راه نافرجام ترامپ

گروه سیاسی: به‌ نظر می‌رسد توافق ایران و عمان بر سر ترتیبات آینده تنگه هرمز بالاخره به مراحل پایانی خود رسیده است. مذاکرات 2 ماهه 2 کشور ساحلی راهبردی‌ترین آبراه جهان، با پیشرفت‌های فنی و حقوقی همراه بوده و اگر از سوی آمریکا کارشکنی و دخالتی شکل نگیرد، می‌توان این فرآیند را عملا به سرانجام رسیده تلقی کرد. این ارزیابی بر پایه اظهارات رسمی مقامات کشورمان است. تنگه هرمز، حیاتی‌ترین گذرگاه انرژی جهان که بیش از یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، 5 ماه قبل در پی جنگ تجاوزکارانه ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه ایران، مسدود شد. اکنون تهران و مسقط در آستانه اعلام ترتیباتی هستند که می‌تواند معادلات کشتیرانی در این آبراه را برای سال‌های آینده بازتعریف کند.
سخنگوی وزارت امور خارجه روز گذشته در پاسخ به سؤالات خبرنگاران درباره برخی گزارش‌های رسانه‌های منطقه‌ و غرب راجع به مذاکرات ایران و عمان، تصویر روشنی از وضعیت فعلی ارائه کرد. اسماعیل بقائی تأکید کرد: «گفت‌وگوهای ایران و عمان به عنوان 2 دولت ساحلی تنگه هرمز، با هدف تعیین یک مسیر تردد ایمن برای کشتیرانی تجاری در این تنگه در 2 ماه اخیر در جریان بوده و ابعاد مختلف فنی، حقوقی، امنیتی و زیست‌محیطی آن در مراجع ذی‌صلاح کشورمان مورد بررسی قرار گرفته است». وی روند مذاکرات 2 کشور را «حرفه‌ای» و «رو به جلو» ارزیابی و اظهار کرد: «مختصات جغرافیایی مسیر مد نظر طرفین، مورد تفاهم قرار گرفته و چنانچه برخی طرف‌های سوم در این زمینه کارشکنی نکنند، بیانیه مشترک 2 کشور مشتمل بر ملاحظات و نکات عمده مورد توافق نیز در مرحله بررسی و تدوین نهایی است». این سخنان نشان می‌دهد بخش مهمی از کار فنی و حقوقی به نتیجه رسیده و تنها مانع احتمالی، دخالت کشورهای سوم (به‌ویژه آمریکا) است. بقائی همچنین درباره تأثیر این تفاهم دوجانبه بر وضعیت امنیتی و کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز خاطرنشان کرد: «بسته‌ شدن تنگه هرمز ناشی از تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونی علیه ایران و پیامدهای امنیتی آن برای کل منطقه بود و قاعدتا تفاهم ایران-عمان فی‌نفسه نمی‌تواند به معنای امن شدن تنگه برای کشتی‌های عبوری باشد، چرا که عوامل ناامن‌کننده تنگه هرمز از سوی آمریکا، به‌ویژه محاصره دریایی و دیگر اقدامات تجاوزکارانه و تهدیدآمیز علیه ایران و منافع آن همچنان وجود دارد».
در همین راستا، یک منبع آگاه نیز به صداوسیما اعلام کرد توافق احتمالی ایران و عمان درباره تنگه هرمز، هیچ ارتباطی با باز شدن فوری این آبراه ندارد و در صورت ادامه تخلفات آمریکا، تنگه هرمز حتی با توافق نیز باز نخواهد شد. این موضع‌گیری صریح به معنای آن است که توافق تهران و مسقط درباره تنگه هرمز، به هیچ‌وجه به معنای نادیده گرفتن اقدامات آمریکا از سوی ایران نیست. ایران بارها تأکید کرده توافق دوجانبه با عمان، مستقل از رفتارهای خصمانه واشنگتن تعریف می‌شود و تا زمانی که محاصره دریایی بنادر ایران و تهدیدهای نظامی ادامه داشته باشد، امنیت واقعی کشتیرانی در تنگه تضمین نخواهد شد. به‌ عبارت دیگر، تهران تلاش دارد اهرم راهبردی خود را حفظ کند و نشان دهد بازگشایی کامل آبراه، مشروط به پایان اقدامات تجاوزکارانه آمریکاست. برای درک دقیق‌تر اهمیت این توافق احتمالی، باید به وضعیت پیش از جنگ توجه کرد. قبل از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در 9 اسفند، مسیری که کشتی‌ها و نفتکش‌ها برای تردد از تنگه هرمز استفاده می‌کردند، عمدتا یک مسیر میانی بود که از وسط تنگه عبور می‌کرد. پس از آغاز جنگ و واکنش ایران به اقدامات آمریکا، تهران تنگه را مسدود کرد. از آنجا که هرگونه تردد بدون رضایت و موافقت جمهوری اسلامی عملا غیرممکن بود، ایران مسیری را در نزدیکی سواحل خود ایجاد و اعلام کرد شناورها و کشتی‌ها برای تردد امن باید از این مسیر عبور کنند. اکنون با توجه به اظهارات بقائی مبنی بر اینکه مختصات یک مسیر مورد توافق قرار گرفته، این احتمال جدی وجود دارد که مسیر مورد توافق، همان مسیر میانی پیش از جنگ باشد؛ با این تفاوت اساسی که این بار ایران بر این مسیر کنترل و مدیریت خواهد داشت.
