تولد، نقطه صفر زندگی هر فرد است که با قدم گذاشتن به دنیایی به نام خانواده آغاز می‌شود تا مادر، پدر یا دیگر وابستگان با ارائه آموزش‌هایی درباره راه و روش زندگی زمینه حضور وی را در جامعه بزرگ‌تری به نام اجتماع فراهم کنند، زیرا کودک در ماه‌های نخستین زندگی درک چندانی از تفاوت‌های میان انسان‌ها و اشیای مادی محیط و آگاهی از خود ندارد و تا سن 2سالگی یا پس از آن هنوز مفاهیمی مانند«من»، «ما» و «شما» را به کار نمی‌برد و به تدریج و پس از این مرحله سنی است که می‌فهمد دیگران هویت مشخص، آگاهی و نیازهای متمایز از خودشان دارند. این در حالی است که در همه فرهنگ‌ها خانواده عامل اصلی اجتماعی شدن فرزندان در دوران طفولیت است، البته در مراحل بعدی زندگی فرد عوامل دیگری مانند مدرسه، رسانه‌ها و گروه همسالان در این امر دخیل هستند. با این وجود نمی‌توان سهم خانواده را در این امر نادیده گرفت. مصداق بارز آن مشکلاتی است که جوامع مدرن به دلیل کاهش نقش خانواده‌ها در روند اجتماعی شدن فرزندان با آن مواجه هستند؛ مواردی چون بی‌توجهی به معیارها، ارزش‌ها و هنجارهای خانواده و حتی جامعه، تبعیت از گروه دوستان و کاربرد خرده‌فرهنگ‌های گروه‌های دوستی که با هنجارهای اجتماعی در تضاد است.
از نظر امان‌الله قرائی‌مقدم، آسیب‌شناس اجتماعی، رفتار، کردار، بینش، طرز فکر و مهارت‌های ما همگی از نحوه اجتماعی شدن ما تاثیر می‌پذیرد که خانواده نقش مهم و کلیدی در آن دارد. این تاثیرپذیری و اجتماعی کردن فرد به‌وسیله خانواده از لحظه تشکیل نطفه آغاز می‌شود و تا سال‌ها پس از بلوغ ادامه دارد. در این میان مادر بیشترین تاثیر را در اجتماعی کردن کودک دارد تا به آنجا که می‌توان گفت نقش وی در این زمینه 90درصد است اما تاثیرگذاری پدر در این زمینه بسیار کمتر است. بنابراین اگرچه افراد و نهادهایی مانند والدین، خواهران و برادران، دوستان، مدرسه، رسانه‌های جمعی بویژه تلویزیون و امروزه کانال‌های ماهواره‌ای، سی‌دی‌های فیلم و بازی نقش موثری در فرآیند اجتماعی شدن فرد دارند و از طرق مختلف در کودک تاثیر می‌گذارند اما با توجه به اینکه خانواده مهم‌ترین بخش از محیط کودک است، قوی‌ترین عامل اجتماعی کردن کودکان تلقی می‌شود که نقش کلیدی در شکل دادن به شخصیت، خصوصیات و انگیزه‌ها دارد، رفتار اجتماعی را هدایت و ارزش‌ها، اعتقادها و هنجارهای فرهنگی را منتقل می‌کند.
مقصر کیست؟
بسیاری از کارشناسان معتقدند تغییر در نحوه و سبک زندگی به علت ورود عناصر جدید ارتباطی، درهم آمیختگی فرهنگ‌ها و تحول در ارزش‌ها و هنجارها از اهمیت این نهاد در اجتماعی کردن کودکان کاسته است اما این عضو هیات علمی دانشگاه تربیت معلم این موضوع را که امروزه به دلیل تعدد وسایل ارتباطی و دیگر عواملی که لازمه زندگی در دنیای مدرن است و نقش خانواده در اجتماعی کردن فرزندان تاحد زیادی کاهش یافته است، رد می‌کند. به اعتقاد وی، اگر خانواده سالم، معتقد و باایمان باشد دیگر عوامل نقش زیادی در اجتماعی کردن کودکان ندارند.
