گروه اجتماعی:
سخنان رئیس‌جمهور درباره افزایش جمعیت، موجی از اظهارنظرها را به دنبال داشت اما مرجعی مانند مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه می‌تواند با توجه به جایگاه تحقیقاتی خود با آمار و ارقام به بیان بسیاری از این مطالب بپردازد. روز گذشته رئیس این مرکز در گفت‌وگویی با فارس، آمارهای تازه‌ای از وضعیت و توپولوژی جمعیت کشور ارائه کرد که می‌توان آن را در نوع خود بسیار منحصر به فرد ارزیابی کرد. محمد جواد محمودی در این گفت‌وگو با طرح این پرسش که آیا زمان تجدید‌نظر در سیاست‌های جمعیتی فراهم شده است یا خیر، اظهار داشت: در بند «ج» قانون برنامه نخست توسعه (تصویر کلان برنامه) که مربوط به خطوط کلی سیاست تجدید موالید کشور است، آمده است: «بر مبنای بررسی‌های به عمل آمده اعمال سیاست تعدیل موالید از 4/6 مولود زنده (بقای حدود 5/6 فرزند) به دنیا آمده طی دوران بالقوه باروری یک زن (سال 1365) به 4 نوزاد در سال 1390 و کاهش نرخ رشد طبیعی جمعیت از 2/3 درصد به 3/2 درصد در همین مدت با توجه به ساختمان فعلی بسیار جوان جمعیت، ویژگی‌های زیستی و فرهنگی جامعه امکان‌پذیر خواهد بود.» رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه ادامه داد: از این رو کاهش باروری عمومی زنان تا حد 4 نوزاد و نرخ رشد طبیعی 3/2 درصد در سال 1390 مهم‌ترین هدف‌های درازمدت سیاست تجدید موالید کشور بود.
وزارت بهداشت و نحوه پوشش تنظیم خانواده
محمدی معتقد است: به منظور تحقق این هدف، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به عنوان مجری این سیاست موظف است با همه توان و امکانات خود به طور متوسط 24 درصد از زنان واقع در سن باروری را طی سال‌های 1368 تا 1372 تحت پوشش برنامه تنظیم خانواده قرار دهد تا از تولد یک‌میلیون مولود ناخواسته در طول این دوره جلوگیری شود. رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه ادامه داد: از این دیدگاه اولویت به آن مناطق جغرافیایی و قشرهای اجتماعی داده شد که باروری ناخواسته در بین آنها بالاست و از باروری در حد طبیعی (منظور حدود 6 الی 7 فرزند) زیان‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بیشتری دیده‌اند. محمودی اضافه کرد: اگر بخواهیم به مبحثی که رئیس‌جمهور درباره افزایش جمعیت مطرح کرده، بپردازیم از سال 1368 تاکنون، 20 سال گذشته و وقتی برنامه بیش از 160 درصد از اهداف پیش‌بینی شده انحراف نشان می‌دهد یعنی قرار بوده که به 4 فرزند برسیم ولی حال به 5/1 فرزند رسیده‌ایم، از این رو ضرورت ارزیابی دوچندان می‌شود.
میزان ناخالص تجدید نسل
رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه گفت: همچنین مقرر شد که میزان رشد طبیعی از 2/3 درصد به 3/2 برسد، حال آنکه در حال حاضر به 2/1 درصد رسیده است همچنین در برنامه نخست پیش‌بینی شده بود که میزان ناخالص تجدید نسل از 3/3 دختر به 79/1 دختر در پایان برنامه نخست برسد. وی بیان کرد: میزان ناخالص تجدید نسل یعنی تعداد دخترانی که یک مادر جایگزین خود می‌کند، در حال حاضر به 85/0 رسیده یعنی این شاخص هم کاملا از برنامه انحراف پیدا کرده است. محمودی تصریح کرد: معتقدیم که باید در سیاست‌های جمعیتی تجدید‌نظر شود و این حرف جدیدی نیست، منتها این نکته‌ای است که تاکنون هیچ کس به آن توجه نکرده است. رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه اظهار داشت: همه مسؤولان و افرادی که در وزارت بهداشت هستند، این مساله را مدنظر قرار نداده‌اند. وی ادامه داد: در هر حال برنامه‌ای تنظیم و تصویب شده و آن هم بر اساس این هدف که میزان باروری کل به 4 فرزند در سال 1390 برسد ولی در حال حاضر به 5/1 فرزند برای هر مادر رسیده، بر اساس اصل ارزیابی نتایج برنامه‌ها، شما نمی‌توانید یک برنامه را برای همیشه اجرا کنید و اصلا به سمت بازنگری و اصلاح آن نروید، آن هم برنامه‌ای که اینقدر انحراف دارد و ما را در آینده با چالش مواجه می‌کند.
