گروه بینالملل: جنگ اخیر واشنگتن و تلآویو علیه ایران و متعاقب آن توافق میان ایران و آمریکا برای توقف جنگ در همه حوزهها و میادین، یک واقعیت را آشکار کرد و آن اینکه معادلات سنتی امنیتی در غرب آسیا دیگر مانند گذشته عمل نمیکند. برای نخستین بار در تعاملات دیپلماتیک روابط بینالملل، سرنوشت یکی از مهمترین آبراههای انرژی جهان یعنی تنگه هرمز به محور اصلی مذاکرات تبدیل شد و بازگشت تجارت و کشتیرانی منطقهای به تصمیمات سیاسی و امنیتی تهران گره خورد. همزمان گزارشهای متعددی در دست است که نشان میدهد دولتهای همسایه تلاش کردند میان حفظ روابط با واشنگتن و کاهش تنش با ایران توازن برقرار کنند. تماسها و رفتو آمدهای مکرر مقامات قطر و تماسهای مقامات سعودی و ترکیه، همگی حاکی از آن بود کشورهای منطقه نگران گسترش جنگ با ایران هستند و همین تحرکات دیپلماتیک بود که زمینه گفتوگوها برای توقف جنگ را فراهم کرد. بسیاری از ناظران معتقدند این شرایط نشانهای پررنگ از آن است که منطقه بهتدریج از الگوی اتکا به یک قدرت تکمحور به سوی الگوی موازنه و چندقطبیگری حرکت میکند.
به گزارش «وطن امروز»، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پس از جنگ و توافق اخیر، منطقه غرب آسیا وارد دورهای شده که در آن نظمهای سنتی فروپاشیده و منطقه در حال پوست انداختن به سوی نظم جدید امنیتی است. تارنمای کانورسیشن ـ که یک سازمان خبری مستقل و غیرانتفاعی در استرالیاست ـ در مقالهای که به تازگی منتشر کرده، با اشاره به نتایج درگیری اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نوشت: در شرایط فعلی و تحت تاثیر نتایج جنگ، اکنون تهران در تلاش است نظم منطقهای جدیدی را بر اساس قواعدی تازه ایجاد کند و جنگ نشان داد جمهوری اسلامی میتواند این هدف را عملی سازد.
بر مبنای این گزارش، نخستین ویژگی قابل توجه نظم جدید آن است که ایران به تلآویو و واشنگتن دیکته میکند چه کاری میتوانند انجام دهند و چه کاری نمیتوانند. ۶ ماه پیش تلآویو میتوانست بدون دخالت ایران هر کاری در لبنان انجام دهد اما اکنون به لطف نتایج جنگ، تهران به اندازهای احساس قدرت میکند که تلاش دارد اقدامات تلآویو را محدود کند.
کارشناسان و ناظران معتقدند آنچه در غرب آسیا در حال شکلگیری است بیشتر حرکت به سوی یک «نظم جدید» است که به سوی تثبیت خود حرکت میکند. «حسن عزالدین» نماینده ارشد فراکسیون وفاداری به مقاومت در پارلمان لبنان هم در سخنانی درباره پیامدهای تحولات اخیر در منطقه پس از جنگ، به جایگاه ایران در معادلات جدید منطقه پرداخت و تصریح کرد ایران امروز به یک ابرقدرت منطقهای بزرگ تبدیل شده و آینده نظم جدید منطقهای را در کنار کشورها و مردم منطقه شکل میدهد. با این حال کارشناسان درباره شکلگیری نظم جدید منطقهای پس از جنگ به شاخصهها و عوامل مختلفی اشاره دارند.
پایان فرضیه حذف جمهوری اسلامی
به گفته بسیاری از کارشناسان، یکی از نشانههای نظم جدید منطقه تثبیت جایگاه جمهوری اسلامی در معادلات منطقه و حتی فرامنطقه است. پیش از جنگ اخیر، برخی محافل آمریکایی و صهیونیست امیدوار بودند با فشار نظامی گسترده، توان راهبردی ایران بهشدت تضعیف شود اما گزارشی که رویترز منتشر کرده، حاکی از آن است ایران پس از جنگ، با وجود خسارات سنگین همچنان ظرفیتهای اصلی خود را حفظ کرده و به عنوان یک بازیگر تعیینکننده در منطقه باقی مانده است.