با نگاهی به سرگرمی‌های رایج برای کودکان در خانواده، حضور طولانی‌مدت آنها در مراکز آموزشی چون مهدهای کودک و نحوه گذران اوقات فراغت فرزندان حتی در صورت حضور والدین در خانه شاید بتوان گفت به نظر می‌رسد در حال حاضر نقش رسانه‌ها و گروه همسالان بیشتر از گذشته است، البته ضعف در نظارت خانواده‌ها را نیز نباید در این‌باره نادیده گرفت. اما مریم یوسفی در این‌باره نظر دیگری دارد. به اعتقاد این جامعه‌شناس، در شرایط کنونی خانواده دیگر مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل تاثیرگذار در روند اجتماعی شدن فرزندان نیست بلکه اگرچه در نسل‌های گذشته خانواده‌ها در اجتماعی کردن فرزندان خود نقش زیادی داشتند اما امروزه گروه همسالان، رسانه‌ها، تکنولوژی‌های پیشرفته مانند استفاده از رایانه و حضور در فضای مجازی چت‌روم‌ها نقش مهمی ایفا می‌کند، علاوه بر این کوچک شده خانه‌ها و تغییر در نحوه شکل‌گیری ارتباطات، فرآیند اجتماعی شدن افراد را در دوران کودکی و بزرگسالی دستخوش تحولات زیادی کرده که در بیشتر موارد نیز نتایج ناخوشایندی به دنبال دارد. به هر حال آنچه در جامعه کنونی از سوی بسیاری از والدین بیان می‌شود این نگاه را تقویت می‌کند که میزان اثرگذاری دیگر مواردی که از سوی جامعه‌شناسان به عنوان عوامل اجتماعی شدن نام برده می‌شود نه‌تنها افزایش یافته بلکه تاثیر خانواده را در این امر تا حد زیادی کاهش داده است. شاید به همین دلیل است که همه ما بارها و بارها این جملات را از پدرها و مادرها شنیده‌ایم که فرزندان‌شان دیگر توجهی به آموزش‌های آنها ندارند و رفتارها و سخنان زشت را از دوستان خود یا برنامه‌هایی که بدون توجه به اصول اخلاقی ساخته می‌شوند، می‌آموزند.
تغییر شیوه زندگی در جامعه صنعتی و مشکلاتی که با خود به همراه داشته است و به تبع آن کاهش روابط میان اعضای خانواده به جهت مشغله زیاد، بحث تازه‌ای نیست. از سوی دیگر سال‌هاست که واگذار شدن آموزش کودکان به نهاد‌های جدید و کاهش نقش مادر، پدر و دیگر وابستگان مانند مادربزرگ و پدربزرگ در تربیت فرزندان موجب شده روش‌های تربیتی دستخوش تحول شود، با این وجود همانطور که آنتونی گیدنز، جامعه‌شناس انگلیسی می‌گوید، رابطه بین کودک و والدین بویژه مادر در طول سال‌های نخست زندگی اهمیت بسیاری دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد اگر این رابطه به هر طریقی آسیب پذیرد، می‌تواند نتایج وخیمی به دنبال داشته باشد. حدود 40 سال قبل روانشناسی به نام جان بولبی تحقیقی را ارائه کرد که بر اساس آن کودک خردسالی که رابطه نزدیک و سرشار از محبتی را با مادرش تجربه نکرده است در مراحل بعدی زندگی از آشفتگی‌های مهم شخصیتی رنج خواهد برد. به‌عنوان مثال به گفته بولبی، کودکی که مادرش اندکی پس از تولد او می‌میرد دچار اضطراب‌هایی می‌شود که در درازمدت بر شخصیت بعدی او اثر می‌گذارد. علاوه بر این مطالعات دیگری که سال‌ها بعد در این‌باره انجام شد این نظریه که به نام محرومیت از مادر معروف است را تایید کرد، همچنین پژوهش‌ها درباره کودکان نیز این نتیجه‌گیری را اثبات می‌کند که آنچه برای امنیت و اجتماع‌پذیر کردن کودک اهمیت دارد به وجود آمدن الگو‌های پایدار دلبستگی عاطفی نخستین و ایجاد روابط پایدار و نزدیک عاطفی با حداقل یک انسان دیگر در دوران بچگی