رضا عمویی: دولت آمریکا تازهترین مداخله نظامی خود در جهان را علیه ونزوئلا رقم زد. عملیاتی که برای جهانیان موضوع عجیبی نبود، چون آمریکا سالهاست سودای به زیر کشیدن دولتهای ضدآمریکایی کاراکاس را در سر دارد. از حدود ۳ دهه پیش که احزاب ضدآمریکایی به رهبری «هوگو چاوز» قدرت را در ونزوئلا در دست گرفتند، دولت ونزوئلا همواره مانند یک استخوان، گلوی آمریکا را در آمریکای لاتین میفشرد. رئیسجمهور آمریکا روز شنبه در یک کنفرانس خبری در تفرجگاه خود در مارالاگو در فلوریدا، عملیات دستگیری مادورو را تایید کرد.
ترامپ در حالی دست به ربایش رئیسجمهور قانونی ونزوئلا زد که پیشتر بارها بر لزوم دستیابی به نفت ونزوئلا و کنترل آن تاکید کرده بود. با این حال، چند روز پیش از اینکه نیروهای آمریکایی عملیات گستردهای را در کاراکاس اجرا و نیکلاس مادورو و همسرش را دستگیر کنند، رئیسجمهور ونزوئلا در مصاحبهای حرف از برادری با آمریکا زده بود. در این گفتوگو مادورو گفت ونزوئلا «کشور برادر» ایالات متحده است و تاکید کرد پیامش همیشه صلحآمیز بوده است: «به مردم ایالات متحده میگویم: ونزوئلا کشوری برادر است... با دولتی دوستداشتنی».
در حال حاضر مادورو در بازداشتگاه متروپولیتن بروکلین است. او پس از تفهیم اتهام در نیویورک با ادعای قاچاق سلاح و مواد مخدر از سوی دادستانی آمریکا، به این زندان فدرال منتقل شد. کاخ سفید هم ویدئویی از مادورو در شبکه ایکس منتشر کرد که او را دستبند زده نشان میداد؛ آن هم در حالی که ماموران آمریکایی او را اسکورت میکردند.
برخی منابع آمریکایی گفتهاند طی چند ماه گذشته که ارتش آمریکا در کارائیب ادعای حمله به قایقهای مواد مخدر را مطرح میکرد، همزمان دستگاههای امنیتی آمریکا مشغول گردآوری دادهها و اطلاعات درباره عادات غذایی و محل سکونت مادورو بودند.
* مواد مخدر بهانه است، ماجرا نفت است
با آنکه ترامپ تلاش دارد عملیات خود در ونزوئلا را درخشان و به بهانه مبارزه با مواد مخدر موجه نشان دهد اما «کاملا هریس» معاون رئیسجمهور سابق آمریکا و رقیب اصصنتخاباتی دونالد ترامپ در انتخابات ۲۰۲۴، هم نظر با بسیاری از کارشناسان تأکید کرده رئیسجمهور آمریکا فقط به دنبال نفت ونزوئلاست. هریس در پستی در شبکه اجتماعی ایکس، اقدام اخیر ترامپ در دستگیری مادورو را اقدامی «غیرقانونی» و «غیرعاقلانه» توصیف کرد. او تصریح کرد این اقدام، آمریکا را کشوری «امنتر، قدرتمندتر یا مقرون به صرفهتر» نخواهد کرد. سیاستمدار دموکرات تأکید کرد هدف پشت پرده، نفت است اما ترامپ با بهانههایی چون «مواد مخدر و دموکراسی» این اقدامات خود را توجیه میکند. هریس نوشت مردم آمریکا از شنیدن این «دروغها خسته شدهاند».
واقعیت هم آن است که دونالد ترامپ آشکارا اعلام کرده میخواهد ایالات متحده به میادین نفتی ونزوئلا دسترسی داشته باشد. بر اساس برآوردها ذخایر نفتی ونزوئلا ۳۰۰ میلیارد بشکه است، یعنی بزرگترین ذخایر نفت جهان. این نفت عمدتاً نفت فوقسنگین است که استخراج آن هزینهبر و دشوار است، با این حال ونزوئلا همچنان پنجمین صادرکننده بزرگ نفت جهان است. این کشور ماه گذشته حتی با افزایش تعداد کشتیهای نیروی دریایی آمریکا که در دریای کارائیب مستقر شدهاند، همچنان نزدیک یک میلیون بشکه در روز به چین، جنوب اروپا و حتی ایالاتمتحده صادر میکرد.
