اعتراض به سبک سیب‌زمینی

رضا رحمتی: تصاویر خیابان‌های بروکسل که با کوه‌هایی از سیب‌زمینی پوشیده شده، در نگاه اول شاید عجیب، طنزآمیز یا حتی شوکه‌کننده به نظر برسد؛ کشاورزانی که محصولات خود را به خیابان می‌ریزند و مردمی که همان محصولات را از روی زمین جمع می‌کنند تا به خانه ببرند اما پشت این صحنه‌ها، واقعیتی بسیار جدی‌تر نهفته است: بحران معیشت، فروپاشی اعتماد اجتماعی و نارضایتی گسترده از مدل اقتصادی حاکم بر اروپا. اعتراض کشاورزان بلژیکی تنها یک رویداد محلی یا صنفی نیست، بلکه بخشی از موجی گسترده‌تر از اعتراضات و اعتصابات است که در ماه‌های اخیر سراسر اروپا را فراگرفته است.
* اعتراض کشاورزان؛ فریاد یک بخش فراموش‌شده
کشاورزان بلژیکی همراه با همتایان خود از کشورهای مختلف اتحادیه اروپایی، در بروکسل تجمع کردند تا اعتراض خود را به سیاست‌هایی اعلام کنند که به گفته آنها مستقیماً معیشت‌شان را تهدید می‌کند. مهم‌ترین محور این اعتراضات، سیاست‌های اقتصادی و تجاری اتحادیه اروپایی است؛ سیاست‌هایی که در عین تأکید بر استانداردهای سختگیرانه زیست‌محیطی و تولید، بازار اروپا را به روی محصولات ارزان‌تر وارداتی از خارج از قاره باز کرده است.
کشاورزان می‌گویند از یک‌ سو مجبورند هزینه‌های بالای کود، سوخت، انرژی، بیمه و نیروی کار را بپردازند و از سوی دیگر، محصولات‌شان با قیمت‌هایی خریداری می‌شود که حتی هزینه تولید را هم پوشش نمی‌دهد. فشار مضاعف قوانین زیست‌محیطی، کاهش یارانه‌ها و بی‌ثباتی بازار، باعث شده بسیاری از کشاورزان احساس کنند در سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی، قربانیان خاموش هستند.
* چرا سیب‌زمینی؟ نماد اعتراض، نه فقط یک محصول
ریختن سیب‌زمینی در خیابان‌ها تصادفی نبود. سیب‌زمینی یکی از پایه‌ای‌ترین محصولات کشاورزی در بلژیک و بسیاری از کشورهای اروپایی است؛ محصولی ارزان، پرمصرف و نماد امنیت غذایی. کشاورزان با این کار می‌خواستند پیام روشنی بدهند: وقتی تولید غذا دیگر صرفه اقتصادی ندارد، وقتی محصول روی زمین می‌ماند یا به خیابان ریخته می‌شود، یعنی سیستم دچار اختلال جدی شده است. سیب‌زمینی به نماد اعتراض تبدیل شد، چون هم برای کشاورز بی‌ارزش شده و هم برای مصرف‌کننده همچنان ضروری است. همین تناقض بود که باعث شد شهروندان عادی پس از اعتراض، سیب‌زمینی‌ها را از خیابان جمع کنند؛ حرکتی که نه از سر فقر مطلق، بلکه در اعتراض به اسراف و بی‌عدالتی اقتصادی انجام شد. این صحنه بخوبی شکاف میان تولیدکننده، مصرف‌کننده و سیاست‌گذار را نشان داد.
* اروپا در ۲ ماه گذشته؛ قاره‌ای در وضعیت اعتراض دائم
آنچه در بلژیک رخ داد، استثنا نیست. در ۲ ماه گذشته اروپا شاهد موجی از اعتراضات گسترده بوده است؛ اعتراضاتی که از بخش کشاورزی فراتر رفته و حوزه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را دربرگرفته است. در فرانسه، یونان، اسپانیا، پرتغال و ایتالیا، کشاورزان جاده‌ها را بستند، با تراکتورها وارد شهرها شدند و دولت‌ها را تحت فشار قرار دادند.
در کنار اعتراضات کشاورزی، تجمعات معیشتی و اجتماعی نیز شدت گرفته است. افزایش هزینه‌های زندگی، بحران مسکن، کاهش قدرت خرید و ناامنی شغلی، به موضوع مشترک بسیاری از این اعتراضات تبدیل شده است. اروپا که سال‌ها به ‌عنوان نماد ثبات اجتماعی و رفاه شناخته می‌شد، اکنون با اعتراضات پی‌درپی و فرساینده روبه‌رو است؛ اعتراضاتی که دیگر محدود به یک کشور یا یک گروه خاص نیست.
* اعتصابات؛ بازگشت خیابان به قلب سیاست
اعتصابات کارگری در ماه‌های اخیر نقش محوری در این نارضایتی‌ها داشته‌اند. در پرتغال، اعتصاب سراسری خدمات عمومی، حمل‌ونقل و ادارات دولتی را فلج کرد. در فرانسه، اتحادیه‌های کارگری بارها در واکنش به سیاست‌های بودجه‌ای و اصلاحات اقتصادی دست به اعتصاب زدند. در ایتالیا و یونان نیز کارکنان بخش‌های مختلف – از آموزش و درمان گرفته تا حمل‌ونقل – خیابان‌ها را به صحنه اعتراض تبدیل کردند.