بویژه اوایل کودکی است. به این ترتیب باید گفت اگر به هر دلیلی حضور والدین در کنار فرزندان کاهش یابد احتمال بروز مشکل در روابط اجتماعی فرد و وقوع انواع آسیب‌ها در مراحل بعدی زندگی وی افزایش می‌یابد. قرائی‌مقدم با اشاره به اینکه مارل برانش و دیگر روانشناسان اجتماعی معتقدند حتی 284 روزی که جنین در رحم مادر می‌گذراند در زندگی 70 ساله او موثر است که این امر هم در رفتار و هم در ظاهر افراد قابل مشاهده است، در این‌باره می‌گوید: به عنوان نمونه مادرانی که در دوران بارداری وقتشان را بیشتر صرف شب‌نشینی و خوردن مشروب می‌کنند بچه‌هایی را به دنیا می‌آورند که بیشتر برای ارتکاب به جرم مستعد هستند. از نظر وی اصلی‌ترین عامل در اجتماعی کردن یا به عبارتی شکل دادن به شخصیت بنیادی و اساسی فرد، خانواده است و این نقش در تمام ابعاد زندگی افراد در طول عمرشان غیرقابل انکار است.
مشغله زیاد وکمرنگ شدن نقش والدین
آنچه مسلم است، این است که اجتماعی شدن، فرآیندی است که در طول آن کودک به تدریج به شخصیتی خودآگاه، دانا و ورزیده در شیوه‌های فرهنگی که در آن متولد شده است تبدیل می‌شود و نقش والدین به‌عنوان نخستین و نزدیک‌ترین وابستگان به وی غیرقابل انکار است. موارد شناخته شده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد کودکانی که سال‌های نخستین زندگی خود را دور از ارتباطات انسانی گذرانده‌اند قادر به مواجهه با جامعه انسانی نیستند. در این‌باره می‌توان به پسرک وحشی«آیرون» اشاره کرد که در 9 ژانویه سال 1800 میلادی از جنگل نزدیک روستای سنسرن در جنوب فرانسه بیرون آمد. وی با وجود اینکه روی 2پا راه می‌رفت، بیشتر شبیه حیوان بود تا انسان؛ او با صدای جیغ‌مانند غریبی سخن می‌گفت و هیچ درکی از بهداشت شخصی نداشت. این کودک که
11 ساله به نظر می‌رسید تحت معاینات پزشکان قرار گرفت اما در سيستم بدني او هیچ امر غیرعادی مهمی مشاهده نشد. با وجود تلاش‌های زیادی که انجام شد وی هیچ‌وقت نتوانست مانند دیگر انسان‌ها زندگی عادی داشته باشد. «جنی» نیز یکی دیگر از نمونه‌هایی است که گویای نقش والدین در اجتماعی کردن کودکان است. این دختر کالیفرنیایی از زمانی که حدود یک سال و نیم داشت تا
13 سالگی در اتاقی حبس شده بود. پدر، جنی را که از هنگام تولد نقصی در مفصل ران خود داشت دائم کتک می‌زد و از حدود 20 ماهگی او را در اتاقی با پرده‌های کشیده و دربسته رها کرده بود. او در طول 11سالی که در اتاق ماند دیگر اعضای خانواده را تنها هنگامی که برای غذا دادن به او می‌آمدند می‌دید. هنگامی که در سال 1970 مادرش از خانه گریخت و جنی را با خود برد، وی را به بخش ناتوانی یک بیمارستان سپرد. اگرچه در طول 7 سال آموزش‌هایی به وی داده شد تا بتواند مانند انسان راه برود، تا حدی سخن بگوید و رفتار متعادلی داشته باشد اما هرگز رفتار او از یک کودک 3 یا 4 ساله فراتر نرفت. این در حالی بود که آزمایش‌ها نشان داد که جنی نه از نظر ذهنی عقب مانده بود و نه دچار هیچ‌گونه نقص مادرزادی دیگری بود. اگرچه امروزه دیگر ما کمتر شاهد چنین مواردی هستیم اما اکنون پیشی گرفتن دیگر عوامل اجتماعی کردن بر نقش والدین در جوامع کنونی موجب شده تا بستر مناسبی برای انواع آسیب‌ها و جرائم فراهم شود؛ امری که جدا از مشکلات فردی می‌تواند تهدیدی برای سلامت جامعه باشد.
