میلاد جلیلزاده: سرانجام با اعلام اسامی فیلمهایی که در 3 بخش بلند داستانی، کوتاه و مستند در چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر حضور خواهند داشت، این جشنواره چشمانداز خود را در فاصلهای یکهفتهای نسبت به برگزاریاش تا حدود زیادی مشخص کرد. این دوره از فجر تغییرات ساختاری متعددی را به خود دید که برخی از آنها در حقیقت تازگی نداشتند و پیش از این مسبوق به سابقه بودهاند اما به واسطه چند سال دوری از اجرای چنین روندهایی و عادت کردن اهالی سینما و رسانه به روندهای جدید، فراموش شده بودند و حالا جدید به نظر میرسیدند. یکی از مهمترین و عمدهترین موارد این تحولات حذف هیات انتخاب و ایجاد تغییر شکلی در گزینش فیلمهاست و موارد دیگری مثل داوری شدن فیلمهای مختلف بلند و کوتاه و مستند توسط یک هیات داوران هم همینطور است. پیش از این رسانهها گمانهزنیهایی مبنی بر حضور بعضی آثار بلند در فجر امسال داشتند و فهرستهایی تهیه کرده بودند که حالا معلوم شد اگرچه بخش عمدهای از آن فهرستها صحیح بوده اما بخشهایی هم درست نبوده است. مثلا آثار مجید مجیدی و مسعود کیمیایی در فجر چهلوچهارم حضور ندارند. در جشنواره فجر امسال حضور فیلماولیها بسیار پررنگ است که این باعث میشود ارزیابیهای پیشدستانه از کیفیت آثار دشوار شود و درباره جشنواره امسال کنجکاوی جای خود را به آمادگی برای غافلگیر شدن بدهد. بهطور کل حضور فیلمسازان جوان که آثاری را قبل از این و در همین سالهای اخیر تولید کردهاند هم نسبتا چشمگیر است. پس از حضور مسعود کیمیایی در فجر چهلم، در 3 دوره پس از آن تمام کارگردانهای حاضر در فجر کسانی بودند که فیلم اولشان را در دوره پس از انقلاب تولید کردند و امسال هم با عدم حضور کیمیایی این روند ادامه پیدا کرد و دیگر میتوان گفت در حال نزدیک شدن به جایی هستیم که جشنواره فجر نهتنها آیینه سینمای پس از انقلاب، بلکه نمایشگاهی متشکل از تربیتشدگان سینمای پس از انقلاب میباشد. فیلمسازانی که در دهه ۶۰ پا به میدان گذاشتند، هنوز هم در فجر حضور دارند؛ کسانی که بخشی از آموزشها را در دوره پیش از انقلاب دیده بودند و دگرگون شدن وضع سینمای ایران به آنها مجال حضور در فضای حرفهای را داد. منوچهر شاهسواری تهیهکنندهای است که خود به آن نسل تعلق دارد و اکنون برای دومین سال پیاپی دبیر جشنواره ملی فیلم فجر است. باقی فیلمسازان حتی آموزشهایشان را در دوره پس از انقلاب دیدهاند و اکثرشان در همین دوره متولد شدهاند. جشنواره فجر که با وام گرفتن از نام «دهه فجر»، منتسب به انقلاب اسلامی بود، رفتهرفته در حال نزدیک شدن به نقطهای است که «نسل فرزندان» در آن حضور جدیتری داشته باشند و نتایج و ثمرات تحولاتی که در حدود 5 دهه پیش رخ داد در آن دیده شود. سال گذشته در جشنواره فجر بخش «نگاهی نو» یا بخش فیلمهای اول و دوم وجود نداشت و فیلمسازان چند نسل از سینمای ایران یکجا رقابت کردند که امسال هم به همین منوال عمل میشود. در ادامه ضمن ارائه توضیحی نسبت به سابقه و تاریخچه فعالیت هیات انتخاب فجر یا به تعبیری بررسی وجود یا عدم وجود چنین هیاتی در ادوار مختلف، همچنین ارائه توضیحی درباره سینماهای مردمی این دوره و وضعیت احتمالی سیمرغ مردمی فجر، به معرفی مختصر فیلمهای حاضر در چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر پرداخته شده است.