در واقع به نظر میرسد میدانهای نفتی فعلاً از هرگونه آسیب ناشی از حملات هوایی آمریکا در امان ماندهاند اما هر آیندهای که در انتظار ونزوئلا باشد، احتمالاً صنعت نفت آن نقش کلیدی ایفا خواهد کرد.
* عملیات ربایش مادورو چگونه انجام شد؟
بر اساس ادعای ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، عملیات ربودن رئیسجمهور ونزوئلا «عزم راسخ» نام داشت و ماهها با دقت تمرین شده بود. ترامپ هم به فاکسنیوز گفت نیروهای آمریکایی عملیات دستگیری مادورو را در یک ماکت ساختمانی مشابه تمرین کرده بودند. رئیسجمهور آمریکا افزود: «نیروهای آمریکایی خانهای ساختند که دقیقاً مشابه خانهای با در فولادی بود که محل اقامت مادورو بود».
بر اساس اظهارات رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا که الجزیره آن را منتشر کرده، ۱۵۰ هواپیما در عملیات ربایش رئیسجمهور ونزوئلا شرکت داشتند و این هواپیماها از ۲۰ پایگاه هوایی مختلف در سراسر نیمکره غربی به پرواز درآمده بودند. این بدان معناست که هواپیماهای مشارکتکننده در این عملیات از پایگاههای مختلف نظامی آمریکا در خارج و داخل این کشور در ربایش رئیسجمهور ونزوئلا مشارکت داشتهاند.
کین در نشست خبری در مارالاگو در کنار ترامپ گفت: «یکی از هواپیماهای ما مورد اصابت قرار گرفت اما همچنان قابل پرواز بود. همانطور که رئیسجمهور گفت، همه هواپیماهای ما به خانه بازگشتند و آن هواپیما نیز تا پایان ماموریت در جریان عملیات در مجتمع، عملیاتی باقی ماند».
بر اساس گزارش منابع آمریکایی، پیش از آغاز عملیات، نیروهای آمریکایی سیستمهای دفاع هوایی ونزوئلا را از کار انداختند. ترامپ هم بدون ارائه توضیحات بیشتر در گفتوگو با خبرنگاران ادعا کرد: «چراغهای کاراکاس عمدتاً به دلیل تخصصی که ما داریم، (پیش از عملیات) خاموش شدند». پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا هم مدت زمـان عملیات ربایش رئیسجمهور ونــزوئلا را کمتر از 30 دقیقه عنوان کرد.
هیچ اطلاعاتی در مورد اینکه آیا در جریان این عملیات تبادل آتش رخ داده یا خیر، منتشر نشده است.
* چند نفر در حملات آمریکا به ونزوئلا کشته شدند؟
به گفته دولت ونزوئلا، حملات هوایی آمریکا علاوه بر کاراکاس، ایالتهای میراندا، آراگوآ و لا گوایرا را نیز هدف قرار داده است. «لیندا اونامومو» از کارمندان دولتی در کاراکاس پایتخت ونزوئلا به رسانهها گفت: حملات و بمبارانهای آمریکا باعث انفجاری چنان قوی شد که سقف خانهاش بر اثر لرزش انفجارها ویران شد. او به خبرگزاری فرانسه گفت: «بتازگی به خانه جدید نقل مکان کرده بود اما اکنون از مکان جدید (به دلیل بمباران آمریکا) آواره شده است».
در حالی که هنوز آمار رسمی تلفات منتشر نشده، یک مقام رسمی دولت ونزوئلا - که خواست نامش فاش نشود - به روزنامه نیویورکتایمز گفت حداقل ۴۰ نفر در این حملات کشته شدند.
به گفته ترامپ هم چند نفر از نیروهای آمریکایی در این عملیات زخمی شدند اما او ادعا کرد کسی از نیروهای آمریکایی در این عملیات کشته نشد.
رئیسجمهور آمریکا همچنین در کنفرانس خبری ادعا کرد واشنگتن تا زمان انتخاب رئیسجمهور جدید ونزوئلا، این کشور را «اداره» خواهد کرد. وی همچنین استقرار نیروهای آمریکایی در ونزوئلا را رد نکرد و گفت: «اگر مجبور شویم، از حضور نیروهای زمینی نمیترسیم».
