گروه بینالملل: اروپا و آمریکا اختلافات عمیقی با یکدیگر پیدا کردهاند؛ اختلافاتی که صحبتهای اخیر صدراعظم آلمان، جلوه دیگری از عمق آن را نشان داده است. «فردریش مرتس» در هشداری صریح در کنفرانس امنیتی مونیخ گفت دیگر نمیتوان به رهبری جهانی آمریکا امیدی داشت و اروپا باید آماده شود تا روی پای خود بایستد. صدراعظم آلمان تصریع کرد: نظم جهانی دیگر وجود ندارد. فردریش مرتس افزود: قدرت نظامی چین به زودی همسطح آمریکا میشود و اروپا باید دنبال ساخت قویترین ارتش باشد.
به گزارش خبرگزاریها، مرتس در مراسم افتتاحیه کنفرانس امنیتی مونیخ درباره نظم جهانی فعلی تاکید کرد دیگر نمیتوان روی موقعیت جهانی ایالات متحده حساب کرد و سیستم کنونی جهانی از هم پاشیده است. به گفته صدراعظم ژرمنها، نظم بینالمللی و جهانی به شکلی که قبلاً با محوریت واشنگتن وجود داشت، دیگر امروز موضوعیت ندارد.
مجله پلیتیکو درباره سخنان مرتس گزارش داد سخنان صدراعظم آلمان نه فقط به منزله تغییر موضع استراتژیک برلین است، بلکه دیگر کشورهای اروپا مانند فرانسه نیز به همین نتیجه رسیدهاند: دیگر آمریکا یک متحد قابل اعتماد نیست. بر اساس این گزارش، بسیاری از کشورهای اروپایی همچنان عضو ناتو هستند اما خود را برای آیندهای بدون حمایت آمریکا آماده میکنند. صدراعظم آلمان در سخنان خود همچنین به اختلافات ایدئولوژیک و تجاری اروپا با سیاستهای رئیسجمهور آمریکا اشاره و واگرایی سیاسی - اقتصادی ۲ سوی آتلانتیک را بسیار عمیق توصیف کرد. او گفت: «شکاف عمیقی بین اروپا و ایالات متحده ایجاد شده». این اظهارات نشان میدهد تنشهای اروپا و آمریکا دیگر محدود به اختلاف بر سر بودجه ناتو نیست، بلکه اکنون اختلافات آمریکا و اروپا به سیاستهای اقتصادی و تجاری هم گسترش یافته. مرتس همزمان با هشدارهای خود درباره آمریکا به موقعیت اقتصادی چین هم اشاره و اعتراف کرد چین بزودی میتواند با قدرت نظامی آمریکا رقابت کند. این گونه موضعگیری آلمان به عنوان یکی از اعضای اصلی اتحادیه اروپایی از سویی فاصله و شکاف بروکسل و واشنگتن را برجسته میکند و از سوی دیگر نشان میدهد اروپا به این درک رسیده که نظم بینالمللی به سوی جهان چندقطبی در حال تغییر است.
* تغییر لحن بروکسل در برابر واشنگتن
نه فقط صدراعظم آلمان، بلکه دیگر رهبران اروپا نیز در کنفرانس امنیتی مونیخ رویکردی انتقادی و ناامیدانه در برابر متحد قدیمی خود، آمریکا داشتهاند. فارن پالیسی در گزارشی درباره تغییر لحن رهبران اروپا در قبال آمریکا نوشت: رهبران اروپا چرخشی آشکار در رویکرد خود نسبت به ایالات متحده نشان دادهاند؛ چرخشی که بازتابدهنده نگرانیهای عمیق اروپا از سیاستهای تجاری واشنگتن و پیامدهای آن برای اقتصاد جهان است. در همین نشست مونیخ، «اوکونجو ایوهالا» مدیرکل سازمان تجارت جهانی، با ارائه آماری هشداردهنده گفت میانگین تعرفههای اعلامشده از سوی آمریکا از 2.6 درصد به ۱۸ درصد جهش کرده و نرخهای عملیاتی تعرفههای تجاری نیز به ۱۴ درصد رسیده و این وضعیت باعث تجدیدنظر شرکای آمریکا روابط تجاری خود با واشنگتن شده است. «الکساندر استاب» رئیسجمهور فنلاند هم در سخنانی به توافقهای تجاری تازه اتحادیه اروپایی با مرکوسور (بازار مشترک کشورهای آمریکای جنوبی) و هند اشاره کرد؛ توافقهایی که به گفته وی نشانه تلاش اروپا برای کاهش آسیبپذیری در برابر فشار اقتصادی آمریکا، بویژه در دوران دونالد ترامپ است.