یکی از مهمترین محورهای گزارش رویترز این است که واشنگتن و تلآویو با اهدافی فراتر از یک عملیات محدود وارد جنگ شدند؛ از جمله وادار کردن ایران به تسلیم، محدود کردن برنامه موشکی و هستهای و حتی تغییر ساختار سیاسی ایران نیز از اهداف جنگ اخیر اعلام شده بود ولی در پایان جنگ توافقی امضا شد که بر اساس آن طرفهای متخاصم به هیچکدام از اهداف اولیه جنگ نرسیدند. رویترز مینویسد آمریکا نتوانست به بلندپروازانهترین اهداف خود دست یابد و در نهایت به یک تفاهمنامه آتشبس رضایت داد. در گزارش رویترز تأکید شده ایران با وجود ماهها حملات گسترده، «آسیب دیده اما پابرجا» از جنگ خارج شد، ساختار حکومت حفظ شد و تهران همچنان توانست از موضع یک بازیگر رسمی و نه یک طرف شکستخورده وارد مذاکره شود.
از نگاه بسیاری از تحلیلگران، صرف بقا در برابر ائتلافی متشکل از آمریکا و اسرائیل، خود یک دستاورد راهبردی برای ایران محسوب میشود. این دستاورد راهبردی نشان داد نهتنها حذف جمهوری اسلامی از معادلات و نظم منطقه غیرممکن است، بلکه فراتر از آن، این ایران است که درباره معادلات جدید از جمله درباره تنگه هرمز یا توقف جنگ در لبنان قواعد خود را در منطقه دیکته میکند.
فروپاشی امنیت آمریکامحور
ناظران سیاسی معتقدند یکی از مهمترین پیامدهای جنگ اخیر علیه ایران، تردید بیشتر کشورهای خلیج فارس نسبت به تضمینهای امنیتی واشنگتن بود. روزنامه انگلیسی «گاردین» در گزارشی نوشت: دولتهای عرب منطقه پس از جنگ به این نتیجه رسیدهاند که نمیتوانند امنیت خود را صرفاً بر حمایت آمریکا بنا کنند و به همین دلیل به سمت تعامل بیشتر با تهران حرکت کردهاند. «فواد جرجس» استاد روابط بینالملل نیز در گفتوگو با رویترز میگوید پیش از جنگ، بحث اصلی منطقه عادیسازی روابط اعراب و اسرائیل بود اما پس از جنگ، موضوع اصلی به سمت نوعی سازگاری و تعامل میان کشورهای عرب و ایران حرکت کرده است و این تغییر نگاه، یکی از مهمترین نشانههای نظم جدید منطقه محسوب میشود.
گروهی از کارشناسان و مقامهای پیشین آمریکا هم همزمان با درگیریهای نظامی اخیر علیه ایران اعلام کردند روسیه، چین و ایران در حال شکل دادن به یک اتحاد راهبردی مبتنی بر منافع مشترک هستند؛ اتحادی که میتواند نظم بینالمللی آمریکامحور را به چالش بکشد. به اعتقاد آنها، این همکاری اگرچه فاقد پیمان دفاعی رسمی است اما به تدریج به ابزاری مؤثر برای مقابله با نفوذ و برتری آمریکا در عرصه جهانی تبدیل شده و آثار آن میتواند ائتلافهای منطقهای در غرب آسیا را نیز به چالش بکشد.
ائتلاف میان ایران، چین و روسیه بویژه پس از جنگ اخیر در منطقه بیشتر اهمیت پیدا کرد. تحلیل روزنامه صهیونی هاآرتص هم حاکی از آن است پادشاهیهای خلیج فارس دریافتهاند «سپر دفاعی آمریکایی» کارآیی نداشته است. در گزارش هاآرتص نوشته شده پادشاهیهای عرب خلیج فارس پس از جنگ اخیر ممکن است برای نجات خود از تخیلات فروش امنیت توسط ترامپ، به سوی اتحادهای نوین با رقیب دیرینه خود یعنی ایران حرکت کنند.