* ماجرای هیأت انتخاب فجر
ماجرای هیات انتخاب جشنواره فیلم فجر هم مثل ماجرای هیات داورانش از هزارتوی اتفاقات مختلفی گذشت تا به شکل و شمایلی که امروز شناخته شده رسید. جشنواره فجر تا دوره پنجم هنوز هیات انتخاب نداشت و اگرچه این ممکن است امروز خیلی عجیب به نظر برسد، اما آن زمان که تعداد تولیدات سینما کمتر بود و از همگی باید در فجر رونمایی میشد، چنین چیزی امکانپذیر بود. فجر از دوره پنجم تا دهم هیات انتخاب داشت اما دوباره تا دوره چهاردهم خبری از چنین فهرستی نبود. در آن ایام هیات انتخاب عموماً از مسؤولان فرهنگی و حتی گاهی غیرفرهنگی کشور تشکیل میشد و اگر هم گاهی اسم بعضی هنرمندان را میشد در این ترکیب دید، به دلیل مسؤولیتی بود که در این حوزه داشتند، نه جنبه هنرمند بودنشان؛ مثل عبدالله اسفندیاری و علیرضا شجاعنوری. از میان کسانی که در این ۴۳ دوره گذشته، فیلمهای جشنواره فجر را انتخاب کردهاند، حسین کرمی با ۱۱ دوره، مجید رضابالا با ۸ دوره و محمدابراهمیم صلواتیفرد و محمدحسین نیرومند با ۶ دوره رکورددار هستند و هیچ سینماگر نامداری به فهرست رکورددارها نرسیده است. از میان کسایی که در ۵ دوره عضو هیات انتخاب فجر بودند، میشود به عبدالله اسفندیاری اشاره کرد که این رکورد را مدیون حضور ثابتش در دورههای پنجم تا نهم است و پوران درخشنده که از وقتی پای زنها هم به این فهرست اضافه شد، در چند دوره مختلف که شروعش مربوط به سال ۸۳ میشد، عضو هیات انتخاب بود. تنها خانمهایی که در این سالها عضو هیات انتخاب فجر شدند، غیر از پوران درخشنده، مرحوم فرشته طائرپور، مینو فرشچی، انسیه شاهحسینی، نرگس آبیار، یلدا جبلی و ساره بیات بودند و در فجر چهلوسوم برای نخستینبار 2 خانم وارد این فهرست شدند؛ منیر قیدی و رعنا آزادیور. رکورددار شلوغترین هیات انتخاب به چهاردهمین دوره جشنواره برمیگردد که هیات انتخاب ۱۳ عضو داشت و از مدیر سینمایی، تهیهکننده تا روحانی حوزوی و استاد دانشگاه، میان اعضای هیات انتخاب حضور داشتند؛ از آیتالله سیدحسن خامنهای و حجتالاسلام سیدمجید پورطباطبایی تا محمدهادی کریمی و اکبر نبوی. رکورددار کمعضوترین فهرست هیات انتخاب هم به دورههای ششم و دهم به دبیری سیدمحمد بهشتی برمیگردد که فقط 3 نفر عضو این شورا بودند. در فجر چهلوچهارم دوباره هیات انتخاب حذف شد و دبیر جشنواره این مسؤولیت را به عهده گرفت که از این جهت اندکی شبیه سال کرونایی ۹۹ بود اما دلیل این تصمیم، تشخیص دبیر جشنواره بود؛ نه یک شرایط بحرانی مثل پاندومی کرونا.
