ابزار قدرتمند نفت

محمد طاهررحیمی: این روزها شبهاتی مطرح می‌شود که افزایش اخیر قیمت نفت در اثر حجم آتش سنگینی که ایران بر منافع آمریکا در منطقه آوار کرده است، عملا به نفع آمریکا و به ضرر ما است اما داده‌ها و استدلال‌های اقتصادی دقیقا برعکس این ادعا را اثبات می‌کند، چراکه:
1- بیش از نیمی از درآمدهای ارزی ایران از محل صادرات نفت است، در همین سال 1403 یعنی سال گذشته، صادرات غیرنفتی ما 57.8 میلیارد دلار و صادرات نفت ما 65.8 میلیارد دلار بوده است. 
از این رو با قیمت بالاتر نفت، عملا ارزهای که به دست می‌آوریم افزایش پیدا می‌کند. این را در ادبیات اقتصادی «تقویت حساب جاری» می نامیم. کشوری که بتواند به صورت مستمر و پایدار حساب جاری خودش را مخصوصا از محل صادرات پایدار منابع طبیعی تقویت کند (مثل روسیه، برزیل، عربستان، عراق، نروژ و ...) می‌تواند نرخ ارز و قیمت دلار را بسیار باثبات کند. با ثبات‌بخشی به نرخ ارز عملا جهش‌های تورمی به شدت مهار می‌شوند و تورم به سطح بلندمدت و ساختاری خود یعنی حدود 15 درصد که میانگین تورم دهه 80  شمسی ما است برمی‌گردد. 
بنابراین با فروش و صادرات نفت به قیمت واقعی خودش که حتما این قیمت بیش از 100 دلار در هر بشکه است، ما می‌توانیم تورم 60 درصدی فعلی را به راحتی و به‌سرعت به اقلا 15 درصد کاهش و رفاه و قدرت خرید مردم را افزایش دهیم. پس بدیهی است که افزایش قیمت نفت نه‌تنها باعث تورم در ایران نمی‌شود کمااینکه هیچگاه در هیچ دوره‌ای باعث نشده است، بلکه افزایش ارز‌آوری از محل افزایش قیمت نفت باعث کنترل شدید تورمِ ناشی از رشد نرخ ارز نیز می‌شود.
2-  افزایش قیمت نفت ایران را دوباره در معادلات انرژی و اقتصادی دنیا به یک بازیگر بسیار قدرتمند و با قدت چانه‌زنی بالا در معادلات سیاسی تبدیل می‌کند، چون از شرق عالم یعنی چین، کره جنوبی، ژاپن و سایر کشور های صنعتی تا غرب عالم یعنی کشورهای اروپایی و آمریکا برای حفظ تولیدات صنعتی خودشان شدیدا به نفت وابسته هستند، این وابستگی می‌تواند ایران را در صورت واقعی شدن قیمت نفت به بازیگر تعیین‌کننده‌تری در معادلات سیاسی دنیا تبدیل کند.
3- رسیدن قیمت نفت به حد واقعی خودش یعنی تقریبا 100 دلار در هر بشکه در بلندمدت، یکی از مهم‌ترین پیشران‌های امنیت ایران است، چراکه امنیت ایران را مترادف با امنیت اقتصادی و سیاسی کشورهای وابسته به نفت می‌کند.
4- ایران با افزایش ارزآوری ناشی از واقعی شدن قیمت نفت، می‌تواند به راحتی منابع مالی لازم برای توسعه سایر صنایع خود و مخصوصا صنایع دانش‌بنیان و با فناوری بالا و نیز صنایع کوچک و متوسط را فراهم آورد و از محل صادراتی کردن سایر صنایع باز هم حساب جاری خودش را تقویت کند.
و اما در مورد آمریکا و اروپا:
1- درست است که آمریکا بابت آنچه استخراج نفت از منابع شیل نامیده شده است یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان نفت دنیاست اما ساختار اقتصادی و مالی آمریکا شدیدا به قیمت نفت وابسته است و چون قیمت نفت دقیقا برعکس قیمت گاز به صورت جهانی تعیین می‌شود، با افزایش قیمت نفت اقتصاد آمریکا شدیدا آسیب‌پذیر می‌شود. از تجربه جنگ اوکراین در سال‌های 2022 و 2023 تا جنگ یوم کیپور در 1973، در تمام مقاطع تاریخی که قیمت نفت افزایش پیدا کرده ، آمریکا اقتصادش شدیدا دچار مشکل شده است.
2- با افزایش قیمت نفت، مخارج دولت فدرال شدیدا افزایش پیدا می‌کند(مثل افزایش قیمت نفت در 2022 و 2023 در اثر جنگ اوکراین) و دولت فدرال آمریکا را بدهکارتر می‌کند.
 الان نسبت بدهی عمومی به تولید ناخالص داخلی آمریکا یعنی نسبت بدهی به دخل آمریکا به حدود 130 درصد رسیده است.
  یعنی آمریکا با کل درآمدش نمی‌تواند حتی بدهی‌هایش را پرداخت کند و افزایش قیمت نفت به دلیل فشار هزینه سنگینی که بر دولت و اقتصاد در آمریکا تولید می‌کند باعث افزایش مخارج دولت و در نتیجه بدهکارتر شدن دولت و نهایتا قرار گرفتن آمریکا در پرتگاه بحران مالی و فروپاشی اقتصادی می‌شود.
3- تورم در آمریکا به شدت به قیمت نفت وابسته است، همیشه در طول تاریخ با افزایش قیمت نفت، تورم هم در آمریکا افزایش پیدا کرده و خانوارهای آمریکایی را شدیدا ناراضی کرده است. در سال 2022 با افزایش قیمت نفت و انرژی در اثر جنگ اوکراین، تورم در آمریکا و اروپا به ترتیب 5 و 9 برابر شد.
