خشاب خالی تحریم‌ها

لیلا مختاری: سال‌‎هاست بسیاری از کارشناسان سیاسی و اقتصادی در آمریکا و خارج از آمریکا درباره بی‌اثر بودن سازوکار تحریمی این کشور علیه دیگر کشورها سخن گفته‌اند و حالا یک مقام ارشد و بلندپایه در خود دولت آمریکا از بی‌اثر شدن تحریم‌ها علیه دیگر کشورها به دلیل از بین رفتن سلطه جهانی دلار سخن گفته است. مارکو روبیو عضو تهاجمی دونالد ترامپ که از قضا رکورددار استفاده از تحریم علیه دیگر کشورهاست، اعتراف کرده تا چند سال دیگر روش تحریم دیگر کشورها یک روش خنثی و بی‌اثر خواهد شد، چون دلار در حال از دست دادن موقعیت انحصاری خود در معاملات بین‌المللی است.  وزیر خارجه آمریکا درباره بی‌اثر شدن تحریم‌های کشورش در آینده نزدیک گفته است: «تا 5 سال دیگر اصلاً نیازی نیست درباره تحریم‌ها صحبت کنیم، چون آنقدر کشورها معاملات خود را با ارزهایی غیر از دلار انجام خواهند داد که دیگر توانایی اعمال تحریم علیه آنها را نخواهیم داشت». 
روبیو اگرچه نخستین مقام دولت ترامپ است که درباره بی‌تاثیر شدن تحریم‌ها سخن می‌گوید اما او تنها مقام آمریکایی نیست که این حرف را می‌زند. پیش‌تر نیز «آنتونی بلینکن» وزیر خارجه آمریکا در دولت بایدن گفته بود ۶۰۰ تحریم علیه صنعت نفت ایران وضع شده اما تهران هر ‌بار راه جدیدی برای فروش نفت پیدا می‌کند. در عین حال، آنچه موضوع تحریم‌ها را اکنون در میانه آتش‌بس ایران و آمریکا سر زبان‌ها آورده، تاکید ایران بر لغو تحریم‌ها به عنوان یکی از بندهای آتش‌بس است. با این حال کارشناسان معتقدند حتی اگر تحریم‌های ایران برداشته نشود، معادلات جنگ چنان قدرتی به موقعیت ایران داده که در عمل تحریم‌های ضدایرانی ماهیت خود را پس از جنگ از دست خواهند داد. در این ارتباط یک کارشناس حوزه نفت و انرژی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت ایران با بستن تنگه هرمز، قدرت و توان بالای اقتصادی خود را به دنیا نشان داد؛ بعد از این جنگ، تحریم‌ها برای ایران معنایی ندارد و دیگر کسی نمی‌تواند به ‌این آسانی، حتی شوخی تحریمی و اقتصادی و نفتی با ایران کند و این یعنی افزایش چندین ‌برابری قدرت منطقه‌ای ایران.
بیش از یک دهه از آغاز بزرگ‌ترین جنگ اقتصادی آمریکا علیه ایران با اعمال موجی بزرگی از تحریم‌های گوناگون می‌گذرد؛ تحریم‌هایی که با هدف تغییر رفتار یا حتی فروپاشی نظام سیاسی ایران طراحی شده بود اما اکنون حتی مقامات ارشد آمریکایی در کاخ سفید هم به بی‌تاثیر شدن این تحریم‌ها به دلیل تضعیف دلار اعتراف می‌کنند.  با این حال برخی کارشناسان سخنان وزیر خارجه آمریکا درباره بی‌تاثیر شدن تحریم‌ها را زمینه‌ساز گام احتمالی کاخ سفید برای لغو تحریم‌های ایران در ازای آتش‌بس در جنگ عنوان کرده‌اند، هرچند قضاوت در این موضوع را باید به نتایج نهایی مذاکرات احتمالی در اسلام‌آباد منوط کرد.

کاهش قدرت دلار پس از جنگ!
این را نیز باید در نظر داشت همان‌گونه که وزیر خارجه آمریکا اعتراف کرده، یکی از دلایل بی‌تاثیر شدن تحریم‌ها در آینده نزدیک، کاهش جایگاه دلار در معادلات جهانی است. گزارش‌های اقتصادی حکایت از  آن دارد سهم دلار در ذخایر جهانی از ۷۱ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۵۶ تا ۵۹ درصد در حال حاضر رسیده است.  همچنین حدود ۲۰ درصد تجارت نفت جهان با ارزهای محلی تسویه می‌شود و این وضعیت به از بین رفتن سلطه انحصاری دلار در معادلات نفتی منجر شده است. گزارش منابع اقتصادی حاکی است چین، هند و روسیه  کشورهای پیشتاز در مبادلات نفتی با ارزهای محلی هستند.
