با توجه به اینکه شما در یکی از محلات قدیمی تهران به دنیا آمده‌اید و همین مساله موجب نگارش کتاب‌های مختلفی در این زمینه به قلم شما شده، اگر ممکن است به گوشه‌هایی از خاطراتتان از تهران اشاره کنید.
این خاطرات محدود به یک روز و 2 روز نیست. کتاب‌هایی که طی سال‌های اخیر به قلم من درباره تهران منتشر شده همه مربوط به زادگاهم است، ضمن اینکه ابعاد خاطره‌انگیز بودن آن روزها هرگز برای من کهنه و فراموش نمی‌شود. من از تهرانی که سال‌ها پیش در محله‌های چهارراه مختاری، کودکی و جوانی‌ام را گذرانده‌ام به عنوان تهرانی یاد می‌کنم که مردمان خوبی داشته اما امروز تهران با وجود حجم متراکم جمعیت، ترافیک و... مبدل به یک هیولا شده است. در حالی که مردم در تهران قدیم به درستی و خوبی زندگی می‌کردند و هیچ کدام از این اختلافات فعلی هم در میان آنها وجود نداشت. کوچه نجم‌آبادی در چهارراه مختاری کوچه خاطراتم است که همیشه دوستش داشته‌ام. پدر و عموهایم آنجا مغازه داشتند بویژه پدرم که سال‌های سال در آنجا یک مغازه خواربارفروشی داشت.
هیچ وقت برای نگارش کتاب‌هایتان به مجموعه 10 جلدی «تهران قدیم» آقای جعفر شهری هم رجوع کرده‌اید؟ اصلا این مجموعه را خوانده‌اید؟
بله خوانده‌ام اما کمکی از این منابع نگرفته‌ام. شاید به این خاطر که نمی‌خواستم کتاب‌هایم کپی‌برداری از آثار دیگران باشد. ضمن اینکه معتقد بودم باید در این کتاب‌ها چیزهایی را که خود طی این سال‌ها لمس کرده‌ام، بنویسم. من از مجموعه کتاب‌های جعفر شهری، ضرب‌المثل‌هایش را خوانده‌ام اما از کتابی اقتباس نکرده‌ام.
شما در دهه 20 همزمان با شروع فعالیت بازیگری در تاسیسات راه‌آهن نیز مشغول کار شدید اما چطور شد که بازیگری را به عنوان شغل ثابت خود انتخاب کردید؟
اوایل نمی‌توانستم تفکیکی میان این دو شغل قائل شوم اما به تدریج احساس کردم عمده علاقه‌مندی‌ام به سمت و سوی بازیگری است. البته پدرم درآن زمان مخالف بود. حق هم داشت. خب، خانواده من خانواده‌ای مذهبی بودند. ایرادی هم به آنها وارد نیست. همیشه برایشان احترام قائل بوده‌ام و امروز که در کنارم نیستند هرجا که باشم فاتحه‌ای نثار روحشان می‌کنم. می‌خواهم بگویم اشکال از آنها نبود. اشکال از من بود که می‌خواستم خلاف جهت موج شنا کنم.
مثل اینکه نخستین کار خود را در تئاتر با پیش‌پرده‌خوانی آغاز کردید؟
بله. صدای خوبی داشتم. این مساله موجب شد در تئاتر ماندگار شوم. همان شب اول هم به محض اینکه برنامه پیش‌پرده‌خوانی تمام شد، با من قرارداد بستند.
شما یکی از نخستین دوبلورهای ایران در دهه 30 هستید. می‌خواستم در این ارتباط از شما بپرسم. اوضاع دوبله درآن دهه چطور بود؟ بیشتر در این حیطه به چه چیزهایی توجه می‌شد، یعنی برای دوبله بیشتر به نام فیلم‌ها توجه می‌شد یا نام کارگردان‌ها؟
هم نخستین دوبلور و هم در ردیف نخستین بازیگران تئاتر اما خب همه اینها چه فایده‌ای داشت؟!