اظهارات ترامپ، وضعیت آشفته و بدون برنامهریزی آمریکا برای آینده ونزوئلا را نشان میدهد. از سوی دیگر، اداره یک کشور مستقل توسط آمریکا بیش از هر چیز نشاندهنده نقض اصول روشن حقوق بینالملل درباره حاکمیت مستقل کشورهاست. در واقع ترامپ هیچ ارزشی برای حاکمیت دیگر کشورها قائل نیست.
* تحقیر رهبر مخالفان مادورو توسط ترامپ
نکته جالب آن است که ترامپ تاکنون سخنی از همکاری با «ماریا ماچادو» چهره مخالف مادورو و برنده جایزه صلح نوبل که چند ماه پیش جایزه خود را به رئیسجمهور آمریکا تقدیم کرد، نزده و حتی برخی منابع گفتهاند ترامپ برنامهای برای همکاری با ماچادو ندارد. این در حالی است که ماچادو پیشتر از عملیات نظامی آمریکا برای سرنگونی دولت مادورو در ونزوئلا حمایت کرده بود.
رویترز هم گزارش داد ترامپ در نشست خبری درباره ماچادو به عنوان رهبر مخالفان مادورو گفت: «او در داخل ونزوئلا نه از حمایت برخوردار است و نه از احترام».
حمله ترامپ به رهبر مخالفان مادورو در ونزوئلا حتی باعث تعجب «جان بولتون» مشاور اسبق امنیت ملی آمریکا شد و گفت: آنچه میخواهم بگویم این است که بخش شگفتانگیز کنفرانس خبری ترامپ این بود که گفته شد ایالات متحده قرار است ونزوئلا را اداره کند اما دومین نکته شگفتانگیز، حمله به خانم ماچادو، رهبر نیروهای دموکراتیک بود که قبلا به عنوان حامی آمریکا اعلام شده بود.
* چه کسی ونزوئلا را مدیریت میکند؟
روز گذشته دیوان عالی ونزوئلا پس از ربایش مادورو توسط آمریکا، به «دلسی رودریگز» معاون مادورو دستور داد به عنوان رئیسجمهور موقت فعالیت کند.
بر اساس حکم دیوان عالی ونزوئلا، رودریگز «به منظور تضمین تداوم فعالیتهای اداری و دفاع از ملت»، سمت ریاست جمهوری بولیواری ونزوئلا را بر عهده خواهد گرفت.
دیوان عالی ونزوئلا همچنین اعلام کرد برای «تعیین چارچوب قانونی قابل اجرا برای تداوم کار دولت، اداره حکومت و دفاع از حاکمیت در مواجهه با غیبت اجباری رئیسجمهور» تلاش خواهد کرد.
ترامپ پیش از این روز شنبه گفته بود آمریکا ونزوئلا را اشغال نخواهد کرد، مشروط به اینکه رودریگز «آنچه ما میخواهیم را انجام دهد». این بدان معناست که دولت آمریکا به دنبال یک حاکمیت گوش به فرمان در ونزوئلاست و بعد از این واشنگتن اجازه رویکرد مستقل به کاراکاس نخواهد داد.
از سوی دیگر، بلومبرگ به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد «مارکو روبیو» وزیر خارجه آمریکا که در طول حرفه خود مادورو و هوگو چاوز - رئیسجمهور فقید ونزوئلا - را مورد انتقاد قرار داده، میتواند نقش رهبری ونزوئلا را برای کنترل اوضاع این کشور ایفا کند.
روز گذشته همچنین وزیر خارجه آمریکا اعلام کرد مادورو هرگز حاضر نشد فرار از کشور و پناهندگی به روسیه یا چین را بپذیرد و «آمریکا بارها و بارها به مادورو پیشنهادهای بسیار سخاوتمندانهای داده بود تا کشور را ترک کند و به جایی دیگر برود اما او حاضر به پذیرش آنها نشد».
* نگرانی از تحولات ونزوئلا
پاپ «لئو چهاردهم» بدون محکوم کردن تهاجم نظامی آمریکا علیه ونزوئلا و انتقال اجباری نیکلاس مادورو، رئیسجمهور این کشور و همسرش به نیویوک اعلام کرد ونزوئلا «باید مستقل بماند». رهبر کاتولیکهای جهان تاکید کرد: تحولات ونزوئلا را با «دلی نگران» دنبال میکند و افزود: «خیر مردم ونزوئلا باید بر هر ملاحظه دیگری اولویت داشته باشد».
