27/بهمن/1404
|
01:47
نگاهی به چرخش پارادایمی در دیپلماسی حمل‌ونقل و ابعاد راهبردی همایش بین‌المللی «ایران کریدور 2026»

نبرد برای تثبیت قدرت لجستیکی

گروه اقتصادی: همایش بین‌المللی «ایران کریدور ۲۰۲۶» در حالی در تهران برگزار شد که منطقه اوراسیا در یکی از حساس‌ترین مقاطع ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی دهه‌های اخیر قرار دارد؛ مقطعی که در آن مسیرهای سنتی تجارت جهانی در حال بازآرایی است، کریدورهای جدید تعریف می‌شوند و رقابت کشورها برای تبدیل شدن به گره‌های کلیدی زنجیره تأمین شدت گرفته است. در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران با موقعیت منحصر به ‌فرد جغرافیایی خود که خلیج‌ فارس را به دریای خزر، آسیای مرکزی و قفقاز و از آنجا به اروپا متصل می‌کند، تلاش دارد بار دیگر نقش تاریخی خود را به‌ عنوان چهارراه ارتباطی منطقه احیا کند.
این همایش با حضور رئیس‌جمهور، وزیر راه و شهرسازی، نمایندگان مجلس، مدیران ارشد حوزه زیرساخت، فعالان بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی برگزار شد و از سوی برگزارکنندگان به ‌عنوان صحنه اعلام «عزم ملی» برای تبدیل ایران به هاب ترانزیتی اوراسیا معرفی شد. فضای نشست بیش از آنکه صرفا تشریفاتی باشد، رنگ و بوی برنامه‌ریزی اجرایی داشت؛ از ارائه بسته‌های سرمایه‌گذاری و مدل‌های نوین تأمین مالی گرفته تا امضای تفاهمنامه‌های چند هزار همتی و تشریح پروژه‌هایی که قرار است ظرف سال‌های آینده چهره شبکه حمل‌و‌نقل کشور را دگرگون کند.
در شرایطی که تحولات سیاسی، جنگ‌های منطقه‌ای، تحریم‌ها و تغییر الگوهای تجارت جهانی، مسیرهای لجستیکی را تحت تأثیر قرار داده، تهران میزبان رویدادی بود که هدف آن بازتعریف جایگاه ژئواکونومیک ایران در نقشه ترانزیت جهانی عنوان شد. سخنرانان این همایش بر این نکته تأکید داشتند که اگر ایران بتواند گلوگاه‌های زیرساختی خود را برطرف کند و پروژه‌های نیمه‌تمام را به سرانجام برساند، نه‌تنها از محل ترانزیت کالا درآمد پایدار کسب خواهد کرد، بلکه به بازیگری اثرگذار در معادلات اقتصادی و حتی امنیتی منطقه تبدیل خواهد شد؛ جایگاهی که تحقق آن نیازمند هم‌افزایی دولت، مجلس و بخش خصوصی و نیز جلب اعتماد سرمایه‌گذاران خارجی است.
در این نشست، از تأکید بر تکمیل کریدورهای راهبردی شمال - جنوب و شرق - غرب گرفته تا امضای ده‌ها تفاهم‌نامه چند هزار همتی و ارائه ابتکارات جدید مالی در جهان اسلام، مجموعه‌ای از اقدامات و وعده‌ها مطرح شد که همگی یک هدف مشترک را دنبال می‌کرد؛ شتاب‌بخشی به توسعه زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای و تبدیل ایران از مسیر عبوری صرف به شریک راهبردی حمل‌ونقل منطقه.
* تأکید رئیس‌جمهور بر عزم اجرایی و رفع موانع
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در این همایش با تأکید بر اینکه «روزی نیست که به تکمیل کریدورهای حیاتی فکر نکنیم»، توسعه شریان‌های ارتباطی را نه‌تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه بستری برای صلح، امنیت و همگرایی منطقه‌ای دانست.