تحولات فعلی پس از جنگ نیز افول جایگاه جهانی دلار را نشان می‌دهد. در همین ارتباط رسانه چینی سی‌جی‌تی‌ان در گزارشی نوشت: دریافت عوارض از برخی کشتی‌ها با ارزهایی غیر از دلار از جمله یوآن چین در تنگه هرمز، می‌تواند چالشی عملی برای نظام مالی مبتنی بر دلار ایجاد کند. 
«ریچارد مید» سردبیر ارشد نشریه لویدز نیز گفته است: «در حال حاضر در تنگه هرمز یک سیستم غیررسمی شبیه عوارضی در تهران وجود دارد که طبق آن از کشتی‌ها حدود یک دلار به ازای هر بشکه دریافت می‌شود؛ یعنی برای یک نفتکش بزرگ ۲ میلیون دلار. 
این پرداخت‌ها به‌صورت رمز ارز یا تسویه با یوآن انجام می‌شود و این مبالغ غیردلاری به ایران منتقل می‌شود».
تلویزیون الجزیره قطر هم در گزارشی درباره تاثیر جنگ جاری علیه ایران بر سلطه جهانی دلار نوشت: در تنگه هرمز، ایران و چین سلطه دلار آمریکا را هدف قرار داده‌اند. الجزیره در گزارش خود می‌افزاید در بحبوحه اختلال در یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انرژی جهان، ایران و چین در حال استفاده از بحران تنگه هرمز برای به چالش کشیدن نفوذ اقتصادی آمریکا هستند و این آبراه به اهرمی ژئوپلیتیک تبدیل شده و می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای نظام مالی جهانی و جایگاه دلار داشته باشد.  
همچنین بررسی روندها نشان می‌دهد از ابتدای جنگ علیه ایران، شاخص دلار با نوسانات قابل توجهی همراه بوده و در مقاطعی تضعیف شده است؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک و کاهش اعتماد به ثبات مالی آمریکا می‌دانند. 
کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند اگرچه دلار همچنان ارز غالب مبادلات جهانی است اما تداوم تنش‌ها و شکل‌گیری ترتیبات جدید مالی می‌تواند در بلندمدت موقعیت این ارز را بیش از پیش تضعیف کند. برخی تحلیلگران نیز معتقدند استفاده ابزاری آمریکا از دلار در تحریم‌ها، انگیزه کشورها برای فاصله گرفتن از این ارز را افزایش داده و روند «دلار‌زدایی» را سرعت بخشیده است. همزمان، نوسانات شدید در بازار نفت و افزایش قیمت انرژی نیز فشار مضاعفی بر اقتصادهای وابسته به دلار وارد کرده است. 
یک موضوع بسیار مهم در میانه جنگ علیه ایران که ضربه بزرگی به سلطه جهانی دلار زد، تصمیم ناگهانی فرانسه درباره خارج کردن تمام طلاهایش از خاک آمریکا بود و این یعنی حتی رفقای صمیمی واشنگتن نیز به امنیت گاو‌صندوق‌های آمریکایی باور ندارند. خروج بی‌سابقه طلای فرانسه و زمزمه‌های بازگشت ذخایر آلمان به اروپا، ضربه‌ای دردناک به وال استریت وارد کرد و این پیغام را در پی ‌داشت: در دنیایی که جنگ ایران و آمریکا در حال ترسیم نقشه‌های ژئوپلیتیک از نو است، اروپا به این جمع‌بندی رسیده است که دیگر نمی‌توان همه تخم‌مرغ‌ها را در سبد بانک‌های آمریکایی گذاشت. روزنامه آمریکایی فایننشال‌تایمز هم در گزارشی نوشت: جنگ علیه ایران نشان داد هرچند دلار در کوتاه‌مدت همچنان نقش غالب خود را حفظ می‌کند اما همزمان روند فاصله‌گیری برخی کشور‌ها از آن در حال تقویت است، بویژه در شرایطی که اختلال در بازار انرژی، تحریم‌ها و تلاش برای انجام مبادلات خارج از سیستم دلاری، همگی باعث شده‌اند استفاده از ارز‌های جایگزین افزایش یابد و وابستگی جهانی به دلار بتدریج با چالش مواجه شود.