دولت عمان نیز در واکنش به تشدید تنشها در ونزوئلا و اقدام نظامی آمریکا، بر لزوم پایبندی به حقوق بینالملل و خویشتنداری طرفها تاکید کرد. وزارت خارجه عمان در بیانیهای اعلام کرد این کشور بار دیگر حمایت خود را از حقوق بینالملل و اصل حاکمیت دولتها مورد تاکید قرار میدهد. از سویی چین خواستار آزادی فوری نیکلاس مادورو و همسرش، همچنین تضمین سلامت آنها شد. وزارت خارجه چین اعلام کرد ایالات متحده با این اقدام خود در ونزوئلا، قوانین بینالمللی را نقض کرده و صلح را در آمریکای جنوبی به خطر انداخته است.
«مارین لوپن» نماینده پارلمان فرانسه و نامزد انتخابات پیشین ریاست جمهوری این کشور هم در پستی با انتقاد از ربایش رئیسجمهور ونزوئلا نوشت: هزاران دلیل برای محکوم کردن نیکلاس مادورو وجود داشت اما یک دلیل بنیادین برای مخالفت با تغییر رژیمی وجود دارد که آمریکا بتازگی در ونزوئلا رقم زده است: حاکمیت دولتها هرگز قابل مذاکره نیست؛ این اصل، نقضناپذیر و مقدس است.
«ژان لوک ملانشون» رهبر حزب چپگرای «فرانسه تسلیمناپذیر» هم اعلام کرد آمریکای ترامپ با نقض حاکمیت ونزوئلا با مداخله نظامی به شیوه قدیمی و ربودن فجیع پرزیدنت مادورو و همسرش، نفت ونزوئلا را تصرف میکند.
کرهشمالی هم اعلام کرد حملات آمریکا به ونزوئلا خطرناکترین نوع تجاوز علیه حاکمیت این کشور است و رویدادهای امروز کاراکاس نمونه دیگری است که به وضوح رویکرد وحشیانه آمریکا را نشان میدهد.
سخنگوی وزارت خارجه سوئیس نیز در اظهاراتی با اشاره به تهاجم نظامی ایالات متحده به ونزوئلا تاکید کرد آمریکا باید از شدت تنشها در اطراف ونزوئلا بکاهد و به قوانین بینالمللی احترام بگذارد.
الکساندر ووچیچ، رئیسجمهور صربستان نیز گفت پس از عملیات آمریکا در ونزوئلا مشخص شد حقوق بینالملل و منشور ملل متحد کارایی ندارند و فقط «قدرت» مؤثر است. وی افزود وضعیت جهان به معنای واقعی کلمه یکشبه در حال تغییر است.
همچنین در پی تجاوز واشنگتن به خاک ونزوئلا و گمانهزنیها مبنی بر تلاش ترامپ برای تصاحب گرینلند، یک دیپلمات وزارت خارجه دانمارک از آمریکا خواست به تمامیت ارضی این کشور احترام بگذارد.
* اعتراضات جهانی علیه مداخله نظامی آمریکا در ونزوئلا
تظاهرات علیه اقدامات آمریکا علیه ونزوئلا و بازداشت رئیسجمهور این کشور در چندین کشور برگزار شده است. تظاهرات در سراسر اروپا، ایالات متحده و آسیا گسترش یافته و به گفته برخی رسانهها به بزرگترین اعتراضات بینالمللی در ۲ روز اخیر تبدیل شده است.
در برلین، معترضان در مقابل سفارت آمریکا تجمع کردند و در اعتراض به اقدامات واشنگتن، پرچم آمریکا را به آتش کشیدند. اعتراضات مشابهی نیز در آتن برگزار شد و شرکتکنندگان در این تجمع با مردم ونزوئلا اعلام همبستگی کردند. همچنین پرچم ایالات متحده را در مقابل نمایندگی دیپلماتیک آمریکا به آتش کشیدند.
در فرانسه هم اعتراضات ضدآمریکایی گسترده است. در پاریس، تظاهرات کنندگان با حمل پلاکاردهایی علیه سیاستهای ایالات متحده و ترامپ و در حالی که پرچمهای ونزوئلا و فلسطین را تکان میدادند، به سوی مرکز شهر راهپیمایی کردند. تجمعی موازی در تولوز در نزدیکی ایستگاه متروی ژاندارک برگزار شد که در آن شرکتکنندگان شعارهای ضدامپریالیستی سر دادند و خواستار آزادی مادورو شدند. نمایندگان حزب «فرانسه نافرمان»، کمیتههای طرفدار فلسطین، سازمانهای چپ و جنبشهای جوانان در این تجمعات شرکت کردند.