شاید از این جهت که در حال حاضر دوبلورها مهجور و در حاشیه قرار گرفته‌اند.
بله، در حالی که در دیگر کشورها دوبله از وضعیت مناسبی برخوردار است، یعنی مشاهده می‌کنید از بازیگران مطرح هالیوودی می‌خواهند که به دوبله یک کارتون یا فیلم بپردازند و تسهیلات خوبی هم برای آنها قائل می‌شوند اما متاسفانه در ایران این وادی با وجود اینکه عمری 50ساله دارد شناخته شده نیست. نمونه‌اش انجمن دوبله است که به دست من و دوستانم 40 سال پیش بنا شد که تا امروز در محاق فراموشی قرار دارد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به آن توجهی ندارد.
فارغ از مشکلاتی که شما در دوبله به آن اشاره کردید، یک نکته دیگر هم به چشم می‌خورد و آن اینکه امروز چینی‌ها و کره‌ای‌ها نه‌تنها بازارهای اقتصاد جهانی را در اختیار خود گرفته‌اند که در زمینه تولید فیلم نیز پیشتاز شده‌اند بویژه سال‌های اخیر که شاهد هجوم فیلم‌های این کشورها به ایران هستیم.
روی همین اصل است که می‌گویم درحال حاضر دوبله ما بدل است نه اصل. شما نگاه کنید در حال حاضر بیشتر پیشکسوتان و گویندگان این عرصه کنار رفته‌اند، یعنی دیگر در وادی دوبله اشخاصی چون ایرج دوستدار، خسرو خسروشاهی، منوچهر اسماعیلی و... را نداریم. اینها هنرمندانی بودند که دوبله را طی سالیان سال ارتقا بخشیدند. اما امروز می‌بینیم، برای دوبله یک فیلم وقت چندانی صرف نمی‌شود. یعنی 10 صبح می‌روند استودیو و ساعت 2 هم تمام می‌کنند. درحالی که در قدیم برای دوبله یک فیلم، دست‌کم یک روز وقت می‌گذاشتند. فیلم را می‌دیدیم، به شخصیت‌ها نزدیک می‌شدیم و آنها را تجزیه و تحلیل می‌کردیم.
می‌خواهید بگویید در حال حاضر دوبله ما بیشتر حالت سرهم‌بندی دارد؟
بله و فکر می‌کنم با این وضع واقعا نمی‌شود ادامه داد. امروز تا زمانی که می‌خواهیم یک فیلم را دوبله کنیم، نمی‌گذارند آن را ببینیم. در واقع وقتی دوبله شروع می‌شود تازه فیلم را می‌بینیم. در حالی که این اشتباه است. دوبلور باید چندین‌بار یک فیلم را ببیند. به عنوان مثال شاید شخصیتی که من باید به جایش حرف بزنم، یک پرنس باشد یا شاید یک بیمار روانی باشد. بی‌تردید دوبلور احتیاج دارد که در آن نقش فرو برود تا بتواند راحت‌تر به کار خود بپردازد. از نظر من دوبله امروز یک بیماری است که هر کسی به آن مبتلا شود باید برود اتاق صدابرداری خودش را معالجه کند، بویژه اینکه رشد و ارتقای ما طی این سال‌ها در این عرصه بیش از آنکه در زمینه کیفیت باشد در زمینه کمی بوده است.
نمی‌دانم تا چه اندازه این حرف را قبول دارید که دوبله ما امروز صرف نظر از معضلاتی که شما به آن اشاره کردید، دستخوش یک فضای خانوادگی شده است. به استعدادهای جوان و ناشناخته بی‌توجهی می‌شود و اصولا هیچ وقت ندیده‌ایم آزمونی برای دوبله و جذب نیروهای جوان‌تر به شکل رسمی و فراگیر برگزار شود.
