی بازار حواله‌فروشی را در بازار خودرو داغ کرده است؛ مشکلی که تقریبا سال‌هاست گریبان بازار خودروی کشور را گرفته. به گفته اکثر کارشناسان صنعت خودرو، تا زمانی که این فاصله چشمگیر قیمتی میان محصولات کارخانه و بازار وجود داشته باشد، در همچنان روی همان پاشنه در بازار خودرو خواهد چرخید.
همان‌طور گه گفته شد طبق آمارها، تعداد کل متقاضیان خودرو به ۱۰ میلیون و ۴۵۰ هزار نفر رسیده که قرار است برای ۳۱ هزار دستگاه خودرو شانس خود را امتحان کنند. در این میان تعداد متقاضیان طرح عادی که تنها قرار است ۳۰ درصد سهمیه باشد؛ یعنی نزدیک به ۱۰ هزار خودرو سهم آنها شود، از مرز ۹ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر گذشته است که به طور تقریبی شانس برنده شدن به 0.1 درصد می‌رسد و احتمال برنده شدن در هر ۱۰۰۰ نفر، تنها یک نفر است و ۶۳ درصد از کل خودروهای عرضه شده قرار است در پیش‌فروش و ۳۷ درصد دیگر در فروش فوری عرضه ‌شوند.
طرح‌های فروش خودرو با سازوکار قرعه‌کشی یا همان لاتاری یکی از روش‌های اصلی شرکت‌های خودروسازی کشور است. این طرح‌ها معمولا در قالب فروش فوری، فوق‌العاده یا پیش‌فروش ارائه می‌شود اما تا زمانی که عرضه خودرو از تولید واقعی عقب باشد و تقاضا بالا باقی بماند، امتحان و شانس برنده شدن در لاتاری خودرو همچنان تب بالایی دارد.
در طرح‌های اخیر فروش خودرو میلیون‌ها نفر برای تعدادی محدود ثبت‌نام می‌کنند که نشان‌دهنده شکاف عمیق بین عرضه و تقاضا است. با وجود اختلاف زیاد قیمت بین کارخانه و بازار آزاد، مالکیت خودرو در ایران به نوعی سرمایه‌گذاری تبدیل شده است، چراکه اگر غیر این بود شاهد صف ۱۰ میلیونی برای بخت‌آزمایی خودرو نبودیم. تولید خودرو در ایران همسو با تقاضای بازار نیست به همین دلیل عرضه کم است و مردم را به شرکت در طرح‌های قرعه‌کشی می‌کشاند.
فاصله قیمتی بین کارخانه و بازار آزاد خودرو قابل توجه است و همین امر باعث می‌شود این محصول به جای اینکه یک محصول مصرفی باشد، به کالای سرمایه‌ای بدل شود.
بسیاری از کارشناسان معتقدند تا زمانی که اصلاح ساختاری در نظام قیمت‌گذاری، افزایش واقعی عرضه و مبارزه با سفته‌بازی انجام نشود، مشکل بازار خودرو پابرجاست و لاتاری و بخت‌آزمایی مسیر اصلی خرید خودرو خواهد بود و تا وقتی عرضه خودرو افزایش نیابد مردم احتمالا همچنان به شرکت در لاتاری‌ها ادامه می‌دهند.
بنابراین پایان روند لاتاری در بازار خودرو بستگی به تغییر سیاست‌های بازار خودرو، افزایش تولید و شفافیت عرضه دارد، در غیر این صورت این سازوکار به عنوان یکی از روش‌های ثابت خرید خودرو در کشور نهادینه خواهد شد.