* سیمرغ مردمی
بهترین فیلم منتخب تماشاگران، چیزی که در اکثر جشنوارههای سینمایی دنیا میتوان آن را یافت، از ابتدا در جشنواره فجر وجود نداشت و دهه ۷۰ بود که به فهرست سیمرغها اضافه شد. متصدی اخذ و شمارش آرا و اعلام برنده این بخش هم نه وزارت ارشاد، بلکه خانه سینما تعیین شده بود اما در سالهای اخیر بارها و بارها جنجالهایی بر سر این جایزه ایجاد و شائبههایی درباره تقلب یا مهندسی آرا مطرح شد و هر بار اسناد و شواهدی ارائه میشد. سرانجام از میانههای فجر چهلم به قدری این حواشی بالا گرفت و ارائه اسناد تقلب جدی شد که در همان دوره این سیمرغ حذف شد و در چند دوره بعد هم تحت این عنوان که «برگزاری آن تا فراهم شدن شرایطی که هیچ شبههای به آن راه پیدا نکند، به صلاح نیست و تا فراهم شدن چنین شرایطی باید صبر کرد» به تعویق افتاد. در فجر چهلوسوم این جایزه دوباره برگشت اما حواشی هم همراه با آن بازگشتند و سرانجام در حالی به فجر چهلوچهارم نزدیک میشویم که صحبتی از حفظ یا حذف این جایزه نیست اما کاهش محسوس تعداد سالنهای مردمی جشنواره، نوع رایگیری کیفیت آن و اعتبار آرا را محل پرسش قرار داده است.
سال گذشته ۵۴ سالن میزبان فیلمهای جشنواره فجر۴۳ بودند و امسال ۲۱ سالن از آنها کم شده است. به عبارتی ۳۳ فیلم حاضر در بخشهای اصلی چهلوچهارمین جشنواره ملی فیلم فجر در ۳۳ سالن سینمای شهر تهران روی پرده خواهند رفت که این به معنای افت ۴۰ درصدی سالنهای مردمی جشنواره است.
این در حالی است که افت فروش سینماها، چیزی که از میانه دیماه به دلیل قطع اینترنت و بروز ناآرامیها رقم خورده بود، در چند روز اخیر، اندکی ترمیم یافته و یکی- دو کمدی سینمایی فروش بهتری داشتهاند؛ هر چند گفته میشود بخش عمده دخل و خرج پردیسهای سینمایی با تئاترهای موزیکال انتهای شب بوده است.
باید توجه داشت که تأمین مخاطب جشنواره فجر در دوره چهلوسوم به هیچ وجه دشوارتر از سال ۱۴۰۱ نیست و در حالی که آن دوران با وجود تمام مشکلات این مهم محقق شد، امروز و تحت شرایط فعلی، کار میتوانست برای برگزارکنندگان فجر از بعضی جهات راحتتر باشد. البته احتمال این را هم میتوان داد که چنین تصمیمی هیچ ارتباطی با اغتشاشات و ناآرامیهای دیماه نداشته و مربوط به قبل از این میشود؛ چنانکه درباره تغییرات عمده دیگری در شیوه برگزاری فجر چهلوچهارم، از قبل تصمیمگیری شده بود.
* فیلمهای بخش سودای سیمرغ جشنواره ملی فیلم فجر
فیلمهای راهیافته به بخش سودای سیمرغ جشنواره ملی فیلم فجر شامل فیلمهای سینمایی، کوتاه داستانی و مستند، روز چهارم بهمنماه رسما معرفی شدند.
دبیرخانه چهلوچهارمین جشنواره ملی فیلم فجر در قالب متنی و با ارائه توضیحاتی، اسامی فیلمهای راهیافته به جشنواره را منتشر کرد. متن و اسامی منتشر شده از سوی دبیرخانه جشنواره فیلم فجر به این شرح است:
* یا حفیظ و یا امین
از آنجایی که باور داریم، سینمای نجیب ایران، نگاهدار حافظه جمعی و شکلدهنده بخش مهمی از میراث فرهنگی و هویتی این مرز و بوم است، در نهایت افتخار، دبیرخانه دائمی جشنواره ملی فیلم فجر همزمان با میلاد پر از نور و شور اعیاد شعبانیه، آثار سودای سیمرغ این رویداد فرهنگی را که دربرگیرنده فیلمهای سینمایی، کوتاه داستانی و مستند است به شرح ذیل اعلام میدارد.