او تصریح کرد: جمهوری اسلامی ایران مصمم است با «قدرت، سرعت، دقت، کیفیت و هزینه‌اثربخشی» راه‌گذرهای ریلی و جاده‌ای را عملیاتی کند و برای تأمین مالی آنها از تمام ظرفیت‌های موجود استفاده خواهد شد. به گفته وی، صندوق‌ها و روش‌های مالی مطرح‌شده در این نشست، از همان روز با جدیت پیگیری می‌شوند تا سازوکار اجرایی آنها شکل گیرد.

پزشکیان با اشاره به لزوم رفع موانع قانونی و مقرراتی، تأکید کرد دولت با هماهنگی مجلس شورای اسلامی آماده اصلاح یا حذف مقررات بازدارنده است. او افزود چنانچه خلأ یا مانع قانونی وجود داشته باشد، از مسیر قانون اصلاح خواهد شد تا سرمایه‌گذاران با اطمینان بیشتری وارد میدان شوند.
رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، توسعه مسیرهای ارتباطی را عامل تضمین امنیت مشترک منطقه دانست و گفت: ایران با کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان پیوندهای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی عمیقی دارد و تقویت این اتصال‌ها می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر برای نسل‌های بعدی رقم بزند.
او با اشاره به تلاش رهبران منطقه برای جلوگیری از جنگ و تقویت حکمرانی منطقه‌ای، تأکید کرد کشورهای منطقه قادرند بدون مداخله بیگانگان مسائل خود را حل کنند و مسیر توسعه از صلح و تعامل می‌گذرد.
* دیپلماسی حمل‌ونقل و هدف هاب ترانزیتی شدن
وزیر راه و شهرسازی در این همایش با طرح سیاست «دیپلماسی حمل‌ونقل» دولت چهاردهم، بر تثبیت جایگاه ژئواکونومیک ایران در منطقه تأکید کرد. به گفته فرزانه صادق، تکمیل کریدورهای راهبردی شمال - جنوب و شرق - غرب در اولویت اصلی وزارتخانه قرار دارد.
صادق از سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵۰ میلیون دلاری در بخش ریلی طی یک‌و‌نیم سال گذشته خبر داد و آن را آغاز موج جدیدی از سرمایه‌گذاری زیرساختی دانست. وی پروژه رشت - آستارا را حلقه مفقوده کریدور شمال - جنوب خواند که در آستانه اجرا قرار دارد و همچنین از بهره‌برداری اتصال ریلی چابهار - زاهدان تا پایان سال خبر داد.
به گفته وزیر راه، پروژه اردبیل - میانه و محور سرخس - چشمه‌ثریا نیز برای تقویت کریدور شرق - غرب در دستور کار است. وی هدف اصلی این اقدامات را هدایت نقدینگی به پروژه‌های مولد، کاهش سفته‌بازی و تبدیل ایران به هاب مطمئن ترانزیت منطقه عنوان کرد.
صادق همچنین ۲ ابتکار بین‌المللی ایران را مطرح کرد: تشکیل «اتاق عملیات مشترک اسلامی» برای کاهش گلوگاه‌های مرزی و ایجاد «صندوق تأمین مالی حمل‌ونقل اسلامی» برای پشتیبانی از پروژه‌های کریدوری. به اعتقاد وزیر راه، این سازوکارها می‌تواند ایران را از مسیر عبوری صرف به شریک راهبردی حمل‌ونقل منطقه ارتقا دهد.
* هم‌افزایی دولت و مجلس برای پیشبرد راهبرد کریدورها
نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در این همایش ضمن تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت بخش خصوصی بیان داشت: با وجود هزاران طرح ملی و استانی و محدودیت منابع عمرانی، چاره‌ای جز تکیه بر توان بخش خصوصی برای تکمیل زیرساخت‌ها وجود ندارد.