بله، درست است. از نظر من هم باید کادر دوبله هر از چندگاهی تغییر یابد. صداها باید عوض شود. مشکلی که در دوبله امروز وجود دارد این است که دوبلورها همان شکلی که یک فیلم ژاپنی را دوبله می‌کنند به دوبله یک فیلم آمریکایی هم می‌پردازند. درحالی که این دوبله نیست. هر فیلمی با مختصات خاص خود احتیاج به یک جور دوبله دارد اما امروز همه فیلم‌ها را مثل هم دوبله می‌کنند.
آقای احمدی! تصور من بر این است که
در حال حاضر اساسا روی دوبله کارتون‌ها نظارتی
انجام نمی‌شود.
من هم کاملا با شما موافقم که روی کارتون‌ها هیچ نظارتی وجود ندارد. هیچ‌کس هم به این فکر نمی‌کند که دوبله غلط چقدر می‌تواند روی فرهنگسازی نادرست نقش داشته باشد. برای همین است که وجه افتراق دوبله این دهه با دهه‌های قبل در آثار ارائه شده مشهود است. شما ببینید کارتون پینوکیو با گذشت سال‌ها همچنان ماندگار است و مردم و بچه‌ها از آن به عنوان بهترین کارتون دهه‌های گذشته یاد می‌کنند. دلیلش این است که روی دوبله آن دقت شده بود. از مدیریت دوبلاژ تا چینش صداها و شخصیت‌پردازی، همه چیز محکم بود. به همین خاطر است که سندباد، پینوکیو و... دیگر تکرار نشدند. باور کنید من یک روز به استودیو رفتم و دیدم 3 فیلم در همان روز دوبله شده است. خب این اشتباه است.
شما در لابه‌لای صحبت‌هایتان به انجمن دوبله اشاره کردید. این انجمن به شکل خودگردان اداره می‌شود؟
کاملا خودگردان. چند تا دوبلور بودیم که خرد خرد پول گذاشتیم.
این انجمن در کدام خیابان واقع شده است؟
بین خیابان آمل و حقوقی. درسال 1341 هم تاسیسش کردیم؛ در یک ساختمان کلنگی با پله‌های زیاد. امروز دیگر هرکداممان اینقدر سنمان زیاد شده که نمی‌توانیم از این پله‌ها بالا پایین برویم.
هیچ وقت شرایطی مهیا نشد تا انجمن دوبله حالت صنفی به خود بگیرد؟
نه، چون هیچ وقت کسی از این جریان حمایت نکرد. یادم هست یک بار خزانه‌دار انجمن که بودم، دیدم در ورودی دارد می‌افتد از بس که پوسیده و موریانه خورده بود. از هر کدام از اعضا پول گرفتم و در را درست کردم. طی سال‌ها فعالیت در عرصه‌های سینما، تئاتر و تلویزیون فقط عضو خانه سینما هستیم. آن هم سالی یک بار به وقت برگزاری جشنواره فیلم فجر، 2 بلیت می‌فرستند که یکی مثلا سئانس شب و دیگری سئانس روز است. خب، همراه هم که نمی‌توانیم ببریم. حتی بچه‌هایمان را نمی‌توانیم با خود به سینما ببریم. نه اینکه فکر کنید من تنها به وضعیت فرهنگی این دوران معترض هستم، در دوران رژیم سابق نیز یک‌بار با دست‌اندرکاران وزارت فرهنگ و هنر سابق حرفم شد. یکی از آنها گفت؛ اگر بیشتر از این چیزی بگویی تو را بیرون می‌اندازیم. من هم پاسخ دادم؛ حتما همین کار را بکنید. در این صورت یک نردبان می‌گذارم و می‌روم بالا و اسم فرهنگ را از تابلوی وزارت فرهنگ و هنر پاک می‌کنم و می‌روم.