در ایتالیا نیز چند صد نفر با شعار «دستهایتان را از ونزوئلا کوتاه کنید» در مقابل سفارت آمریکا در رم تجمع کردند. تظاهرات مشابهی هم در لندن برگزار شد و معترضان در مقابل سفارت آمریکا دست به تجمع اعتراضی زدند. در کلکته هند، فعالان در اعتراض به سیاستهای آمریکا آدمک ترامپ را آتش زدند.
در بارسلونا، پایتخت کاتالونیای اسپانیا هم ربایش رئیسجمهور ونزوئلا با برگزاری تجمعات گسترده مردمی مورد اعتراض قرار گرفت.
اعتراضاتی نیز در خود ایالات متحده رخ داده است. در نیویورک، تجمعی علیه اقدام غیرقانونی ترامپ در ونزوئلا برگزار شد و زهران ممدانی، شهردار این شهر عملیات نظامی آمریکا در ونزوئلا را محکوم کرد. طبق گزارشها، مهاجران ونزوئلایی در کشورهای مختلف با خواستههای متناقض به خیابانها آمدهاند؛ برخی از اقدامات ایالات متحده حمایت میکنند، در حالی که برخی دیگر خواستار آزادی فوری مادورو هستند. همچنین تصاویری از اعتراضات مردم نیویورک و شيکاگو با شعارهایی مثل «دست از نفت ونزوئلا بردار» و «نه به خونریزی برای نفت» منتشر شده است.
مداخله غیرقانونی
بسیاری در آمریکا مداخله نظامی در ونزوئلا را غیرموجه و غیرقانونی عنوان کردهاند. نیویورکتایمز در مورد حمله به ونزوئلا در یادداشتی نوشت: «اگر یک درس مهم از سیاست خارجی آمریکا در قرن گذشته وجود داشته باشد، این است که تلاش برای سرنگونی حتی رقتانگیزترین رژیم میتواند اوضاع را بدتر کند. ایالات متحده 20 سال در ایجاد یک دولت پایدار در افغانستان ناکام ماند و یک دیکتاتوری را در لیبی با یک کشور از هم پاشیده جایگزین کرد. پیامدهای غمانگیز جنگ 2003 در عراق همچنان آمریکا و خاورمیانه را تحت تأثیر قرار میدهد.
این روزنامه با اشاره به اینکه آمریکا به طور پراکنده کشورهای آمریکای لاتین، از جمله شیلی، کوبا، گواتمالا و نیکاراگوئه را با تلاش برای سرنگونی یک دولت از طریق زور، بیثبات کرده است، افزود دولت ترامپ هنوز توضیح منسجمی برای اقدامات خود در ونزوئلا ارائه نکرده و کشور (آمریکا) را بدون دلایل معتبر به سمت یک بحران بینالمللی سوق میدهد.
روزنامه گاردین انگلیس نیز گفتوگویی با کارشناسان حقوق بینالملل درباره بازداشت مادورو توسط دولت آمریکا داشته و بیشتر این کارشناسان معتقدند ایالات متحده مفاد منشور ملل متحد را که اکتبر ۱۹۴۵ امضا شده، نقض کرده است. «جفری رابرتسون کیسی» رئیس سابق دادگاه جنایات جنگی سازمان ملل در سیرالئون، گفته است حمله به ونزوئلا مغایر با ماده 2-4 منشور ملل متحد است. وی افزود: «واقعیت این است که ترامپ منشور (ملل متحد) را نقض میکند. وی مرتکب جنایت تجاوز شده است؛ جنایتی که دادگاه نورنبرگ آن را بزرگترین جنایت توصیف کرد. این بدترین جنایت است».
الویرا دومینگز ردوندو، استاد حقوق بینالملل دانشگاه کینگستون هم این عملیات را «جنایت تجاوز و استفاده غیرقانونی از زور علیه کشور دیگر» توصیف کرد. سوزان برو، استاد حقوق بینالملل و پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات حقوقی پیشرفته نیز معتقد است این حمله تنها در صورتی میتوانست قانونی تلقی شود که ایالات متحده قطعنامهای از شورای امنیت سازمان ملل متحد داشته باشد یا در دفاع از خود عمل کند اما «هیچ مدرکی در هیچیک از این موارد وجود ندارد».