همزمان معاون صدراعظم آلمان هم با لحنی صریح اعلام کرد آلمان به دنبال شرکای جدید است. این تغییر لحن را در میان مقامات فرانسوی هم میتوان دید. «امانوئل مکرون» رئیسجمهور فرانسه در سخنانی طی ۲ هفته گذشته بر استقلال اروپا از آمریکا تاکید کرده است.
* تلاش اتحادیه اروپایی برای استقلال نظامی از آمریکا
بروکسل این روزها نهتنها خود را از نظر اقتصادی و تجاری در چالش با واشنگتن میبیند، بلکه برای اروپاییها استقلال نظامی از آمریکا نیز تبدیل به یک اولویت شده است. در همین ارتباط نیز «کییر استارمر» نخستوزیر انگلیس روز شنبه در کنفرانس امنیتی مونیخ گفت: «اروپا به دنبال درگیری نظامی نیست اما باید آماده مقابله نظامی هم باشیم». وی همچنین با تاکید بر اینکه «اروپا باید روی پاهای خود بایستد»، افزود استقلال اروپا از آمریکا یک ضرورت است نه یک انتخاب!
پیش از نخستوزیر انگلیس، صدراعظم آلمان نیز با بیان اینکه کشورهای اروپا در حال کار روی تقویت جناح شرقی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) هستند، تاکید کرد: ما ارتش آلمان را به قویترین ارتش اروپا تبدیل خواهیم کرد و در حال حاضر در تلاش برای تقویت قدرت خود در زمینههای نظامی هستیم.
به اعتقاد کارشناسان، تجربه جنگ اوکراین و شانه خالی کردن آمریکا در میانه جنگ از حمایت از اوکراین و پس از آن تهدیدات و چشم طمع کاخ سفید به گرینلند، ۲ عامل مهمی است که باعث بیاعتمادی فزاینده اروپا نسبت به اتحاد نظامی با آمریکا شده است. اورسولا فن در لاین، رئیس کمیسیون اروپا هم در سخنرانی خود در کنفرانس امنیتی مونیخ به افزایش هزینههای نظامی اروپا در سالهای اخیر اشاره و اظهار کرد اروپا «چارهای» جز استقلال نظامی از آمریکا ندارد.
تلاش اروپا برای استقلال نظامی از آمریکا در حالی است که به اعتقاد «آدری دکر» تحلیلگر سیاسی پلیتیکو، کشورهای اروپا اگرچه سلاحهای زیادی تولید میکنند اما همچنان برای دفاع از خود در برابر روسیه به ایالات متحده نیازمندند. «مارک روته» دبیرکل ناتو هم ایده استقلال نظامی اروپا از آمریکا را به سخره گرفت و استدلال کرد این قاره بدون تواناییهای آمریکا ناتوان است.
«جاکوپو باریگازی» نیز در گاردین نوشت: سالها وابستگی نظامی اروپا به آمریکا باعث شده استقلال نظامی از واشنگتن برای اروپا در حد یک رویای دور باشد و حداقل در کوتاهمدت اروپا توانایی این را ندارد که از نظر نظامی روی پای خود بایستد، چون اروپا دهههاست به وابستگی نظامی به آمریکا عادت کرده.
گزارش اندیشکده موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک در واشنگتن نیز حاکی است هزینه اروپا برای استقلال نظامی از آمریکا میتواند به یک تریلیون دلار برسد، چون اروپایی نهتنها باید پلتفرمهای نظامی و نیروی انسانی خود را به جای نیروها و تجهیزات آمریکایی جایگزین کنند، بلکه آنها باید کمبودهای خود در فضا و داراییهای اطلاعاتی، نظارتی، امنیتی و جاسوسی در همه حوزهها را هم جبران کنند و جبران همه این حوزهها برای اروپا در کوتاهمدت امکانپذیر نیست.
