صادرات نفت ایران در سایه بازدارندگی

گروه سیاسی: روزنامه آمریکایی وال‌استریت ژورنال در گزارشی فاش کرد دولت دونالد ترامپ طرحی برای توقیف نفتکش‌های حامل نفت ایران را در دست بررسی داشته اما به دلیل نگرانی جدی از تلافی تهران و پیامدهای گسترده آن، تاکنون از اجرای این سناریو خودداری کرده است. آنچه در این گزارش بیش از اصل طرح ضدایرانی واشنگتن اهمیت دارد، اذعان صریح به این واقعیت است که ایالات متحده از واکنش ایران بیم دارد و همین ملاحظه بازدارنده، مانع عملیاتی شدن این گزینه شده است. به نوشته وال‌استریت ژورنال، مقامات دولت ترامپ درباره توقیف نفتکش‌های بیشتری که در انتقال نفت ایران نقش دارند گفت‌وگو کرده‌اند؛ نفتکش‌هایی که بخشی از آنچه «ناوگان سایه» خوانده می‌شود را تشکیل می‌دهند و نفت کشورهای تحریم‌شده از جمله ایران را به مشتریانی مانند چین منتقل می‌کنند. آمریکا پیش‌تر در چارچوب فشار بر ونزوئلا، برخی نفتکش‌ها را در نقاط مختلف جهان توقیف کرد و عملاً صادرات نفت این کشور را بشدت محدود کرده است. بر این اساس کاخ سفید در پی آن بوده همان مدل را علیه ایران نیز اجرا کند؛ یعنی جلوگیری از بارگیری نفت توسط کشتی‌های تحریم ‌شده در بنادر ایران و حتی توقیف آنها در آب‌های بین‌المللی. با این حال، وال‌استریت ژورنال به روشنی تأکید و اذعان می‌کند اجرای چنین طرحی علیه ایران با موانع جدی مواجه است. در این گزارش تصریح شده ایران در صورت تشدید فشارهای آمریکا، به احتمال زیاد دست به اقدام متقابل خواهد زد. از جمله سناریوهای مطرح ‌شده، توقیف نفتکش‌های حامل نفت متحدان آمریکا در منطقه یا حتی مین‌گذاری تنگه هرمز است؛ گذرگاهی راهبردی که حدود یک‌چهارم نفت جهان از آن عبور می‌کند.
وال‌استریت ژورنال اذعان می‌کند هر یک از این اقدامات می‌تواند موجب جهش شدید قیمت نفت شود و برای کاخ سفید بحران سیاسی ایجاد کند. به بیان دیگر، نگرانی از تبعات پاسخ ایران و اثرات آن بر بازار جهانی انرژی، عامل اصلی عقب‌نشینی واشنگتن از اجرای این طرح بوده است.
این رسانه آمریکایی در بخش دیگری از گزارش خود، به نقل از «بدر السیف» استاد دانشگاه کویت به این نکته اشاره می‌کند که بستن تنگه هرمز، هرچند به نفع هیچ‌‌یک از بازیگران نیست اما اگر ایران احساس کند در تنگنا قرار گرفته، توان لجستیکی انجام چنین اقدامی را دارد. به بیان دیگر، مساله فقط واکنش نظامی ایران نیست، بلکه اثرات زنجیره‌ای آن بر بازار جهانی انرژی و اقتصاد داخلی آمریکا نیز در محاسبات واشنگتن نقشی تعیین‌کننده داشته است. نگرانی از افزایش قیمت بنزین، فشار افکار عمومی و پیامدهای انتخاباتی، همگی عواملی هستند که در پسِ این احتیاط دیده می‌شوند.
در همین چارچوب، وال‌استریت ژورنال به سابقه تنش‌های دریایی میان ایران و آمریکا نیز اشاره می‌کند. از جمله «جنگ نفتکش‌ها» در دهه ۱۹۸۰ که طی آن صدها کشتی هدف حمله قرار گرفتند و امنیت کشتیرانی در خلیج‌ فارس بشدت مختل شد. بازخوانی آن تجربه تاریخی در گزارش، در واقع یادآوری این واقعیت است که هرگونه درگیری دریایی در این منطقه می‌تواند به سرعت از کنترل خارج و به بحرانی فراگیر تبدیل شود. وال‌استریت ژورنال به افکار عمومی آمریکا یادآوری می‌کند ایران، ونزوئلا نیست، بلکه کشوری با موقعیت ژئوپلیتیک حساس، توانمندی‌های نظامی منطقه‌ای و نفوذ گسترده در معادلات امنیتی خلیج‌ فارس است و هرگونه اقدام علیه آن، بی‌پاسخ نخواهد ماند. در واقع همین واقعیت باعث شده گزینه‌ای که در ظاهر برای فشار اقتصادی طراحی شده، در عمل به سناریویی پرهزینه و پرریسک برای خود آمریکا تبدیل شود.
جمهوری اسلامی ایران نیز پیش از این بارها هشدار داده هرگونه تعرض یا حمله به منافع کشور – صرف‌نظر از ابعاد آن - می‌تواند به درگیری گسترده منطقه‌ای منجر شود. تهران تصریح کرده امنیت خلیج‌ فارس و تنگه هرمز تفکیک‌ناپذیر است و ناامنی علیه ایران، پیامدهایی فراتر از مرزهای آن خواهد داشت. اکنون گزارش وال‌استریت ژورنال نشان می‌دهد این هشدارها در محاسبات واشنگتن جدی گرفته شده است، چرا که به گفته مقامات آمریکایی، ترس از «تلافی تقریبا قطعی ایران» و اثرات آن بر بازار نفت، عامل اصلی تعلیق این طرح بوده است. در همین چارچوب است که یک مقام کاخ سفید در گفت‌وگو با وال‌استریت ژورنال تأکید می‌کند ترامپ دیپلماسی را ترجیح می‌دهد، هر چند گزینه‌های دیگری نیز در اختیار دارد. البته باید به این نکته توجه داشت که ترجیح دیپلماسی نه از سر فقدان ابزار فشار، بلکه به دلیل برآورد هزینه‌های سنگین رویارویی مستقیم با ایران است. حتی وال‌استریت ژورنال نیز یادآور شده حمله نظامی مستقیم به خاک ایران لزوماً به فروپاشی نظام منجر نمی‌شود و تهران تهدید کرده در صورت حمله، پایگاه‌های آمریکا را هدف قرار خواهد داد.
آنچه از دل گزارش وال‌استریت ژورنال برمی‌آید این است که طرح فشار دریایی گسترده علیه ایران روی میز بوده، زیرساخت‌های تحریمی آن آماده شده و حتی ظرفیت‌های نظامی برای اجرای آن بررسی شده است اما هراس از تلافی ایران و احتمال گسترش بحران در تنگه هرمز و بازار جهانی انرژی، مانع از عملیاتی شدن آن شده است. این اذعان تأییدی است بر این واقعیت که معادله ایران با کشورهایی مانند ونزوئلا متفاوت است و هر اقدام خصمانه‌ای علیه تهران، می‌تواند واکنشی به‌ همان اندازه راهبردی و پرهزینه در پی داشته باشد.