به گفته علی نیکزاد، با وجود بیش از ۱۶۵۰ طرح ملی و ۲۴ هزار طرح استانی، حتی با بودجه عمرانی پیش‌بینی‌شده، تکمیل پروژه‌ها دهه‌ها زمان می‌برد. نیکزاد بازگشت طولانی سرمایه و موانع اداری مانند محدودیت در افزایش عوارض را از مشکلات اصلی سرمایه‌گذاران دانست و خواستار حمایت عملی دستگاه دیپلماسی از بخش خصوصی شد.
او تأکید کرد دولت و مجلس به تعهدات خود پایبندند و با هماهنگی یکدیگر به ‌دنبال تسهیل فرآیند سرمایه‌گذاری و توسعه کریدورها هستند.
* امضای تفاهم‌نامه‌های چند هزار همتی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های همایش، امضای تفاهم‌نامه‌ها و اسناد همکاری در حوزه توسعه کریدورهای ریلی و جاده‌ای بود. بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل، در مجموع ۵۳ تفاهم‌نامه آزادراهی و ریلی به ارزش بیش از ۳۱۰۰ همت و به طول بیش از ۴۴۰۰ کیلومتر تنظیم شده بود.
در این مراسم، شش تفاهمنامه اصلی با حضور رئیس‌جمهور به امضا رسید. ۳ سند در حوزه ریلی شامل اسناد مرتبط با راه‌آهن رشت - آستارا و مشارکت در ساخت راه‌آهن زاهدان - بیرجند - یونسی و ۳ سند در حوزه آزادراهی شامل قرارداد نهایی آزادراه قم - سلفچگان - راهجرد، تفاهم‌نامه آزادراه اردکان - یزد - مهریز و تفاهم‌نامه اجرای ۱۶ پروژه ریلی و جاده‌ای با یک شرکت ترکیه‌ای.
پروژه زاهدان - بیرجند - یونسی به طول ۹۱۰ کیلومتر به روش BOT منعقد شد و به ‌عنوان نخستین تجربه گسترده مشارکت بخش خصوصی در توسعه ریلی کشور معرفی شد.
همکاری ایران و روسیه در کریدور شمال - جنوب
در بخش همکاری‌های بین‌المللی، ۲ سند مهم با شرکت روسی «کاسپین سرویسز» برای پروژه راهبردی رشت - آستارا امضا شد. این پروژه حلقه مفقوده کریدور بین‌المللی شمال - جنوب محسوب می‌شود.
نماینده این شرکت روسی با اشاره به اهمیت مضاعف این کریدور در شرایط جدید ژئوپلیتیکی، گفت اجرای آن به‌ طور مستقیم از سوی روسای جمهور ایران و روسیه پیگیری می‌شود. به گفته وی، این مسیر هم‌‌اکنون به‌صورت حمل‌و‌نقل ترکیبی فعال است و اقدامات مشترکی برای رفع گلوگاه‌ها در حال انجام است.
برای تأمین مالی پروژه، وام صادراتی روسیه تصویب شده و عملیات اجرایی آغاز شده است. همچنین اسناد تحویل ۱۲۵ کیلومتر اراضی تملک ‌شده نیز به امضا رسید.
* چالش تأمین مالی و زمان طولانی تکمیل پروژه‌ها
با وجود فضای امیدوارکننده همایش و تأکیدهای مکرر بر عزم ملی برای تکمیل کریدورها، مسؤولان حوزه زیرساخت از چالش‌های جدی تأمین مالی نیز سخن گفتند؛ چالش‌هایی که به گفته آنان اگر برای آن چاره‌ای اندیشیده نشود، می‌تواند زمان‌بندی اجرای پروژه‌های راهبردی را به ‌طور قابل توجهی به تعویق بیندازد. عباس خطیبی، معاون ساخت و توسعه راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌ها اعلام کرد برای تکمیل پروژه‌های ریلی کشور به حدود ۱۶۰۰ همت اعتبار نیاز است؛ رقمی که در مقایسه با تخصیص‌های سالانه، فاصله‌ای معنادار دارد. به گفته وی، در حالی که نیاز مالی پروژه‌ها بسیار بالاست، میزان تخصیص سالانه پاسخگوی این حجم از طرح‌های نیمه‌تمام نیست و با روند فعلی تأمین اعتبار، اتمام پروژه‌های ریلی کشور بیش از ۵ دهه زمان خواهد برد.