طی این مدت، دبیرخانه دائمی جشنواره ملی فیلم فجر، اطلاعرسانی لازم به صاحبان آثار حاضر در سودای سیمرغ چهلوچهارمین جشنواره ملی فیلم فجر را در قالب تعاملات حرفهای به عمل آورده است، امیدواریم فرصت دیگری برای یادآوری خاطرهسازی فیلمسازان و تماشاگران ایرانی فراهم آورد تا بار دیگر، شاهد پیوند لحظات ناب به ابدیت مهیا شود.
توضیحی که به نظر میرسد درباره فهرست فیلمهای بلند این دوره ضروری باشد و جا داشت که دبیرخانه فجر هم به آن اشاره میکرد این است که 2 فیلم خارج از مسابقه، کیفیتهای فنی لازم برای حضور در جشنواره را داشتهاند اما امکان داوری آنها وجود نداشت. یکی از این فیلمها انیمیشن است (نگهبانان خورشید) و از آنجایی که تنها انیمیشن حاضر در این دوره به حساب میآید و نمیتوان بخشی جداگانه برای انیمیشنها تدارک دید و از طرف دیگر از آنجایی که رقابت این فیلم در بخشهای مختلف با سایر آثار کاملا متناسب نیست، این انیمیشن صرفاً در فجر نمایش داده میشود و داوری نخواهد شد. فیلم دیگری که در بخش نمایشهای ویژه حضور دارد، کاملا با فناوری هوش مصنوعی ساخته شده (مولا) و نمیتوان آن را به طور معمول با سایر آثار در بخشهای مختلف وارد رقابت کرد. به طور مثال طراحی صحنه و لباس این فیلم، تدوین این فیلم و سایر بخشهای آن باید تعریف مشخصی پیدا کنند تا قابل رقابت با سایر آثار باشند.
* فیلمهای بلند سینمایی
«آرامبخش» به کارگردانی سعید زمانیان و تهیهکنندگی مجتبیرشوند
«اردوبهشت» به کارگردانی محمد داودی و تهیهکنندگی محمد احمدی
«استخر» به کارگردانی سروش صحت و تهیهکنندگی محمدحسینشایسته
«اسکورت» به کارگردانی یوسف حاتمیکیا و تهیهکنندگی محمدرضا منصوری
«بیلبورد» به کارگردانی سعید دشتی و تهیهکنندگی محمدرضا مصباح، مهدی فتاحی
«پروانه» به کارگردانی محمد برزوییپور و تهیهکنندگی بهمنکامیار
«پل» به کارگردانی محمد عسگری و تهیهکنندگی سیدمصطفیاحمدی
«تقاطع نهایی» به کارگردانی سعید جلیلی و تهیهکنندگی مهدیمددکار
«جانشین» به کارگردانی مهدی شامحمدی و تهیهکنندگی روحاله سهرابی
«جهان مبهم هاتف» به کارگردانی مجید رستگار و تهیهکنندگی امیر مهریزدان
«حاشیه» به کارگردانی محمد علیزادهفرد و تهیهکنندگی یوسفمنصوری
«حال خوب زن» به کارگردانی مهدی بَرزُکی و تهیهکنندگی حسین کاکاوند
«خجستگانی که در جنگ ملاقات کردهام» به کارگردانی و تهیهکنندگی امیرشهاب رضویان
«خواب» به کارگردانی مـانی مقدم و تهیهکنندگی امیـرحسینحیدری
«خیابان جمهوری» به کارگردانی و تهیهکنندگی منوچهر هادی
«دختر پریخانوم» به کارگردانی و تهیهکنندگی علیرضا معتمدی
«رقص باد» به کارگردانی سیدجواد حسینی و تهیهکنندگی ابوالفضل صفری
«زندگی کوچک کوچک» به کارگردانی و تهیهکنندگی امیرحسینثقفی
«زنده شور» به کارگردانی و تهیهکنندگی کاظم دانشی
«سرزمین فرشتهها» به کارگردانی بابک خواجهپاشا و تهیهکنندگی منوچهر محمدی
«سقف» به کارگردانی ابراهیم امینی و تهیهکنندگی سعید خانی
