حیدرعلی رستمی
قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران و خاستگاه اصلی نهضت اسلامی است که ریشه در اندیشههای والای روحانیت شیعه به رهبری حضرت امام خمینی(ره) دارد. این قیام نه یک واکنش هیجانی مقطعی، بلکه حاصل برنامهریزی فکری و اعتقادی عمیقی بود که هدف نهایی آن، پیادهسازی نظام سیاسی مبتنی بر شریعت و احیای ارزشهای اصیل اسلامی در ساحتهای مختلف حیات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ایران بود.
مبانی فکری و انگیزههای بنیادین هسته مرکزی اندیشه امام خمینی(ره) را ضرورت «تشکیل حکومت اسلامی» و «اجرای احکام الهی» تشکیل میداد. از دیدگاه ایشان، تحقق عدالت اجتماعی و استقلال ملی تنها در سایه حاکمیت اسلام ناب محمدی(ص) امکانپذیر بود. با این حال، اقدامات ضداسلامی رژیم پهلوی که بهطور سیستماتیک در صدد تضعیف مبانی دینی و ترویج فرهنگ غرب بود، روحانیت مبارز را به ورود به عرصه سیاسی واداشت. از جمله انگیزههای کلیدی نسل جدید روحانیت برای خیزش علیه رژیم عبارت بود از:
ـ احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر در سطح حاکمیت
ـ دفاع از سنتها و ارزشهای اسلامی در برابر هجمه تجدد آمرانه
ـ مقابله با استعمار و نفوذ همهجانبه آمریکا و اسرائیل
ـ مبارزه با گسترش فرهنگ غرب که مغایر هویت دینی و ملی ملت ایران بود.
تغییر راهبرد؛ از پیشگیری تا رویارویی ساختاری
امام خمینی(ره) در ابتدای مبارزاتشان، استراتژی «پیشگیری و کنترل» حرکات ضداسلامی رژیم را دنبال میکردند تا با ارشادات و هشدارها، از انحراف بیشتر حکومت جلوگیری نمایند. با این وجود، هنگامی که رژیم پهلوی با درک ماهیت اصولی مبارزه حضرت امام، تهاجم همهجانبهای را علیه ایشان و یارانشان آغاز کرد، راهبرد مبارزاتی معظمله به «رویارویی صریح با اصل نظام شاهنشاهی» تغییر یافت. در این مرحله، امام خمینی به این نتیجه رسیدند که اصلاح ساختاری در چارچوب حکومت طاغوت ممکن نیست و براندازی رژیم برای تحقق آرمانهای اسلامی الزامی است.
مبارزه با صهیونیسم و حفظ استقلال کشور
یکی دیگر از محورهای اساسی انگیزههای قیام، مبارزه با نفوذ صهیونیسم بینالملل و عمال داخلی آن بود. رژیم شاه که از سال ۱۳۲۸ به صورت غیررسمی (دوفاکتو) اسرائیل را به رسمیت شناخته بود، عملاً به پایگاهی برای نفوذ صهیونیستها و ایادی آنان (از جمله فرقه ضاله بهائیت که به عنوان ستون پنجم رژیم صهیونی در ایران شناخته میشد) تبدیل شده بود. امام خمینی(ره) با بصیرت کامل، این روند را تهدیدی برای بقای هویت اسلامی و استقلال سیاسی ایران میدانستند.
ایشان در بخشی از پیام تاریخیشان به علمای همدان در ۱۶ اردیبهشت ۴۲ با تأکیدی صریح فرمودند:
«خطر اسرائیل و عمال ننگین آن، اسلام و ایران را تهدید به زوال میکند. من برای چند روز زندگی با عار و ننگ ارزشی قائل نیستم و از علمای اعلام و سایر طبقات مسلمین انتظار دارم با تشریک مساعی، قرآن و اسلام را از خطری که در پیش است، نجات دهند».
استقرار حاکمیت قوانین الهی
پیروان امام خمینی(ره) در قیام ۱۵ خرداد، در کنار انگیزه اولیهشان که اعتراض به دستگیری ایشان بود، اهداف کلان و بلندمدت نهضت را دنبال میکردند. این اهداف که در طول ۲ سال مبارزه (۱۳۴۲-۱۳۴۱) توسط امام تبیین شده بود، عبارت بود از:
حاکمیت قانون: پیادهسازی کامل قوانین شریعت اسلامی در تمام ابعاد جامعه
تصفیه سیاسی: پاکسازی ساختار حکومت از ایادی بیگانه و وابستگان به قدرتهای استعمارگر
نظامسازی: براندازی اصل نظام شاهنشاهی بهعنوان تنها راه تحقق عملی اهداف نهضت و جایگزینی آن با حکومت اسلامی.
در نهایت، قیام ۱۵ خرداد تجلیگاه پیوند مرجعیت و مردم بود؛ پیوندی که بر محوریت دفاع از اسلام و قطع دست بیگانگان شکل گرفت و در نهایت، مسیر پیروزی انقلاب اسلامی را هموار ساخت. این قیام، نه فقط یک اعتراض، بلکه سرفصل آغازینِ گذار از استبداد به سوی برپایی عدل الهی در ایران بود.