نمی‌خواهیم آمریکایی شویم

میلاد جلیل‌زاده: اصغر فرهادی که برای نمایش فیلم جدیدش با نام «داستان‌های موازی» در جشنواره فیلم ریو در برزیل (اکتبر ۲۰۲۶) حضور دارد، در حاشیه این رویداد گفت‌وگوی مفصل و تند‌ و‌ تیزی با نشریه ورایتی انجام داد که بازتاب گسترده‌ای یافت. اگرچه در روزگاری به سر می‌بریم که برای تایید و تحسین هر شخص یا لااقل عملی که از هر شخصی سر زده، به‌شدت باید با احتیاط عمل کرد، چرا که در این بلاروزگار پرتلاطم، از وضع و حال فردای هیچ‌کس نمی‌شود مطمئن بود، با این حال نمی‌توان از روی محتوای این گفت‌وگو به‌سادگی عبور کرد؛ گفت‌وگویی که به یک گره بزرگ تمدنی اشاره می‌کند و حقیقت این است که کمتر کسی توقع شنیدن برخی محتواهای آن را از زبان فرهادی داشت. وقتی خبرنگار ورایتی از وی راجع‌ به فیلم «آرگو» که یک‌ سال بعد از «جدایی» اسکار گرفت پرسید و حتی به این اشاره کرد که فیلم بن افلک، ایران را مانند یک جهنم تصویر کرده بود، فرهادی در پاسخ گفت: مشکل این نوع فیلم‌های هالیوود و بعضی آمریکایی‌ها این است که به جهان از بالا به پایین نگاه می‌کنند. روزی باید از آنها بپرسید: چرا احساس می‌کنید شما بالا هستید و ما پایین؟ من نمی‌فهمم چرا آنها این خودخواهی را دارند که بالا هستند. این کارگردان افزود: آمریکایی‌ها اغلب ادعا می‌کنند دموکراسی دارند اما در واقع ندارند. شما دموکراسی ندارید. این یک دروغ است. او سپس به این اشاره کرد که چند سال پیش، برای کار در یک پروژه، مدتی در آمریکا سکونت داشت و در طول تحقیقات، برای صحبت با مردان زندانی به سانفرانسیسکو سفر کرد و گفت: من با برخی افراد سیاه‌پوست در زندان آشنا شدم؛ برخی از آنها از کشورهای دیگر آمده بودند. آمریکای واقعی آنجا بود اما مردم جهان آن بخش از آمریکا را نمی‌بینند. وی در ادامه درباره آمریکایی‌ها این را هم گفت که «من با این موضوع مشکل دارم که آنها آرزو می‌کنند «روزی شما هم مثل ما شوید»، نه! من نمی‌خواهم». 
در ادامه این گفت‌وگو در حالی که بهانه صحبت‌های فرهادی درباره جامعه آمریکا، فرهنگ آن، تمدنش و نگاهش به باقی دنیا هنوز سینمای این کشور بود،‌ به عمیق نبودن فیلم‌هایی مثل آرگو اشاره شد و این کارگردان ایرانی کنایه‌ای ظریف به اوضاع سیاسی امروز جهان هم زد. فرهادی اظهار کرد: «در این فیلم‌ها همیشه یک مرد سفید آمریکایی دیگران را نجات می‌دهد. سوال من این است: چرا؟ چرا یک آمریکایی برای نجات مردم، به کوبا یا ایران می‌رود؟ چه کسی از شما خواسته بیایید و ما را نجات دهید؟» اسم بردن از ایران و کوبا تصادفی نیست و کنایه‌ای ریز به اهداف توسعه‌طلبانه و استعماری ایالات متحده، خصوصا در دولت تروریست دونالد ترامپ دارد و از آنجا که فرهادی با یک مجله آمریکایی صحبت می‌کرد، همین میزانسن خودبه‌خود دُز این کنایه را بالاتر می‌برد. گذشته از اینها اگر دقت کنیم، چنین حرف‌هایی که شاید برای اولین‌بار با این غلظت از زبان یک فیلمساز جشنواره‌ای ایران شنیده می‌شود، نقطه‌ای را نشان می‌دهد که او بنیان‌های استعمار را زیر سوال می‌برد. اصغر فرهادی خطاب به آمریکایی‌ها می‌گوید چه کسی گفته شما از ما بهترید و می‌توانید ما را نجات دهید؟ چه کسی گفته شما دموکراسی دارید؟ این دروغی بیش نیست. وی غربی‌ها را به سفیدنمایی جامعه خودشان متهم می‌کند و زندان‌های سانفرانسیسکو را تصویر واقعی ایالات متحده می‌داند، نه آن تصویر شیک و رویایی آمریکا که در هالیوود بازتاب می‌یابد. اینها حرف‌هایی است که نه‌تنها به دلیل جنگ اخیر، بلکه بر اثر اصطکاک تمدنی شدیدی که این جنگ هم از تبعات آن بود، برآمده‌اند. بله! هیچ‌کس توقع نداشت فرهادی چنین حرف‌هایی بزند اما این توقع نداشتن برای قبل از این جنگ است؛ زمانی که لوده‌های کله‌زرد هنوز تمدن ایران را تهدید به نابودی نکرده بودند. پس از این خط‌کشی صریح تاریخی، آدم‌ها به‌وضوح و روشنی در یکی از 2 سر طیف‌ها قرار می‌گیرند؛ یا خائن هستند یا میهن‌دوست. صحنه از زمینه خاکستری‌اش به سمت سیاه و سفید شدن حرکت می‌کند و تکلیف عناصر و اجزای تاریخ روشن‌تر می‌شود. در چنین معرکه‌ای آدم‌ها خیلی با روح و روان خودشان درگیری دارند، چرا که برکنار ماندن از تمام این جدال‌ها و کشمکش‌ها تا پیش از این حس امنیت مطبوعی به افراد می‌داد اما حالا مرحله‌ای رسیده که افراد ناگزیر به انتخاب می‌شوند؛ اگرنه سکوت و انفعال‌شان هم خود به‌ خود به یکی از طرفین معرکه نسبت داده خواهد شد. ذهن فرهادی از چنین دالانی عبور کرد و لااقل در این مقطع او را در حالتی می‌بینیم که این سوی نزاع تمدنی، در سمت میهنش ایستاده و درباره وطنش هم صرفا صحبت‌های رمانتیک گل و بلبلی نمی‌کند، بلکه بحث استقلال را پیش می‌کشد. این می‌تواند لحظه مهمی در زیست فردی وی و در جهان هنرمندان ایرانی باشد. خیلی‌ها از این به‌ بعد جرأت می‌کنند مارپیچ سکوت را بشکنند و خطاب به آمریکایی‌ها بگویند دموکراسی شما دروغ است و شما از ما بهتر نیستید و ما به کمک‌تان نیاز نداریم. سال‌ها بود غربی‌ها با جشنواره‌های رنگارنگ‌شان، فیلمسازان ما و بسیاری از کشورهای دیگر را وامی‌داشتند تصویری عقب‌مانده از کشور خودشان نشان بدهند که محتاج امداد تمدن غرب است اما حالا شاخص‌ترین چهره جشنواره‌ای سینمای ایران در چشم مجری و خبرنگار یکی از مشهورترین رسانه‌های غرب نگاه می‌کند و همه این حرف‌ها را برمی‌گرداند.