بهانه‌ای که دیگر وجود ندارد!

رسول لطفی: بیانات اخیر رهبر معظم انقلاب درباره عدالت، از آن دست جملاتی است که اگر بدرستی شنیده شود، باید آرامش فکری بسیاری از ما را بر هم بزند؛ نه به این دلیل که سخن تازه‌ای است، بلکه دقیقاً به این دلیل که دیگر هیچ عذری برای نشنیدن آن باقی نمانده است: «شیعه در طول این هزار و اندی سال فرصت نداشت عدالت امیرالمؤمنین را در جامعه پیاده کند... امروز دیگر این بهانه وجود ندارد». مساله‌ اصلی آن است که عدالت، در سال‌های اخیر بتدریج از «مساله‌ مرکزی» سیاست به «حاشیه‌ گفتمانی» رانده شده است. در جریان فکری اصلاحات، عدالت آرام‌آرام جای خود را به مفاهیمی چون کارآمدی، توسعه‌ تکنوکراتیک و آزادی‌های انتزاعی داد تا آنجا که امروز برخی نظریه‌پردازان اقتصادی این طیف (امثال غنی‌نژاد) با صراحت از «سراب عدالت» سخن می‌گویند؛ گویی نابرابری یک واقعیت طبیعی است و هر تلاشی برای مهار آن، دخالت ایدئولوژیک در بازار محسوب می‌شود. در جریان اصولگرا نیز عدالت در عمل رها شده است. عدالت اینجا اغلب به یک شعار مصرفی بدل شده که در بیانیه‌ها و تریبون‌ها حضور دارد اما در طراحی سیاست‌های اقتصادی و رفاهی هیچ ردی از آن دیده نمی‌شود. عدالت هست اما فقط تا جایی که هزینه نداشته باشد؛ تا جایی که به منافع تثبیت‌شده، رفاقت‌ها، ترس‌ها و ملاحظات برخورد نکند. خطر اصلی اما نه در نفی عدالت است و نه در شعارزدگی آن، بلکه در طبیعی‌ شدن نابرابری است. وقتی فاصله‌ طبقاتی دیگر پرسش‌برانگیز نیست، وقتی شکاف دسترسی‌ها به آموزش، سلامت، مسکن و فرصت، امری بدیهی تلقی می‌شود، وقتی سیاست‌گذار به‌ جای اصلاح ساختار، صرفاً مدیریت نارضایتی می‌کند؛ یعنی عدالت از افق ذهنی جامعه حذف شده و جامعه‌ای که عدالت از افقش حذف شود، دیر یا زود به بن‌بست می‌رسد!
آنچه رهبر انقلاب بر آن تأکید می‌کنند، دقیقاً همین نقطه است: «عدالت واجب‌ترین و اولی‌ترین خصوصیت برای اداره‌ جامعه» است؛ یعنی معیار طراحی سیاست، تخصیص منابع، تنظیم بازار، توزیع قدرت و حتی چینش نهادها. دقیقاً به همین دلیل است که موانع عدالت، نه بیرونی، بلکه درونی‌ است: ترس، تردید در مبانی، ملاحظه‌ رفاقت‌ها و ملاحظه‌ دشمن. اینها نام‌های محترمانه‌ همان چیزی است که عملاً عدالت را معلق کرده‌ است.
اگر عدالت را دوباره به مساله‌ مرکزی سیاست بازنگردانیم، هیچ اصلاحی به سرانجام نمی‌رسد. سخن از عدالت، امروز دیگر یک انتخاب فکری نیست، ضرورت بقاست. عدالت دیگر «حرف خوب» نیست، خط مرز آینده و انسداد است.