اجازه بدهید یک سوال احساسی از شما بپرسم. آیا هیچ وقت برای شما پیش آمده است که طی این سال‌ها در استودیوی دوبله به خاطر حرف زدن به جای شخصیت یک فیلم به گریه بیفتید یا موضوع فیلم یا حتی یک دیالوگ شما را طوری متاثر کرده باشد که پای میز دوبله اشک بریزید؟
بله. خیلی فیلم‌ها بود که مرا تحت تاثیر قرار داد
بویژه یک فیلم ایتالیایی که آن زمان نمایش می‌دادند به نام مادر.
وقتی در دهه 30 به شکل جدی با بازی در فیلم «ماجرای زندگی» به کارگردانی هوشنگ کاووسی وارد سینما شدید، چه تصوری از سینمای آن دهه داشتید؟ آیا سینمای آن دهه توانست آرزوهای شما را در این زمینه بارور کند؟
هیچ. همان سال آرزوهایم را هم بر باد داد (با خنده). چقدر خوب است که شما به نام هوشنگ کاووسی اشاره می‌کنید زیرا ایشان در حال حاضر دچار آلزایمر شده و کسی هم به او سر نمی‌زند. با اینکه ایشان تحصیلکرده فرانسه بودند و کار سینما را خوب می‌دانستند.
مثل اینکه آن فیلم هیچ‌وقت هم اکران نشد؟
بله، فیلم با اشکالاتی مواجه شد و به اکران درنیامد.
امروز وضع پیشنهاد دادن به بازیگرانی چون شما چگونه است؟
سال گذشته 3 سناریو برایم ارسال شد که در قالب سریال بود اما تا دلتان بخواهد از نظر کیفیت آبکی و بی‌محتوا بود. مسلما نپذیرفتم.
بازی در فیلم «کلانتری غیرانتفاعی» را هم به پایان برده‌اید؟
بله آن هم تمام شده است. به هرحال امروز محتوای فیلم‌ها و سریال‌ها راضی‌ام نمی‌کند بویژه اینکه می‌بینم یک عده هنوز فیلمشان روی پرده است، مجوز ساخت سریال می‌گیرند ولی عده‌ای مثل سینایی، مهرجویی، کیارستمی و سمندریان بیکار هستند.
بازگردیم به بحث اصلی، اگرممکن است راجع به کتاب‌هایتان بیشتر صحبت کنید.
می‌دانید که تاکنون کتاب‌هایی چون «کهنه‌های همیشه نو»، «فرهنگ بروبچه‌های ترون»، «پرسه» و... را به چاپ رسانده‌ام. همه اینها صرفنظر از اینکه خاطرات تهران قدیم را برای مخاطبان تهرانی تجدید می‌کند، می‌تواند به آنها اطلاعاتی هم در این‌باره بدهد.
فکر می‌کنید کدام کتاب بیش از دیگران مورد توجه بوده و با اقبال خوبی مواجه شده است؟
«کهنه‌های همیشه نو» که تاکنون 8،9 بار هم تجدید چاپ شده است. من فکر می‌کنم مهم‌ترین دلیل موفقیت این کتاب‌ها این بوده که از دل مردم برخاسته و دوباره به آنها بازگشته است. خوانندگان کتاب‌هایم هم نظر شما را دارند. به هرحال خوشحالم که توانسته‌ام سهم کوچکی نسبت به زادگاهم ایفا کنم. جالب این است، همه کسانی که برای نگارش این کتاب‌ها به سراغ آنها رفته‌ام امروز دیگر زنده نیستند، البته به جز سعدی افشار.
بعد از اینکه از امیریه رفتید و به هرحال تهران به لحاظ بافت شهری تغییرات زیادی کرد، هیچ وقت به دنبال خاطراتتان به امیریه و چهارراه مختاری بازگشتید؟
البته. با نوه‌ام گاهی می‌آیم و در این خیابان‌ها قدم می‌زنم و اشک می‌ریزم. او از من می‌پرسد چرا گریه می‌کنی؟ او نمی‌تواند احساس مرا درک کند. احساس مرا کسانی مثل من درک می‌کنند که در این محله‌ها بزرگ شده باشند، عاشق شده، زن گرفته و سالیان سال زندگی کرده باشند.