4- ساختار مالی اقتصاد آمریکا هم شدیدا به قیمت نفت و انرژی وابسته است. افزایش قیمت نفت و انرژی باعث افزایش تورم و در نتیجه ناچار شدن آمریکا به افزایش نرخ بهره می‌شود و افزایش نرخ بهره همیشه باعث کاهش ارزش دارایی‌های مالی و در نهایت کاهش ارزش دارایی‌های بانک‌های آمریکایی و سایر نهادهای مالی می‌شود و آنها را به ورطه ورشکستگی می‌کشاند. در مارس 2023 در اثر جنگ، افزایش قیمت نفت و انرژی که در 2022 رخ داد، مطابق همین فرآیند بانک‌های بزرگ آمریکایی مثل سیلیکن‌ولی و سیگنچر ورشکست شدند و ارزش ورشکستگی آنها 600 میلیارد دلار شد که 4 برابر بحران مالی بزرگ سال 2008 بود.
5-  جنگ تعرفه‌ای که ترامپ علیه سایر کشورها و از جمله چین راه انداخته باعث افزایش هزینه واردات برای آمریکا شده است و همین عملا ریسک رکود و تورم را در اقتصاد آمریکا به شدت افزایش داده است به گونه‌ای که تقریبا 90 درصد آمریکایی ها معتقدند این سیاست باعث افزایش تورم و کاهش رشد اقتصادی آمریکا خواهد شد. ریسک‌های بزرگ ناشی از جنگ تعرفه‌ای را که عمدتا باعث افزایش هزینه تولید و هزینه خانوار آمریکایی می‌شود ترامپ با قیمت پایین نفت که عملا باعث کاهش هزینه تولید می‌شود جبران کرده است. 
از این رو افزایش قیمت نفت و انرژی در شرایط جنگ تعرفه‌ای اثرات بسیار سنگین‌تری از شرایط عادی بر اقتصاد آمریکا خواهد داشت.
6- وضعیت اروپا به شدت بغرنج‌تر و آسیب‌پذیری اروپایی‌های به قیمت انرژی و نفت به شدت بالاتر است. در همین سال 2022 و در اثر افزایش قمیت نفت و انرژی ناشی از جنگ اوکراین، تورم تولیدکننده در آلمان که صنعتی‌ترین کشور اروپا و شاخص توسعه صنعتی اروپایی‌ها محسوب می‌شود به مرز 50 درصد رسید. 
همچنین تورم مواد غذایی در این کشور به رکورد 25 درصد رسید.
 شاخص تولید صنعتی باز هم در آلمان نزولی شد، نرخ بیکاری افزایش و کسری بودجه دولت در نسبتش با تولید ناخالص داخلی آلمان رو به افزایش شدید نهاد. تورم در انگلیس نیز شدیدا صعودی شد. 
طبق گزارش روزنامه گاردین، 2 میلیون خانوار انگلیسی ناچار شدند یخچال‌های خود را بابت افزایش شدید قیمت مواد غذایی و نیز قیمت انرژی از برق بکشند. 
در همین انگلستان در اکتبر 2022 در اثر افزایش نرخ بهره برای کنترل تورم ناشی از افزایش قیمت نفت و گاز و انرژی، صندوق‌های بازنشستگی با کاهش شدید ارزش دارایی‌های خود و در نتیجه ورشکستگی مواجه شدند و همین باعث تولید بحران سیاسی در انگلیس و استعفای نخست‌وزیر وقت انگلیس خانم لیز تراس بعد از تنها 6 هفته از شروع به کارش شد. 
اوج فاجعه آنجا بود که تعداد کشته‌های اتحادیه اروپا بر اثر سرما که قادر به تهیه لوازم گرمایشی نبودند به 360 هزار نفر در سال رسید.
جمع‌بندی
یادداشت حاضر با رد این شبهه که افزایش قیمت نفت به نفع آمریکاست، اثبات می‌کند وقوع این سناریو برای ایران یک فرصت راهبردی و برای غرب یک «کابوس اقتصادی» است. بر اساس داده‌ها، بیش از نیمی از درآمدهای ارزی ایران وابسته به نفت است؛ لذا افزایش قیمت به بالای ۱۰۰ دلار، از طریق «تقویت حساب جاری»، نوسانات ارزی را مهار کرده و می‌تواند تورم ساختاری را تا سطح ۱۵ درصد کاهش دهد. این امر علاوه بر تأمین منابع توسعه صنایع دانش‌بنیان، جایگاه چانه‌زنی سیاسی و امنیت ملی ایران را به امنیت انرژی جهان گره می‌زند.
در مقابل، اقتصاد آمریکا و اروپا به شدت در برابر شوک‌های قیمتی انرژی آسیب‌پذیرند. افزایش قیمت نفت، مخارج دولت آمریکا را جهش داده و این کشور را در نسبت بدهی به تولید ناخالص داخلی ۱۳۰ درصدی، به پرتگاه بحران مالی نزدیک‌تر می‌کند. تجربه جنگ اوکراین نشان داد چنین تنشی می‌تواند تورم غرب را تا ۹ برابر افزایش داده و منجر به ورشکستگی بانک‌های بزرگی نظیر «سیلیکن‌ولی» شود. در اروپا نیز فاجعه عمیق‌تر است به طوری که تورم تولیدکننده در آلمان به ۵۰ درصد رسید و بحران انرژی در انگلستان حتی به سقوط دولت وقت انجامید. بنابراین نفت گران، ابزاری قدرتمند برای بازدارندگی اقتصادی و فشار بر ساختار مالی شکننده غرب محسوب می‌شود.