در حوزه آزادراهی نیز تصویر کم ‌و بیش مشابهی ارائه شد. همچنین اعلام شد ۳۴۰۰ کیلومتر آزادراه جدید در قالب ۷ کریدور تعریف شده و مدل تأمین مالی آنها عمدتا بر مشارکت بخش خصوصی استوار است، به ‌گونه‌ای که ۵۷ درصد منابع این پروژه‌ها از سوی سرمایه‌گذاران غیردولتی تأمین می‌شود. با این حال، فعالان این حوزه از موانعی سخن گفتند که جذابیت سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد. از جمله پایین بودن نرخ وصول عوارض آزادراهی و بازگشت طولانی سرمایه که دوره بازپرداخت پروژه‌ها را فرسایشی می‌کند. این مسائل سبب شده برخی سرمایه‌گذاران با احتیاط بیشتری وارد پروژه‌های جدید شوند یا خواستار تضمین‌های قوی‌تر از سوی دولت باشند.
* چالش تامین مالی و اقتصاد سیاسی کریدورها
در همین چارچوب، در پنل‌های تخصصی همایش، اقتصاددانان به «اقتصاد سیاسی» پروژه‌های زیربنایی پرداختند و بر ضرورت اقتصادی تعریف کردن طرح‌ها و پرهیز از سیاسی شدن آنها تأکید کردند. به اعتقاد آنان، پروژه‌های کریدوری زمانی موفق خواهند بود که بر مبنای تحلیل دقیق تقاضای ترانزیتی، درآمد ارزی، نرخ بازده داخلی و توان بازپرداخت طراحی شوند و از مداخلات مقطعی و تصمیمات غیرکارشناسی مصون بمانند.
به گفته این کارشناسان، اجرای پروژه‌های آزادراهی و ترانزیتی به ده‌ها میلیارد دلار منابع نیاز دارد و در شرایط تورمی، نوسان‌های شدید قیمتی و ابهام در روابط خارجی، ریسک سرمایه‌گذاری بالا و در برخی موارد غیرقابل اندازه‌گیری می‌شود. این وضعیت، محاسبات اقتصادی سرمایه‌گذاران را پیچیده می‌کند و بدون ایجاد ثبات نسبی در سیاست‌های کلان اقتصادی و خارجی، جذب سرمایه گسترده دشوار خواهد بود.
در عین حال، در این نشست بر ظرفیت‌های بالقوه داخلی نیز تأکید شد. برآوردها نشان می‌دهد حجم قابل‌توجهی از سرمایه‌های سرگردان در اختیار خانوارها و بخش خصوصی وجود دارد که در صورت طراحی ابزارهای مالی مناسب و تضمین بازدهی قابل قبول، می‌تواند به سمت پروژه‌های زیرساختی هدایت شود. از نگاه برخی سخنرانان، ایجاد اعتماد، شفافیت در قراردادها، تضمین حقوق سرمایه‌گذاران و پرهیز از تغییرات ناگهانی مقررات، پیش‌شرط فعال‌سازی این ظرفیت داخلی است؛ ظرفیتی که در صورت به ‌کارگیری صحیح، می‌تواند بخشی از شکاف بزرگ میان نیاز مالی پروژه‌ها و منابع عمومی را جبران کند.