دقیقا به همین دلیل است که رسانه‌های آمریکا این توافق را به معنای تثبیت خواسته تهران مبنی بر کنترل تنگه هرمز و ناکامی ترامپ ارزیابی می‌کنند. مقامات دولت تروریست آمریکا از جمله مارکو روبیو، وزیر خارجه تا همین چند روز پیش مدام تکرار می‌کردند ایران نباید حق اعمال کنترل بر تنگه هرمز را داشته باشد. با این حال، پیشرفت مذاکرات ایران و عمان نشان می‌دهد واقعیت میدانی و اهرم ایران پس از جنگ، واشنگتن را در موقعیتی قرار داده که گزینه‌های محدودی دارد و ناچار است با خواسته ایران کنار بیاید.
در همین رابطه، شبکه تلویزیونی سی‌ان‌ان آمریکا با انتشار گزارشی تحت عنوان «توافقی در مورد تنگه هرمز در حال شکل‌گیری است اما نه توافقی که ترامپ بخواهد!» به تفصیل به این موضوع پرداخت. سی‌ان‌ان به‌روشنی اشاره کرد همه مقامات ایران اصرار دارند رژیم حقوقی تنگه به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت؛ وضعیتی که هیچ کشوری کنترل کشتیرانی را در دست نداشت. بنا بر اعلام این رسانه، کنترل یا نظارت بر این گذرگاه برای تهران به اندازه حق غنی‌سازی هسته‌ای، خط قرمز شده است. از منظر آمریکا، چنین اهرمی غیرقابل‌ قبول است. روبیو اخیرا گفته بود اگر طوری شود که یک دولت بتواند تصمیم بگیرد آبراه بین‌المللی را کنترل کند، عوارض بگیرد و در صورت عدم پرداخت، کشتی‌ها را هدف بگیرد، سابقه بسیار خطرناکی برای سایر نقاط جهان شکل می‌گیرد.
سی‌ان‌ان یادآوری می‌کند تهران به ‌دنبال تبدیل اهرم به ‌دست ‌آمده در جنگ به نقش سیاسی و نهادی پایدار در حکمرانی یکی از مهم‌ترین آبراهه‌های استراتژیک جهان است: «با نهادینه‌ کردن نقش پایدار در حکمرانی هرمز، ایران می‌تواند بخش عمده‌ای از نفوذی را که در جنگ به دست آورد، بدون اتکا به اجبار نظامی مداوم حفظ کند». این دستاوردی بسیار بزرگ‌تر از هرگونه عوارض یا هزینه خدمات است. در همین راستا، یک کارشناس امنیتی صهیونیست نیز به سی‌ان‌ان گفت: بازگرداندن تنگه به وضعیت پیش از بحران، یا نیازمند تغییر رژیم در ایران بود یا تلاش نظامی پایدار برای تحمیل کنترل؛ هیچ‌کدام از نظر سیاسی و استراتژیک برای واشنگتن قابل‌ قبول نبود و گاهی نامطلوب‌ترین گزینه، تنها گزینه واقع‌بینانه است.
بنا بر گزارش سی‌ان‌ان، اینک بازارهای نفت جهان با کاهش ذخایر خام مواجهند. مدیرعامل آرامکو عربستان گفته حتی اگر تنگه امروز باز شود، ممکن است تا ۱۸ ماه طول بکشد تا ذخایر تخلیه‌ شده دوباره پر شود. هر روز بدون توافق، یعنی ۱۵ میلیون بشکه نفت خام از این آبراه باریک به بازارهای جهان نمی‌رسد. این فشار اقتصادی، یکی از دلایلی است که واشنگتن را به سوی پذیرش نسبی واقعیت میدانی سوق می‌دهد.
سی‌ان‌ان با اشاره به وجود مسیرهای شمالی و جنوبی برای تردد در تنگه هرمز، نوشت: به نظر می‌رسد آنچه روی میز است، ادغام آنهاست، با حفظ سطحی از کنترل توسط ایران که با خواسته‌های ایالات متحده مغایرت دارد.
علاوه بر سی‌ان‌ان، خبرگزاری رویترز نیز معتقد است هرگونه کنترل بر تنگه هرمز، امتیاز بزرگی برای ایران خواهد بود. رویترز نوشت: توافقی که به ایران هرگونه کنترلی بر دسترسی به تنگه هرمز بدهد، به این معنی خواهد بود که جنگی که توسط ایالات متحده و اسرائیل آغاز شد، منجر به تغییر عمده‌ای در موازنه قدرت منطقه‌ای به نفع تهران شده است، چرا که پیش از جنگ، تنگه هرمز آزادانه و بدون هیچ هزینه‌ای برای همه کشتی‌ها باز بود.
رویترز به این واقعیت تلخ برای رئیس‌جمهور آمریکا هم اشاره می‌کند که ترامپ که در ابتدا گفته بود حمله به ایران با «تسلیم بی‌قید و شرط» ایران و تأیید انتخاب رهبر آن توسط خودش به پایان می‌رسد، تحت فشار است تا راهی برای خروج از جنگی پیدا کند که رأی‌دهندگان آمریکایی اکنون با نسبت 2 به یک با آن مخالفند، آن هم در شرایطی که ماه‌ها تلاش‌های نظامی ایالات متحده، از جمله یک کمپین 2 هفته‌ای حملات در ماه ژوئیه، نتوانست تسلط ایران بر تنگه هرمز را بشکند. از طرف دیگر، تشدید تنش‌های نظامی دوره‌ای ایالات متحده با واکنش‌های شدیدتری از سوی ایران و گروه‌های مقاومت، از جمله انصارالله یمن که باب‌المندب، دومین گلوگاه مهم کشتیرانی منطقه را در دهانه دریای سرخ کنترل می‌کند، مواجه شده است.