این اعتصابات نشان می‌دهد مساله تنها افزایش دستمزد نیست، بلکه احساس بی‌عدالتی ساختاری و ناتوانی دولت‌ها در پاسخگویی به فشارهای اقتصادی، به بحران اعتماد میان جامعه و حاکمیت دامن‌ زده است. کارگران و کارمندان احساس می‌کنند بار اصلی تورم، بحران انرژی و تصمیمات سیاسی را بر دوش می‌کشند.
* بحران معیشت؛ چالش مشترک طبقه متوسط اروپا
در قلب همه این اعتراضات، یک مساله مشترک دیده می‌شود: بحران معیشت. افزایش قیمت انرژی، مواد غذایی و مسکن، زندگی روزمره میلیون‌ها اروپایی را دشوارتر کرده است. حتی در کشورهایی با نظام‌های رفاهی قدرتمند، طبقه متوسط دیگر آن امنیت اقتصادی سابق را احساس نمی‌کند. دستمزدها با سرعت تورم رشد نکرده‌ و هزینه‌های زندگی از کنترل بسیاری از خانوارها خارج شده است.
این وضعیت، بویژه برای نسل جوان و کارگران قراردادی نگران‌کننده است. شغل‌های ناپایدار، آینده مبهم بازنشستگی و ناتوانی در خرید یا اجاره مسکن، باعث شده احساس «پسرفت اجتماعی» در میان بخش بزرگی از جامعه اروپا شکل بگیرد.
* مدل اقتصادی اروپا در وضعیت بحران
اعتراضات اخیر، فراتر از مطالبات صنفی یا موقت، نشانه‌ای از بحران در مدل اقتصادی و اجتماعی اروپاست. مدلی که بر آزادسازی بازار، تجارت جهانی، کاهش هزینه‌های دولت و در عین حال حفظ استانداردهای بالای اجتماعی بنا شده بود، اکنون با تناقض‌های جدی روبه‌رو است. کشاورزان، کارگران و طبقه متوسط احساس می‌کنند این مدل دیگر به نفع آنها کار نمی‌کند. اتحادیه اروپایی در نقطه‌ای حساس قرار دارد؛ اگر نتواند میان الزامات زیست‌محیطی، رقابت جهانی و حفظ معیشت شهروندان تعادل برقرار کند، موج نارضایتی‌ها می‌تواند عمیق‌تر و سیاسی‌تر شود و حتی به تغییرات بنیادین در آرایش سیاسی قاره منجر شود.
* سیب‌زمینی به ‌عنوان هشدار
سیب‌زمینی‌هایی که روی آسفالت‌های بروکسل ریخته شد، فقط محصول کشاورزی نبود؛ هشداری نمادین بود درباره آینده‌ای که در آن تولیدکننده، مصرف‌کننده و سیاست‌گذار هر سه بازنده‌اند. اعتراضات کشاورزان، اعتصابات کارگری و نارضایتی عمومی در اروپا، همگی از یک ریشه مشترک خبر می‌دهند: بحران معیشت و بحران اعتماد. اگر اروپا نتواند پاسخی ساختاری به این بحران بدهد، خیابان‌ها همچنان پر از تراکتور، اعتصاب و اعتراض خواهد بود و شاید دفعه بعد، نماد اعتراض چیزی فراتر از سیب‌زمینی باشد.
این بحران، صرفاً اقتصادی نیست؛ بحرانی اجتماعی و سیاسی است که آرام ‌آرام بنیان اعتماد عمومی را فرسوده می‌کند. وقتی کشاورز محصولش را به خیابان می‌ریزد، کارگر دست از کار می‌کشد و شهروند عادی از روی آسفالت غذا جمع می‌کند، یعنی پیوند میان سیاست‌گذاری و زندگی روزمره گسسته شده است. در چنین وضعیتی، سیاست دیگر مساله‌ای انتزاعی یا بروکراتیک نیست، بلکه مستقیماً به سفره مردم گره خورده و هر تصمیم غلط، به سرعت به نارضایتی خیابانی تبدیل می‌شود.
ادامه این روند می‌تواند اروپا را وارد مرحله‌ای تازه کند؛ مرحله‌ای که در آن اعتراض دیگر واکنشی مقطعی به یک قانون یا تصمیم خاص نیست، بلکه به وضعیت دائمی بدل می‌شود. اگر شکاف میان وعده‌های رفاهی و واقعیت معیشتی پر نشود، اگر صدای تولیدکننده و نیروی کار شنیده نشود، خیابان همچنان آخرین محل گفت‌وگو باقی خواهد ماند. سیب‌زمینی‌ها شاید از سطح خیابان‌های بروکسل جمع شده باشد اما پرسشی که روی آسفالت آن شهر نقش بست، همچنان بی‌پاسخ است: اقتصاد اروپا برای چه کسانی کار می‌کند؟