* از «گذرگاه جغرافیایی» تا «قدرت لجستیکی»
تحلیل و ارزیابی نهایی این رویداد نشان می‌دهد برگزاری همایش «ایران کریدور ۲۰۲۶» فراتر از یک نشست عمرانی، نمادی از یک چرخش پارادایمی در نگاه حاکمیت به «جبر جغرافیایی» و تبدیل آن به «مزیت استراتژیک» است. محتوای سخنرانی‌ها و تفاهم‌نامه‌های امضا شده حاکی از آن است که ایران دیگر به دنبال نقش سنتی خود به عنوان صرفا یک مسیر عبوری نیست، بلکه راهبرد جدید بر تبدیل شدن به یک شریک راهبردی در زنجیره تأمین جهانی استوار شده است. این رویکرد که با ابتکاراتی نظیر «اتاق عملیات مشترک اسلامی» و پیوند زدن منافع قدرت‌های منطقه‌ای نظیر روسیه و هند به زیرساخت‌های داخلی ایران همراه است، تلاشی هوشمندانه برای ایجاد یک پیوستگی منافع بین‌المللی محسوب می‌شود که در بلندمدت می‌تواند کارآمدترین ابزار برای خنثی‌سازی فشارها و تحریم‌های ژئوپلیتیک باشد.
در این میان تحلیل واقع‌گرایانه شرایط اوراسیا نشان می‌دهد عنصر زمان به اصلی‌ترین رقیب ایران در رقابت کریدورها تبدیل شده است. در حالی که پروژه‌های جایگزین در پیرامون ایران با شتابی فزاینده در حال شکل‌گیری است، تکمیل حلقه‌های مفقوده‌ای چون راه‌آهن رشت-  آستارا یا محور چابهار - زاهدان، تنها یک مساله اقتصادی یا درآمدزایی ارزی نیست، بلکه یک نبرد جایگاه‌یابی در هندسه جدید قدرت جهانی است. به همین جهت، دولت با اتخاذ نگاه واقع‌گرایانه، اعتراف کرده است متدولوژی‌های سنتی بودجه‌ریزی پاسخگوی نیاز ۱۶۰۰ همتی پروژه‌ها نخواهد بود. لذا چرخش به سمت مدل‌های مشارکت عمومی - خصوصی (PPP) و قراردادهای BOT، یک انتخاب سلیقه‌ای نیست، بلکه تنها راهکار استراتژیک برای حفظ حیات این پروژه‌ها در سایه چالش‌های انباشته مالی است.
از سوی دیگر، جایگزینی «ژئوپلیتیک تقابل» با «ژئوپلیتیک اتصال»، مهم‌ترین پیام دیپلماتیک این حرکت راهبردی است. تبدیل ایران به هاب ترانزیتی منطقه، وزن سیاسی و قدرت چانه‌زنی کشور را در مذاکرات بین‌المللی به شکل معناداری افزایش می‌دهد، چرا که گره زدن امنیت مسیرهای ترانزیتی به امنیت ملی ایران، به معنای آن است که اخلال در ثبات کشور، مستقیما امنیت انرژی و تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد. این تغییر نگاه، بستر لازم برای تحقق «صلح از طریق تجارت» و همگرایی منطقه‌ای را فراهم می‌آورد و جایگاه ایران را از یک بازیگر تأثیرپذیر، به یک گره استراتژیک در معادلات امنیتی و اقتصادی اوراسیا ارتقا می‌دهد.
در نهایت، موفقیت این چشم‌انداز استراتژیک در گرو عبور از مرحله «اعلام عزم ملی» و ورود به عرصه «کارآمدی زیرساختی» است. همایش «ایران کریدور ۲۰۲۶» نقشه راه را ترسیم کرده است اما تثبیت ایران به عنوان «قلب تپنده تجارت زمین»، مستلزم ایجاد یک فرماندهی واحد در مدیریت کریدورها و رفع بروکراسی‌های بازدارنده در جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی است. اگر ایران بتواند در این نبرد زمان پیروز شود، نه‌تنها چهره اقتصادی خود را دگرگون خواهد کرد، بلکه در دوران گذار نظم جهانی، جایگاه خود را به عنوان شریکی غیرقابل حذف در شبکه لجستیک جهانی تثبیت می‌کند، در غیر این صورت جغرافیای طلایی ایران در خطر تبدیل شدن به یک بن‌بست در میانه مسیرهای نوین بین‌المللی قرار خواهد گرفت.
ارسال نظر