تجربه جنگ رمضان و پیش از آن جنگ ۱۲ روزه نشان داد که هر زمان کشور درگیر جنگ تحمیلی شده است، نخستین نشانههای رکود در صنعت گردشگری دیده می شود. اختلال در پروازها، توقف جابهجایی مسافران و تعویق برنامههای سفر، از نخستین پیامدهای چنین شرایطی است. با این حال، تجربه ماههای گذشته و گزارشهای بین المللی نشان میدهد که گردشگری در مقایسه با بسیاری دیگر از صنایع و بخش های اقتصادی، در صورت بازگشت ثبات، میتواند با سرعت بیشتری به مسیر عادی بازگردد و جریان سفر دوباره شکل بگیرد.
صنعت گردشگری؛ نخستین قربانی جنگ و بحران
صنعت گردشگری بیش از هر چیز به امنیت و امکان سفر وابسته است، به همین دلیل هرگونه تنش یا درگیری نظامی مستقیما بر تصمیم مسافران اثر میگذارد. در جریان جنگ رمضان هم با محدود شدن تردد هوایی، بخش زیادی از سفرهای برنامه ریزی شده متوقف شد و بسیاری از افرادی که قصد سفر داشتند، تنها در روزهای ابتدایی جنگ موفق به انجام آن شدند. در ادامه، تعطیلات خردادماه هم تحت تاثیر همین شرایط قرار گرفت و بخشی از سفرهای خارجی، از جمله سفر به مقصد استانبول، لغو یا به زمان دیگری موکول شد.
این الگو تنها به ایران محدود نیست. سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) در تازهترین گزارش خود اعلام کرده است که ادامه درگیریها در خاورمیانه، چشمانداز رشد گردشگری جهان در سال ۲۰۲۶ را کاهش داده و اختلال در شبکه پروازی، یکی از مهمترین عوامل این وضعیت بوده است. با وجود این، همین گزارش بر «تاب آوری» صنعت گردشگری تاکید دارد و نشان میدهد با بازگشت آرامش، تقاضای سفر هم به تدریج احیا میشود.
فرید جواهرزاده، رئیس مرکز نوآوری و خانه خلاق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی هم با اشاره به همین موضوع، گردشگری را «نخستین بخشی که در شرایط بحرانی با رکود مواجه میشود» توصیف کرده و معتقد است مدیریت پیش بینانه و برنامه ریزی برای عبور از دوره رکود، مهمترین عامل بازگشت این صنعت به مسیر رشد خواهد بود.
یکی از نشانههای این بازگشت را میتوان در ازسرگیری پروازهای جنوب کشور مخصوصا فرودگاه بینالمللی کیش مشاهده کرد. پس از حدود چهار ماه وقفه و از اوایل تیرماه، نخستین پرواز هواپیمایی کیش ایر در مسیر تهران به کیش بر زمین نشست و در همان روز، پروازهای رفت و برگشت مسیرهای مشهد، اصفهان و شیراز نیز به مقصد این جزیره دوباره برقرار شد. عزتاله محمدی، مدیرعامل شرکت توسعه و مدیریت بنادر و فرودگاههای منطقه آزاد کیش، در مراسم آغاز دوباره فعالیت فرودگاه گفت: «امروز با دایر شدن دوباره پروازها، فصل نوینی در فعالیت این فرودگاه آغاز میشود» و پیشبینی کرد که در روزهای آینده استقبال مسافران و گردشگران از سفر به کیش بالا میرود و دوباره شاهد افزایش تقاضا برای سفرهای هوایی خواهیم بود.
همچنین با ازسرگیری تدریجی پروازها و افزایش دوباره درخواست برای سفرهای هوایی، دسترسی به خدمات مرتبط با حمل و نقل هوایی نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. مسافران میتوانند برای بررسی مسیرهای پروازی و برنامهریزی سفر خود به آدرس https://mrbilit.com/plane-ticket مراجعه کنند.