«غبار میمون» به کارگردانی آرش معیریان و تهیهکنندگی سعیدمرادی
«غوطهور» به کارگردانی محمدجواد حکمی و تهیهکنندگی سعید پروینی
«قایق سواری در تهران» به کارگردانی رسول صدرعاملی و تهیهکنندگی روحالله سهرابی
«قمارباز» به کارگردانی محسن بهاری و تهیهکنندگی سجاد نصراللهینسب
«کارواش» به کارگردانی احمد مرادپور و تهیهکنندگی بهروز مفید
«کافه سلطان» به کارگردانی مصطفی رزاقکریمی و تهیهکنندگی مرتضی رزاقکریمی
«کوچ» به کارگردانی محمد اسفندیاری و تهیهکنندگی مهدیمطهر
«گیس» به کارگردانی محسن جسور و تهیهکنندگی سیدمهدیجوادی
«مارون» به کارگردانی امیر احمد انصاری و تهیهکنندگی مهدیصاحبی
« نیم شب» به کارگردانی محمدحسین مهدویان و تهیهکنندگی حبیبالله والینژاد
« مولا» (خارج از مسابقه) به کارگردانی و تهیهکنندگی عباسلاجوردی
«نگهبانان خورشید» (خارج از مسابقه) به کارگردانی عماد رحمانی، مهرداد محرابی و تهیهکنندگی مهدی جعفریجوزانی
* فیلمهای کوتاه
«آدمک» به کارگردانی سیاوش گرجستانی و تهیهکنندگی سیدمازیار هاشمی
« اسپایدرمرد» به کارگردانی حسین ذوالفقاری و تهیهکنندگی محمدطاها ناطقی
«به صدای زمین گوش کن» به کارگردانی شهاب مهربانپور و تهیهکنندگی علیرضا توسلیزاده
«پسر» به کارگردانی سامان حسینپور و تهیهکنندگی سامان حسین پور - فیلیپ ریتلر
«تخطی» به کارگردانی میکائیل دیانی و تهیهکنندگی سیدمحمدهادی آقاجانی
«دریچه» به کارگردانی و تهیهکنندگی محمدابراهیم شهبازی
«سرخ رگ» به کارگردانی محمدمهدی گنجی و تهیهکنندگی محمد کارت
« شیزو» به کارگردانی و تهیهکنندگی محمد اسدی
«فادیا» به کارگردانی مهتاب شیخانصاری و تهیهکنندگی محمدعلیزادهفرد
« لونا» به کارگردانی مرتضی حکاکیان و تهیهکنندگی مجیدحیدری
«میا» به کارگردانی سیدعلی قاسمی و تهیهکنندگی نیما اقلیما
«و زندگی برای همه» به کارگردانی و تهیهکنندگی محسناَصدقپور
«یادداشتهای زیرزمینی» به کارگردانی و تهیهکنندگی عباسشکوری
* فیلمهای مستند
«آگیرا» به کارگردانی محمدصادق اسماعیلی و تهیهکنندگی مهدی شامحمدی
«ارس، رود خروشان» به کارگردانی و تهیهکنندگی هادی آفریده
«اشغال جزایر» به کارگردانی و تهیهکنندگی داوود مرادیان
«ایستاده در کنار تیمز» به کارگردانی سیدمصطفی موسویتبار و تهیهکنندگی زهره نجفزاده
«برای دخترم» به کارگردانی مهدی عوضزاده و تهیهکنندگی مهدی عوضزاده، هاشم مسعودی و مجتبی احسانی
«جنگل قائم» به کارگردانی و تهیهکنندگی حامد سعادت
«در سپهر ایران» به کارگردانی و تهیهکنندگی مجید کریمی
«رویای ناتمام» به کارگردانی سارا طالبیان و تهیهکنندگی احسانمشکور
«شاخهای روی آب» به کارگردانی محمدمهدی حبیبی و تهیهکنندگی محسن اسلامزاده
«فراموش شده» به کارگردانی مهدی افشارنیک و تهیهکنندگی جلیل اکبریصحت
«محاکمه آزادی» به کارگردانی و تهیهکنندگی محمد عبدی
«میریام» به کارگردانی و تهیهکنندگی سیدمحمدعلی صدرینیا
«نامش زن» به کارگردانی و تهیهکنندگی ماریا ماوتی