سالخوردگی ایرانی‌ها
محمودی گفت: برخی از چالش‌ها این است که در اثر تداوم باروری بسیار پایین، در بلند‌مدت جمعیت کم و جمعیت در سن کار نیز کم می‌شود؛ بیش از یک‌چهارم از کل جمعیت ایران تا سال 2050 سالخورده می‌شوند و در حمایت بین نسلی اختلال ایجاد می‌شود. رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه تصریح کرد: ما فقط این حرف را نزدیم بلکه محمدجلال عباسی، جمعیت‌شناس و دانشیار دانشگاه تهران در کتاب «انتقال باروری در ایران» که در سال 2009 منتشر کرده، ضرورت تجدید‌نظر در سیاست‌های جمعیتی را مطرح کرده است. وی این سوال که آیا وقت تجدید‌نظر در سیاست‌های جمعیتی ایران فرا نرسیده را مطرح کرده است.
بالا بردن سطح آگاهی‌های اجتماعی
وی گفت: در سال 1367 اقداماتی چون توسعه انسانی، گسترش مشارکت‌ها بویژه مشارکت‌های اقتصادی زنان، کاهش مرگ و میر اطفال، کودکان و مادران، بالا بردن سطح آگاهی‌های اجتماعی توسط مراجع تقلید و اطلاع‌رسانی عمومی و همگانی به عنوان عوامل پشتیبانی این هدف در متن راهکارهای سیاستی گنجانده شد. رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه اظهار داشت: در آن زمان چون نمی‌توانستند تبلیغ کنند، فاصله‌گذاری بین زایمان‌ها از طریق گسترش دسترسی به وسایل مدرن پیشگیری از باروری ناخواسته و حذف تمام سیاست‌های تشویقی به عنوان اساس فعالیت‌های اجرایی مورد بررسی قرار گرفت.
تدوین سیاست جدید تنظیم خانواده
وی بیان کرد: جمعیت‌شناسان این موضوع را پیشنهاد دادند و گفتند تا سقف 3 فرزند، چون تعیین کننده ضریب جانشینی و تجدید نسل است اما در نهایت در قانون برنامه 4 فرزند تصویب شده است که بسیار مهم است و این نیست که وزارت بهداشت بگوید که ما این را شروع کردیم و در حال حاضر نگران هستیم سیاست‌های جدید دولت به افزایش جمعیت منجر شود، جمعیت‌شناسان آن موقع پیشنهاد دادند و در حال حاضر همان افراد می‌گویند که باید در سیاست‌های جمعیتی کشور تجدید‌نظر کنیم. محمودی ادامه داد: ما می‌گوییم قطعاً باید باروری افزایش پیدا کند و از 5/1 بچه باید بیشتر شود و برسد به بالاتر از نرخ جانشینی ولی تعداد فرزند را باید شورای سیاستگذاری جمعیت که تشکیل شد در آنجا بررسی کند و به آن برسد. وی افزود: ما نیازمند تدوین خطوط کلی سیاست جدید تنظیم خانواده در ایران هستیم، اکثر جمعیت‌شناسان به لزوم تجدید‌نظر در سیاست‌های جمعیتی اذعان دارند، منتها این بحث که چقدر به دنبال بحث افزایش باروری برویم باید مورد بررسی قرار گیرد.
رصد تغییرات جمعیتی
رئیس مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه گفت: ما باید هر ساله تغییرات جمعیتی را رصد کرده و بررسی کنیم به اهدافمان رسیده‌ایم یا خیر. محمودی بیان کرد: با ارزیابی مداوم سیاست‌های جمعیتی به محض مشاهده انحراف جدی از اهداف از پیش تعیین شده باید نسبت به تجدید نظر در سیاست‌ها اقدام شود، نه اینکه به اقدامات اجرایی که ما را بیشتر به سمت انحراف از برنامه سوق می‌دهند، اصرار داشته باشیم و این را یک موفقیت برای خود بدانیم. وی با بیان اینکه بحث‌های جمعیتی کاملاً تخصصی است، تصریح کرد: همان‌طور که جمعیت‌شناسان نسبت به افزایش بی‌رویه جمعیت و عواقب آن هشدار داده بودند، در حال حاضر با توجه به انحراف بیش از حد از اهداف برنامه‌های تدوین شده، نیاز به تجدید‌نظر در سیاست‌های جمعیتی را که فقط بحث‌های کنترل موالید را دربر نمی‌گیرد و نیازمند نگاه جامع‌تر به مباحثی چون اشتغال، نظام آموزشی، نظام توزیعی، آمایش سرزمین است، داریم.