تجربه جنگ ۱۲ روزه در بازگشت رونق به صنعت گردشگری
مرور تجربه جنگ ۱۲ روزه هم نشان میدهد که صنعت گردشگری در روزهای ابتدایی با افت زیادی روبهرو شد، اما روند بازگشت آن پس از برقراری ثبات، سریعتر از بسیاری از بخشهای دیگر بود. بر اساس آمار معاونت گردشگری وزارت میراث فرهنگی، ورود گردشگران در خردادماه 1404 ۵۲ درصد، در تیرماه ۴۲ درصد و در مردادماه ۲۲ درصد کاهش یافت، اما بازگشایی تدریجی فضای هوایی و عادی شدن شرایط، زمینه بازگشت سفرها را فراهم کرد.
سفرهای تابستانی که در ابتدای بحران به تعویق افتاده بودند، دوباره آغاز شدند و بخشی از تقاضای انباشته شده وارد بازار گردشگری شد. حتی بسیاری از مسافرانی که برنامه سفر خارجی خود را لغو کرده بودند، با بازگشت آرامش، سفر خود را از سر گرفتند. این تجربه نشان میدهد تقاضای سفر در چنین شرایطی از بین نمیرود و فقط تا زمان بازگشت ثبات به تعویق میافتد.
شهرهای فرهنگی و مذهبی؛ نخستین احیاکنندگان گردشگری
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که پس از عبور از بحران، همه مقاصد گردشگری به یک اندازه و همزمان احیا نمیشوند. در این میان، شهرهای فرهنگی و مذهبی زودتر از سایر مقاصد به چرخه سفر بازمیگردند، زیرا بخش مهمی از سفرهای این شهرها با انگیزههای مذهبی، فرهنگی یا خانوادگی انجام میشود و وابستگی کمتری به شرایط بازار گردشگری دارد.
این الگو پس از جنگ ۱۲ روزه نیز قابل مشاهده بود. معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی پیشتر اعلام کرده بود که گردشگری زیارتی و سلامت، کمترین آسیبپذیری را در شرایط بحرانی دارند و معمولا نخستین بخشهایی هستند که با بازگشت آرامش، روند عادی خود را از سر میگیرند.
نمونه روشن این روند را میتوان در سفرهای اربعین سال گذشته مشاهده کرد. با وجود آنکه تنها دو ماه از پایان جنگ ایران و اسرائیل میگذشت و صنعت گردشگری هنوز تحت تاثیر پیامدهای آن قرار داشت، تقاضا برای سفرهای اربعین بار دیگر رشد قابل توجهی را تجربه کرد. بر اساس دادههای منتشر شده از سایت های گردشگری درباره اربعین ۱۴۰۴، بیش از ۶۷ هزار بلیط برای مقاصد اربعینی صادر شد که نسبت به سال گذشته (1403) بیش از ۱۰۰ درصد افزایش را نشان میدهد. همچنین در این بازه زمانی بیش از ۴۵۶ هزار کاربر به دنبال خرید بلیط سفرهای اربعین بودند؛ آماری که از بازگشت سریع تقاضا برای سفرهای مذهبی پس از عبور از بحران حکایت دارد و نشان میدهد که با بازگشت ثبات، تقاضای سفر در همه شیوههای حمل و نقل به سرعت احیا میشود.
بهطورکلی، شواهد داخلی و گزارشهای بینالمللی بیانگر این موضوع هستند که صنعت گردشگری نخستین قربانی جنگ و بحران است، اما با بازگشت شرایط عادی، به سرعت تقاضای خود را دوباره به دست میآورد. همچنین عواملی مانند ازسرگیری پروازها، بازگشت تدریجی سفرهای داخلی و خارجی، استقبال دوباره از مقاصد پرطرفدار (مانند مشهد و کیش) و افزایش چشمگیر تقاضا برای سفرهای زیارتی و تفریحی، نشان میدهند که صنعت گردشگری بیش از آنکه با کاهش دائمی تقاضا روبهرو شود، در دورههای بحران با «تعویق تقاضا» مواجه است.