با این حال، «میسون اندرو» کارشناس نظامی در بروکسل معتقد است اروپاییها در کنفرانس امنیتی مونیخ تغییر لحن خود در برابر آمریکا را نشان داده و تلاش دارند از وابستگی خود به آمریکا در جهان در حال ظهور چندقطبی بکاهند.
* ظهور جهان چندقطبی
کارشناسان معتقدند تغییر لحن اروپا در برابر آمریکا با توجه به افول جایگاه جهانی واشنگتن انجام شده است. در همین ارتباط «کن جیمبو» مدیرعامل اندیشکده آسیا و اقیانوسیه معتقد است دوران برتری ایالات متحده بهتدریج در حال محو شدن است و جای خود را به جهانی بسیار متنوعتر و چندقطبیتر میدهد. این به اصطلاح گذار قدرت - که با ظهور چین، بازگشت روسیه و همچنین هند و برزیل مشخص میشود - ماهیت روابط اروپا و آمریکا را تغییر داده و دیگر نمیتوان از اتحاد کامل اروپا و آمریکا سخن به میان آورد.
مدیرعامل اندیشکده آسیا و اقیانوسیه در ادامه میگوید ایالات متحده دیگر یک تکقطب هژمون در جهان نیست و سایر کشورها برای غلبه بر آمریکا تلاش میکنند. به اعتقاد جیمبو، ظهور چین شاید بزرگترین محرک تغییرات قدرت در جهان باشد. این کشور به عنوان کشوری با قدرت اقتصادی و نظامی فزاینده، بویژه از طریق ابتکار کمربند - جاده (BRI) خود، در حال تقویت نفوذ خود در آسیا، آفریقا و سایر نقاط جهان است. بنابراین، این کشور نه تنها غول بزرگ اقتصادی، بلکه رقیب جدی ژئوپلیتیک نیز برای آمریکا محسوب میشود.
کارشناس آمریکایی میافزاید از زمان ولادیمیر پوتین، روسیه برای تثبیت جایگاه خود به عنوان یک قدرت جهانی تلاش کرده است. از تصرف کریمه گرفته تا درگیری در سوریه و اوکراین، روسیه در حال تضعیف غرب در «خارج نزدیک» و فراتر از آن است و شکی نیست در حال حاضر، اقدامات مسکو خاطرات جنگ سرد را زنده کرده است. همچنین قدرتهای منطقهای دیگری مانند هند و برزیل در حال ظهور هستند. دهلی با اقتصادی رو به رشد و قدرت نظامی نوظهور با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، نقش محوری در منطقه هند و اقیانوسیه ایفا میکند و برازیلیا با وجود مشکلات داخلی خود، همچنان یک بازیگر تأثیرگذار در آمریکای لاتین و همچنین در مباحث بینالمللی محیط زیست است. این شرایط به معنای آن است که فضای بینالمللی دیگر برای آمریکاییها باز و بیرقیب نیست و واشنگتن برای پیگیری اهداف جهانی خود با چالشهای زیادی روبهرو است.
* حرکت اروپا به سوی شرق
همزمان با تنش اروپا و آمریکا بویژه طی یک سال گذشته، چین و کشورهای اروپا روابط نزدیکتری را پیگیری میکنند. روز گذشته وزیر خارجه چین در حاشیه نشست امنیتی مونیخ با همتایان فرانسوی، آلمانی و انگلیسی خود دیدار و تاکید کرد پکن مقصر مشکلات اقتصادی و امنیتی اروپا نیست. «وانگ یی» همچنین از همتایان آلمانی و فرانسوی خود خواست به «ارائه مسیری روشن برای توسعه روابط چین و اروپا» کمک کنند.