به گفته قرائی‌مقدم، امروزه مشغله زیاد والدین بیشترین آسیب را بر روند صحیح اجتماعی شدن کودکان وارد می‌کند. این امر که خود معلول تغییر در نوع نیازهای افراد به تبع صنعتی شدن جوامع است منجر به بروز مشکلات و معضل‌هایی چون فرار از خانه، اعتیاد به مواد مخدر و افزایش میزان جرم شده است. از نظر این آسیب‌شناس اجتماعی فرار از خانه و همچنين گرایش به انجام رفتارهای غیرارزشی و نابهنجار می‌تواند نتیجه بدسرپرستی و بی‌توجهی پدر و مادر در سال‌های کودکی باشد که پیامد آن ضعف جامعه‌پذیری فرد و روی آوردن به انواع بزهکاری‌هاست. یوسفی نیز اشتغال تمام وقت والدین، حضور کم آنها در خانه و تنها ماندن کودکان را دلیل اصلی کاهش نقش خانواده در اجتماعی کردن کودکان می‌داند. به عبارتی وی معتقد است مسائل و مشکلات اقتصادی خانواده‌ها تا حد زیادی این نقش را کمرنگ کرده است.
به نظر می‌رسد همانطور که کارشناسان علوم اجتماعی می‌گویند، در دنیای امروز نقش خانواده بویژه والدین در اجتماعی کردن فرزندان خود بسیار کمرنگ شده است تا آنجا که به ترتیب گروه همسالان و رسانه‌های گروهی بیشترین تاثیر سهم را در این فرآیند از آن خود کرده‌اند. در این میان نقش این امر در افزایش زمینه‌های بروز مشکلات اجتماعی و روانی نه‌تنها برای فرد و خانواده بلکه برای جامعه دارای تبعات منفی است که در بسیاری از موارد نادیده گرفته می‌شود تا آنجا که ما بیشتر به دنبال در نظر گرفتن راه‌حل‌هایی برای پاک کردن صورت مساله هستیم تا اینکه برای از میان بردن بسترهای ایجاد شده علت‌های آن را بررسی کنیم. به گفته وي، افسردگی، گرایش به مواد مخدر، سست شدن بنیان خانوادگی و آسیب‌هایی از این دست از تبعات کاهش نقش خانواده و بیشتر شدن سهم دیگر عوامل در فرآیند اجتماعی شدن کودکان است.
بنابراین هرچه بنیان خانواده سست‌تر و روابط عاطفی کمرنگ‌تر شود افراد، خانواده و به تبع آن جامعه با مشکلات بیشتری مواجه می‌شود که نتیجه آن بروز انواع آسیب‌هاست. این عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی معتقد است، اگرچه برنامه‌ریزی می‌تواند تا حدی از تاثیرات این امر بکاهد اما بی‌توجهی والدین به اتخاذ یک برنامه صحیح برای کم کردن تاثیرات منفی حضور کم در کنار دیگر اعضای خانواده به این امر دامن زده است. بنابراین به نظر می‌رسد برای حل مشکلات موجود و جلوگیری از بروز دیگر مسائلی که متاثر از این امر است، منطقی‌ترین راه داشتن یک برنامه‌ریزی دقیق با توجه به نیازهای دوران کودکی فرزندان برای همراهی بیشتر با کودکان از یک سو و انطباق آموزش‌های ارائه شده توسط مراکز آموزشی و رسانه‌ها همچنین نظارت والدین بر گروه همسالان و دوستان فرزندان خود از سنین خردسالی از سوی دیگر است. در این میان باید توجه داشت که اتخاذ یک رویه استبدادی یا سهل‌گیرانه نه‌تنها راهکار مناسبی نیست بلکه می‌تواند رشد کودک را در همه ابعاد خود با مشکل مواجه کند.