تارنمای «اسمال وار ژورنال» که تحولات امنیت بینالملل و مطالعات نظامی را دنبال میکند و بیشتر روی جنگها بین دولتها تمرکز دارد، در گزارشی تحلیلی نوشت: بزرگترین بازنده جنگ اخیر نه ایران، بلکه اعتبار تضمین امنیتی آمریکا در خلیج فارس بود، چون برای ۳ دهه کشورهای عرب خلیج فارس بر این مبنا عمل میکردند که میزبانی پایگاههای آمریکا و خرید تسلیحات آمریکایی امنیت آنها را تضمین میکند اما جنگ اخیر این فرض را زیر سؤال برد. این گزارش میگوید کشورهای منطقه مشاهده کردند میلیاردها دلار سامانههای دفاعی مانند پاتریوت و تاد نتوانست مانع حملات ایران شود و از دید بسیاری از دولتهای عرب، واشنگتن بیشتر نگران امنیت تلآویو بود تا دفاع از شرکای عرب خود.
در ادامه این گزارش آمده است یکی از نتایج جنگ اخیر علیه ایران، افزایش فضای نفوذ چین در منطقه است. نویسنده تأکید میکند کشورهای عرب قصد قطع رابطه با آمریکا را ندارند اما اکنون به سمت تنوعبخشی به شرکای امنیتی خود حرکت میکنند و چین و روسیه مهمترین برنده این روند هستند. سامانههای چینی، پهپادها، فناوریهای نظارتی و سرمایهگذاریهای اقتصادی پکن برای کشورهای منطقه جذابتر شدهاند، زیرا برخلاف آمریکا معمولاً همراه با شروط سیاسی گسترده نیستند. به اعتقاد نویسنده، چین هنوز جایگزین آمریکا در غرب آسیا نشده اما انحصار آمریکا بر منطقه پایان یافته است.
تثبیت اهرم تنگه هرمز در دست ایران
در گزارشهای منتشرشده درباره محتوای تفاهمنامه توقف جنگ میان ایران و آمریکا، تهران به عنوان طرفی معرفی شده که مسؤول بازگشایی و عبور شناورها و کشتیها از تنگه هرمز است و این موضوع نشان میدهد نقش تهران در تامین امنیت انرژی جهان از طریق کنترل هرمز بیش از گذشته به رسمیت شناخته شده است. گزارشی که تارنمای کانسرویشن منتشر کرده حکایت از آن دارد برتری منطقهای ایران پس از جنگ نه ناشی از تهدید هستهای، بلکه محصول کنترل جغرافیایی ایران بر تنگه هرمز است؛ اهرمی که نه آمریکا و نه اسرائیل قادر به خنثی کردن آن نبودند.
گروه بینالمللی بحران نیز در گزارشی نوشت: پیش از جنگ، تنگه هرمز بیشتر به عنوان یک شاهراه انتقال انرژی شناخته میشد اما جنگ اخیر علیه ایران نشان داد این آبراه اکنون به یکی از مهمترین مؤلفههای بازدارندگی و امنیت منطقه تبدیل شده و توافق اخیر نیز بر بازگشایی تنگه و ازسرگیری ترددهای دریایی متمرکز بوده و این مساله جایگاه تنگه هرمز را در معادلات امنیتی منطقه برجستهتر کرده است. گزارش جدید خبرگزاری رویترز نیز بر این مساله تاکید دارد که توافق موقت ایران و آمریکا شامل باز کردن تنگه هرمز توسط ایران است و این نشان میدهد حتی پس از توافق نیز ایران نقشی تعیینکننده در وضعیت تنگه هرمز خواهد داشت و کنترل شرایط کشتیرانی همچنان به تصمیم تهران گره خورده است. روزنامه صهیونی اورشلیمپست هم تاکید کرد بسیاری از کارشناسان نقش و حضور نظامی تهران در آبراه تنگه هرمز حتی پس از توافق را مؤثر میدانند.
مرکز مطالعات بینالمللی و استراتژیک مستقر در واشنگتن هم در گزارشی نوشت: در توافق اخیر تهران و واشنگتن، بازگشایی هرمز یکی از موضوعات محوری بود. این مساله نشان میدهد امنیت انرژی جهان بیش از گذشته با وضعیت این آبراه و تحولات مرتبط با ایران پیوند خورده است. به همین دلیل هرگونه نظم امنیتی جدید در غرب آسیا حول محور ایران در تنگه هرمز خواهد بود.
گزارش «وطن امروز» از تحلیل صاحبنظران درباره شکلگیری نظم جدید منطقهای پس از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران
معماری ایرانی
ارسال نظر
پربیننده