همان ترتیبات ایرانی

گروه سیاسی: به نظر می‌رسد آمریکا باید به‌تدریج خود را برای پذیرش یک واقعیت جدید در خلیج فارس آماده کند؛ واقعیتی که بر اساس آن، وضعیت تنگه هرمز دیگر نمی‌تواند به شکل گذشته تعریف شود. مساله صرفا این نیست که ایران توانسته 6 ماه تردد از این آبراه استراتژیک راهبردی متوقف کند، بلکه آنچه در هفته‌های اخیر در حال شکل‌گیری است، اقدام تهران برای تثبیت یک سازوکار جدید در تنگه هرمز است؛ سازوکاری که در آن ایران و عمان به عنوان 2 کشور ساحلی، نقش اصلی را در تعیین ترتیبات تردد، امنیت و مدیریت هرمز بر عهده دارند و حضور یا عبور نیروهای خارجی، به‌ویژه آمریکا، نمی‌تواند بدون لحاظ کردن ملاحظات تهران باشد. گزارش‌هایی نیز در روزهای اخیر از نزدیک شدن ایران و عمان به توافق درباره مسیرهای جدید تردد و سازوکار مدیریت تنگه منتشر شده؛ موضوعی که حتی برخی رسانه‌های غرب آن را به معنای تغییر مهم در وضعیت پیشین هرمز ارزیابی کرده‌اند.
در همین چارچوب، اظهارات تازه سردار «حسین محبی» اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز گذشته در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت تنگه هرمز صراحتا اعلام کرد «تنگه هرمز در اختیار ماست» و تأکید کرد هیچ شناور نظامی دشمن در داخل خلیج فارس حضور ندارد.
به گفته سردار محبی، تمام شناورهای جنگی دشمن دست‌کم ۴۰۰ کیلومتر از تنگه هرمز فاصله گرفته‌اند و از نظر نظامی و سرزمینی، هیچ شناوری بدون اجازه و مدیریت ایران قادر به عبور از این آبراه نیست. وی تصریح کرد آبراه واقع در نزدیکی عمان نیز به طور کامل تحت کنترل ایران قرار دارد. اما بخش مهم‌تر سخنان سردار محبی، نه در توصیف وضعیت نظامی تنگه، بلکه در تشریح مذاکرات ایران و عمان و ارتباط آن با آینده هرمز نهفته است. سخنگوی سپاه پاسداران گفت: تنگه هرمز متعلق به ایران و عمان است و تهران از یک ماه پیش مذاکراتی را با مسقط آغاز کرده که در جریان آن، 2 طرف به نتایجی مورد قبول یکدیگر رسیده‌اند.
به گفته سردار محبی، در این مذاکرات درباره میزان سهم هر یک از 2 کشور از آب‌های تنگه، همچنین سهم ایران و عمان از درآمدهای حاصل از آن توافق‌هایی شده است. این بخش از اظهارات وی نشان می‌دهد بحث صرفا بر سر باز یا بسته بودن تنگه نیست، بلکه تهران و مسقط در حال بررسی و طراحی یک نظم جدید برای مدیریت تردد در این آبراه هستند.
در همین حال، سخنگوی سپاه پاسداران تأکید کرد اگر آمریکا کارشکنی‌های خود را کنار بگذارد و به تفاهمنامه بازگردد، امکان بازگشایی تنگه هرمز در چارچوب تفاهم انجام ‌شده وجود دارد اما اگر واشنگتن شرایط ایران را نپذیرد، تنگه «به هیچ عنوان» باز نخواهد شد.
بنابراین از مجموع این سخنان می‌توان چنین برداشت کرد که تفاهم تهران و مسقط درباره سازوکار آینده تردد در تنگه هرمز، تا حد زیادی به دست آمده و مساله اصلی اکنون به رفتار آمریکا گره خورده است. اگر واشنگتن از نقض تعهدات و کارشکنی دست بردارد، زمینه برای اجرای ترتیبات مورد توافق ایران و عمان و بازگشایی هرمز فراهم خواهد شد اما اگر آمریکا بخواهد همچنان با فشار نظامی و محاصره دریایی، قواعد مورد نظر خود را بر منطقه تحمیل کند، تهران نیز دلیلی برای تغییر وضعیت موجود نمی‌بیند.