آیا برای چاپ این کتاب‌ها حمایت هم شدید؟
هرگز. اصلا فکر نمی‌کنم سیاستگذاران فرهنگی ما بدانند که من چنین کتاب‌هایی درباره تهران نوشته‌ام. نه برای تالیف این آثار و نه برای تجدید چاپشان کمکی به من نشده است.
چین و چروک‌های روی دست‌ها و صورت شما و اشکی که هر از گاه در خلال گفت‌وگو به چشمتان می‌نشیند نشان از این دارد که سال‌های پرماجرایی را از سر گذرانده‌اید. می‌خواستم بپرسم خودتان فکر می‌کنید پر فراز‌و‌نشیب‌ترین دوران زندگی‌تان چه وقت بوده است؟
38 سال پیش زنم را بر اثر بیماری از دست دادم. من ماندم با 2 بچه کوچک. از همان زمان تصمیم گرفتم بچه‌هایم را خودم بزرگ کنم، تنهایی و بدون کمک گرفتن از کسی. حتی نگذاشتم خواهرم به من کمک کند. پدرم هم مثل من بود. با زمینگیر شدن مادرم ساخت و تا زمانی که او فوت کرد و بعد از درگذشتش به او وفادار ماند.
بعد از «کلانتری غیرانتفاعی» مشغول چه کاری هستید؟
کار دیگری آماده ندارم. در خانه هستم و مشغول جمع‌آوری ضرب‌المثل‌های تهرانی. احتمالا نام این کتاب را می‌گذارم «ناخنک». طی این سال‌ها ما مردم را داشته‌ایم و شما رسانه‌ها را. من همیشه بر این باور بوده‌ام که اگر رسانه‌ها نبودند ما سال‌ها پیش فراموش شده بودیم اما خوبی‌اش این است که رسانه‌ها نمی‌گذارند ما بیش از این فراموش شویم. یادمان هستند و مثل شما گاهی تلفن می‌کنند یا سر می‌زنند اما دست‌اندرکاران فرهنگی حتی نمی‌دانند مرتضی احمدی مرده یا زنده است.
مطمئنم که اینطور نیست. شاید پاره‌ای بی‌توجهی‌ها و بی‌اعتنایی‌ها به واسطه عدم شناخت صورت گرفته اما مسلما هنوز جایگاه شما در عالم هنر شناخته شده است.
قبول دارم که مردم احمدی را می‌شناسند اما دست‌اندرکاران فرهنگی چه؟ این فقط حرف من نیست. خیلی دیگر از بازیگران قدیمی هستند که از عرصه دور شده‌اند و کسی سراغی از آنها نمی‌گیرد. مثل مهری ودادیان که در شرایط جسمی و مادی بدی است. دلم می‌خواهد شما حدس بزنید من و امثال من از صدا و سیما چقدر حقوق دریافت می‌کنیم.
400 هزار تومان؟
ماهی یکصد و 20 هزار تومان. با همین حقوق من نگران مرگ خود هستم و هزینه‌های قبل و بعد از آن. جالب این است که اگر من بمیرم، بعد از مرگم این مقدار حقوق را هم قطع می‌کنند اما همان طور که گفتم مردم و رسانه‌ها به داد ما می‌رسند و با حمایت‌های معنوی‌شان از این غم و فشار می‌کاهند. چند وقتی است پای من احتیاج به فیزیوتراپی دارد. وقتی به فیزیوتراپی مراجعه کردم دل توی دلم نبود که هزینه این چند جلسه چقدر می‌شود. وقتی تمام شد، دیدم آن دکتر می‌گوید هیچ کس از شما بابت این دوره درمانی هزینه‌ای نمی‌گیرد. حتی به من گفت اگر آقای مشایخی هم احتیاج به فیزیوتراپی داشتند ما برایشان مجانی انجام می‌دهیم.