حسن هاني‌زاده*:
حوادث دردناکی که در سال جاری در خاورمیانه روی داد و نیز عملکرد یکجانبه‌گرایانه آمریکا نسبت به این رخدادها، عرصه جغرافیای سیاسی و انسانی این منطقه را در آستانه یک تحول مهم ژئوپلتیکی قرار داده است. ادامه محاصره غزه، تشکیل کابینه افراطی رژیم صهیونیستی به ریاست بنیامین نتانیاهو، تهدیدات پیوسته اسرائیل علیه سوریه و لبنان و شکست روند سازش اعراب و اسرائیل در واقع ادامه ساختار فعلی خاورمیانه را ناممکن ساخته است. این ساختار اساسا بر پایه نگرش تحقیرآمیز قدرت‌های فاتح جنگ اول جهانی یعنی انگلیس و فرانسه به جغرافیای سیاسی و انسانی این منطقه شکل گرفته است. این جغرافیا به دلیل ظهور و افول گسترده رژیم‌های عربی و اسلامی در طول نیم قرن گذشته، کاهش نگاه قومیتی و افزایش نگاه دینی ملت‌ها به این منطقه دچار فرسایش شده است. در بعد بین‌المللی از سال 1948 که رژیم شوم صهیونیستی بنا به مقتضیات سیاسی آمریکا و غرب تاسیس شد، سازمان ملل و شورای‌امنیت هرگز نگاه منصفانه‌ای نسبت به ریشه‌های شکل‌گیری بحران‌های خاورمیانه نداشته‌اند. اگر چه شورای امنیت سازمان ملل در طول 62 سال گذشته بیش از 150 قطعنامه درباره مساله فلسطین صادر کرده اما رژیم صهیونیستی هیچ‌یک از این قطعنامه‌ها را نپذیرفته است. صرفنظر از تحولات سیاسی منطقه، شکست ارتش به ظاهر اسطوره‌ای رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان و غزه، مقوله برتری نظامی اسرائیل به عنوان یک قدرت هژمونی منطقه‌ای را بشدت مورد تردید قرار داده است. این رژیم که زمانی از برتری قدرت نظامی برای تحقق شعار اسرائیل بزرگ از نیل تا فرات استفاده می‌کرد، اکنون در داخل اراضی اشغالی فلسطین در برابر تعدادی جنبش مبارز فلسطینی و لبنانی بشدت آسیب‌پذیر شده است. افزایش میزان آسیب‌پذیری امنیتی اسرائیل به بروز گسست میان جامعه ناهمگون و غیرمتجانس یهودی و رژیم اسرائیل که با شعار «امنیت و رفاه» این یهودیان را در یک محدوده جغرافیایی کوچک متمرکز کرده منجر خواهد شد. برآیند نظرسنجی‌های به‌عمل آمده نشان می‌دهد بیش از 95 درصد ملت‌های خاورمیانه حضور رژیم صهیونیستی در این منطقه اسلامی را مانع رشد و شکوفایی کشورهای خاورمیانه می‌دانند و در انتظار تولد قدرتی از نهاد جامعه اسلامی برای حذف رژیم صهیونیستی هستند. اسرائیل از نظر این ملت‌ها در حقیقت یک عنصر غریب و غیرطبیعی است که به‌طور مصنوعی در کالبد خاورمیانه رشد کرده و این کالبد قطعا در درازمدت این عنصر غریب را دفع خواهد کرد. رفتارهای تحقیرآمیز رژیم صهیونیستی نسبت به ملت‌های مسلمان بویژه مردم فلسطین، خشم و نفرت ملت‌ها را علیه این رژیم برانگیخته و این خشم پیامدهای انفجارآمیزی برای قدرت‌های بازیگر منطقه خواهد داشت. یکی از رفتارهای غیرطبیعی رژیم صهیونیستی گسترش شهرک‌های یهودی‌نشین و اشغال اماکن مقدس اسلامی در بیت‌المقدس شرقی و کرانه غربی است که جهان اسلام چنین رویکردی را هرگز برنمی‌تابد. حکومت خودگردان فلسطینی نیز که زمانی حماس را به سبب رویکردهای مبارزاتی خود مورد سرزنش قرار می‌داد، امروز به این نتیجه رسیده که ادامه مذاکرات سازش با کابینه افراطی بنیامین نتانیاهو هیچگونه دستاوردی برای ملت فلسطین نخواهد داشت، لذا اکنون رژیم صهیونیستی با یک بحران سیاسی در سطح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی مواجه است و برون‌رفت از این بحران با توجه به تشدید شکاف سیاسی میان آمریکا و اتحادیه اروپا از یکسو و رژیم اسرائیل از سوی دیگر، برای رهبران این رژیم ناممکن است. آمریکا و اتحادیه اروپا که تاکنون سیاست همسویی با اسرائیل را دنبال می‌کردند به این نتیجه رسیده‌اند که بیش از ظرفیت‌های سیاسی و اقتصادی خود برای رژیم صهیونیستی هزینه کرده‌اند و در نهایت جایگاه سنتی خود را در خاورمیانه از دست داده‌اند. بنابراین نگاه نسل جدید جوامع مسلمان و عرب خاورمیانه نسبت به کارکردهای سیاسی غرب و آمریکا در این منطقه با نسل‌های گذشته تفاوت کرده زیرا این نسل بخوبی درک می‌کند که اتحادیه اروپا و آمریکا هیچگونه طرح قابل قبول و منصفانه‌ای برای حل بحران منطقه ندارند. با حذف تدریجی مثلث شوم آمریکا، اروپا و رژیم صهیونیستی از خاورمیانه، ملت‌های این منطقه به سمت بومی‌سازی امنیت، سیاست و اقتصاد خود حرکت خواهند کرد. نقش کمرنگ نهاد‌های منطقه‌ای مانند سازمان کنفرانس اسلامی و اتحادیه عرب در احقاق حقوق ملت فلسطین و ناتوانی این نهادها در تعریف سازوکارهای لازم برای مقابله با زیاده‌خواهی‌های اسرائیل، ملت‌های مسلمان را به یافتن گزینه مقتدر‌تری برای مدیریت خاورمیانه ناچار خواهد کرد. با توجه به ضعف ساختاری رژیم‌های عرب منطقه و نقش تخریبی این رژیم‌ها در تشدید بحران‌های خاورمیانه، ایران بدون تردید در آینده به محور تاثیرگذار و بلامنازع خاورمیانه تبدیل خواهد شد. این محوریت سرانجام به حذف طبیعی رژیم‌های غیردموکراتیک و ریشه‌کنی عوامل بحران‌ساز خاورمیانه و بازنگری در ساختار سیاسی، امنیتی، اقتصادی و جمعیتی این منطقه منجر خواهد شد. در چنین فضایی هیچگونه الزامی برای بروز یک جنگ فراگیر منطقه‌ای وجود نخواهد داشت بلکه به حکم ضرورت‌های تاریخی و جغرافیایی، منطقه خاورمیانه دچار این دگردیسی تدریجی خواهد شد، لذا دورنمای آینده خاورمیانه به‌رغم وجود برخی نشانه‌های بدبینانه به‌طور قهری به سمت بروز سازه‌های جدید سیاسی که جایگزین سازه‌های سیاسی فرسوده نیم قرن گذشته خواهد شد، حرکت خواهد کرد.
*كارشناس مسائل خاورميانه