البته در اینجا یک نکته مهم وجود دارد که نباید از آن عبور کرد. ایران پیش‌تر نیز تأکید کرده بود نزدیک شدن تهران و مسقط به توافق درباره سازوکار حقوقی، مدیریتی و مسیرهای تردد در تنگه هرمز، لزوما به معنای بازگشایی فوری این آبراه نیست. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه پیش از این گفته بود مذاکرات با عمان درباره سازوکار حقوقی و مدیریت تنگه و تعیین مسیرهای تردد در حال انجام است و 2 طرف به توافق نزدیک شده‌اند اما باز شدن تنگه تابع شرایط دیگری، از جمله جبران موارد نقض تفاهمنامه اسلام‌آباد از سوی آمریکاست. مشابه این موضع را نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اتخاذ کرده بود. پیش‌تر تأکید شده بود بازگشایی هرمز مستقل از مذاکرات ایران و عمان است و تحقق آن به اجرای تعهدات آمریکا در تفاهمنامه اسلام‌آباد، رفع محاصره بنادر ایران، توقف اقدامات نظامی و تحقق سایر تعهدات مندرج در تفاهمنامه وابسته است.
در نتیجه، باید توجه داشت اجرای عملی ترتیبات جدید در تنگه هرمز در گرو آن است که آمریکا نیز تعهدات خود را اجرا کند. به همین دلیل، توپ اکنون بیش از هر زمان دیگری در زمین واشنگتن قرار دارد. در همین حال، تحولات دیپلماتیک منطقه نیز بر اهمیت این موضوع افزوده است. بر اساس اعلام برخی منابع، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، امروز وارد تهران می‌شود؛ سفری که بنا بر گزارش‌های منتشره، در چارچوب تلاش برای کاهش تنش، تقویت ثبات منطقه‌ و رایزنی درباره روابط تهران ـ دوحه انجام می‌شود. نخست‌وزیر قطر پیش از سفر نیز با وزیران خارجه ایران و عمان گفت‌وگوی تلفنی داشت.
اهمیت سفر احتمالی آل‌ثانی زمانی بیشتر می‌شود که آن را در کنار سفرهای اخیر ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و بدر بوسعیدی، وزیر خارجه عمان به تهران قرار دهیم. بر اساس گزارش‌ها، سفر منیر در چارچوب تلاش‌های منطقه‌ای برای کاهش تنش ایران و آمریکا انجام شده و سفر وزیر خارجه عمان نیز به مذاکرات درباره مسیرهای جدید تردد در تنگه هرمز مربوط بوده است. بنابراین سفر احتمالی نخست‌وزیر قطر را می‌توان حلقه دیگری از یک رایزنی فشرده منطقه‌ای دانست؛ رایزنی‌هایی که نشان می‌دهد کشورهای منطقه نیز برای جلب رضایت ایران و یا حداقل تعیین تکلیف وضعیت نهایی تنگه راهبردی هرمز وارد میدان دیپلماسی شده‌اند. البته موضوع سفر نخست‌وزیر قطر به ایران می‌تواند به بحث دسترسی ایران به دارایی‌های مسدودشده‌اش مرتبط باشد. ایران تاکید کرده یکی از پیش‌شرط‌های بازگشایی تنگه هرمز، دسترسی به اموال مسدودشده‌اش است. در چنین شرایطی، شاید مهم‌ترین پیام تحولات اخیر برای واشنگتن این باشد که هرمز دیگر موضوعی نیست که بتوان با اعزام ناو، تهدید نظامی یا فشار اقتصادی، وضعیت آن را به شکل گذشته بازگرداند. ایران اکنون کنترل میدانی تنگه را در اختیار دارد، با عمان درباره سازوکار آینده آن به تفاهم رسیده و برای بازگشایی نیز شروط مشخصی دارد. بنابراین اگر آمریکا خواهان بازگشت جریان عادی کشتیرانی در هرمز است، به نظر می‌رسد باید به جای تلاش برای تحمیل قواعد سابق، خود را با واقعیت جدید این آبراه و نقش تعیین‌کننده ایران در آن وفق دهد. در غیر این صورت، تنگه هرمز همچنان مسدود می‌ماند. همه این رویدادها در شرایطی رخ می‌دهد که دولت ترامپ مدعی است در حال آغاز بی‌سابقه‌ترین رژیم تحریم‌ها علیه ایران است. روز دوشنبه ساعاتی قبل از اعلام آغاز تحریم‌های جدید، آمریکا عاصم منیر را به ایران فرستاد و آنگونه که برخی منابع گزارش داده‌اند پیام منیر حاکی از تلاش ترامپ برای جلب رضایت ایران، بازگشت به تفاهمنامه و بازگشایی تنگه هرمز بوده است. این اقدام ترامپ با ژست‌ها و ادعاهایش مبنی بر اعمال شدیدترین تحریم‌ها علیه ایران همخوانی ندارد. به نظر می‌رسد اولویت ترامپ، بازگشایی تنگه هرمز از طریق بازگشت به تفاهمنامه باشد. همین تمایل نشان می‌دهد مقامات کاخ سفید نسبت به اثرگذاری راهبرد تحریم‌ها چندان امیدوار نیستند.