«شارل ابی نادر» کارشناس مسائل بینالملل در گفتوگو با المیادین اظهار کرد همزمان با تشدید تنشها میان اروپا و آمریکا، برخی پایتختهای اروپا به سمت تقویت روابط خود با پکن حرکت میکنند، چون آنها چین را نهتنها یک شریک اقتصادی معتبر، بلکه یک بازیگر بینالمللی برمیشمارند که نمیتوان آن را در معادلات استراتژیک نادیده گرفت.
اروپا همچنین در چارچوب تلاش برای تنوع بخشیدن به شراکتهای خود به خارج از ناتو، هند را به عنوان یک شریک اقتصادی پیشرفته برمیشمارد. هفته گذشته نیز «نارندرا مودی» نخستوزیر هند و همتای انگلیسیاش از توافقنامه تجاری امضاشده بین ۲ کشور تمجید کردند و آن را زمینهساز یک جهش کیفی در روابط اقتصادی ۲ طرف دانستند. همچنین دهلی و بروکسل اواخر ماه گذشته به توافق تجاریای دست یافتند که به عنوان بزرگترین توافق بین ۲ طرف توصیف شد. این توافق شامل لغو تعرفههای گمرکی تا ۴ میلیارد یورو صادرات اتحادیه اروپایی به هند و کاهش تعرفهها 96.6 درصد این صادرات است که ورود کالاهای اروپایی، از جمله خودرو و ماشینآلات را تسهیل میکند.
اوجگیری بدبینی اروپاییها به آمریکا
در سالهای اخیر، نگاه شهروندان اروپایی به ایالات متحده با تغییرات محسوسی همراه بوده است. نظرسنجیهای معتبر از جمله از سوی موسسه پیو و گزارشهای شورای روابط خارجی اروپا نشان میدهد سطح اعتماد عمومی در بسیاری از کشورهای اروپا به سیاستهای آمریکا کاهش یافته و بدبینی نسبت به نقش واشنگتن در نظم جهانی رو به افزایش است. در واقع نگاه منفی نسبت به آمریکا در میان اروپاییها بر بیش از نیمی از کشورهای کلیدی اروپا غالب شده است (بخصوص دانمارک، آلمان و اسپانیا). همچنین اعتماد به آمریکا به عنوان همپیمان امنیتی و دوست دیرینه بشدت کاهش یافته و بیشتر اروپاییها خواستار مسیر مستقل اروپا در سیاست خارجی و دفاعی هستند. نتایج نظرسنجیها در اروپا درباره آمریکا به این شرح است:
1- دیدگاه منفی درباره آمریکا
در نظرسنجی YouGov در ۶ کشور اصلی اروپای غربی (دانمارک، فرانسه، آلمان، ایتالیا، اسپانیا و انگلستان) بخش زیادی از مردم نظر «بد» یا «منفی» نسبت به آمریکا دارند.
در دانمارک 84 درصد پاسخدهندگان دیدگاه منفی دارند. همچنین در آلمان 72 درصد و در اسپانیا 66 درصد دیدگاه منفی گزارش شده است.
2- کاهش نگاه دوستانه یا متحد به آمریکا در اروپا
تنها 26 درصد دانمارکیها اکنون آمریکا را متحد یا کشوری دوست میدانند، در حالی که این رقم سال 2023 حدود 80 درصد بود (افت شدید).
همچنین در اسپانیا فقط 39 درصد و در آلمان 41 درصد هنوز آمریکا را به عنوان یک دوست میبینند.
3- درخواست استقلال اروپا از آمریکا
در یک نظرسنجی دیگر از سوی مؤسسه Bertelsmann Stiftung 63 درصد شهروندان اتحادیه اروپایی معتقدند وقت آن رسیده اروپا مسیر سیاست خارجی خود را مستقل از آمریکا دنبال کند.
4- کاهش اعتماد به نقش امنیتی آمریکا
نظرسنجی دیگری نشان میدهد بیش از 70 درصد مردم غرب اروپا فکر میکنند آمریکا تضمینکننده امنیت اروپا نیست.
در آلمان این رقم 76 درصد و در انگلیس 69 درصد است.
5- دیدگاه منفی نسبت به ترامپ
نظرسنجیهای مستقل گزارش دادند 48 درصد اروپاییها «ترامپ» را دشمن اروپا میدانند.