شعر «نيما» قابل تعميم است

آزاده صالحی

درباره «نیما» کتاب‌های زیادی نوشته شده و در هر یک به طور اجمالی درباره ویژگی‌های شعر او توضیحاتی داده شده است. اگر ممکن است شما نیز به شکل مختصر درباره مختصات شعری او صحبت کنید.

واقعیت این است، آن طور که باید حق مطلب درباره نیما ادا نشده است. او جزو شاعرانی است که در طول حیات خود در حیطه شعر و اساسا مانیفست شعر کتاب‌های زیادی نوشت. بی‌تردید، نیما شاعری بی‌نظیر بود. نخستین‌ مشخصه شعر او دیدگاه تازه به جهان و طبیعت است که موجب شده تمام عناصر شعری او نیز به طراوت و تازگی بینجامد. او همیشه درحال حرکت بوده است؛ حرکتی رو به جلو. او در این راه تمام تلاش خود را کرد تا با 2 گروه مبارزه کند؛ نخست سنت‌گرایانی که تجدد در ادبیات را برنمی تابیدند و دیگر نوگرایان افراطی که حتی می‌خواستند از خود نیما پیشی بگیرند، چنانچه نیما نیز گروه دوم را به مثابه کسانی می‌دانست که لبه پرتگاه ایستاده‌اند. به هرحال، او با ظهور در شعر نو به نوعی در وزن و قافیه نوآوری کرد. البته او همیشه به وجود وزن و قافیه اعتقاد داشت ولی در عین حال با توجه به نیازهای امروز دریافته بود که باید تغییراتی در این زمینه انجام شود. در هر صورت، اشعار او دارای وزن‌های عروضی است. او در فرم شعر نوآوری کرد یعنی به بلند و کوتاه کردن مصرع‌ها پرداخت. نیما معتقد بود قافیه از نظر موسیقایی به ضرورت شعر کمک می‌کند. از دیگر ویژگی‌های شعری او مولفه‌های زبانی در شعر است. زبان نیما چون نگاهش تازه و مختص به خود بوده است بویژه در حوزه واژگان.وقتی می‌گوییم واژگان منظور مفردات است یعنی او کلمه را به شکل خاص به کار می‌برد و آن را به جای ادات تشبيه استفاده می‌کرد. بعضی وقت‌ها نیز «همچونان» و «لیکن» به کار می‌برد. درباره حروف نیز کاربردهای خاص خودش را داشت مثلا در برخی مواقع به جای با «به»، به کار می‌برد. به این مصرع نگاه کنید: «بر روی طبل کوفت به چوب» یا مثلا بعضی وقت‌ها، «یای» حروف را حذف می‌کرد. درباره ترکیبات نیز عادت‌های خاص خودش را داشت.

شاید وجود چنین مولفه‌هایی است که شعر او را مغلق و پیچیده کرده است.

شاید. زبانی که او از آن پیروی می‌کرد ملهم از به‌کارگیری کلمات چند معنایی است. این کار او متاثر از مکتب سمبولیسم است. در حال حاضر منتقدان تئوری شعر بر این باورند که این ویژگی‌ها به مثابه یک ایهام هنری به شمار می‌رود. در بعضی جاها نیز در شعر نیما از منظر زبانی، لغزش‌هایی به چشم می‌خورده که چندان قابل توجیه نیست. نمی‌توان گفت، نیما تعمدا در حوزه زبان دست به نوآوری می‌زده است. شاید هم همین مساله موجب وجود تعقیدهای لفظی و معنایی در شعر او شده است. او در برخی اشعار خود به بیان صفت‌هایی می‌پردازد که زیاد مفهوم نیستند. به عنوان مثال «مرغ کدر» را به کار می‌برد که منظورش همان «مرغ دلتنگ» است بویژه درحیطه شعرهای آزاد او تا توانسته دست به این کارها زده است. در شعرهای سنتی ما به هیچوجه شاهد لغزش‌های زبانی نیستیم ولی دراشعار آزاد این لغزش‌ها مشاهده می‌شود.

جالب است که در مواجهه با شعر نیما ما با کنایات و پاره‌ای استعارات مبهم نیز سر و کار داریم. این می‌تواند ناشی از طبیعت‌گرایی او باشد؟

حتما همین است. ضمن اینکه طبیعت‌گرایی او نیز ناشی از مکتب رمانتیسم است. او بعد از اینکه تجربه‌های احساسی خود را پشت سر گذاشت، عشق به طبیعت را تا پایان عمر برای خود برگزید. اشعار او تا حدی دارای طبیعت‌گرایی است که تمام عناصر طبیعی چون کوه، باران، باد، درخت و ... در شعر او حضوری مشهود دارد. نیما به تمام این واژگان حیات ارگانیک بخشید و ایماژهای بدیعی پدید آورد. همچنین در شعر او ما به باورهای عامیانه امروزی برمی‌خوریم که هنوز هم اهالی بومی مازندران به آنها اعتقاد دارند.گذشته از اینها، واژگان طبری نیز در شعر او زیاد دیده می‌شود. با این تفاسیر، نیما شاعری مردمی است که مایه شعر خود را رنج خود می‌داند. او قالب شعر را تغییر می‌دهد و نوآوری را در شکل صوری شعر انجام می‌دهد. شعر او در واقع به نوعی بازتاب رنجی است که او در دوره‌های مختلف زندگی‌اش متحمل شده است. او در نامه‌ای به خواهرش می‌نویسد: رسالت نویسنده این نیست که بخواهد رنج، درد و ناامیدی را به مردم منتقل سازد. دکتر شفیعی‌کدکنی نیز از شعر او به عنوان سمبولیسم اجتماعی یاد می‌کند. چنانچه ما در اشعار «پادشاه فتح» یا «شب پا» نیز این خصیصه را مشاهده می‌کنیم؛ درست همان شیوه‌ای که بعد از او شاگردانش مانند اخوان ادامه می‌دهند.

مسیر اصلی شعر او دقیقا از چه شعری شروع شد یعنی نیما به طور مشخص از کی نیما شد؟

از منظومه «قصه رنگ پریده» شروع شد و دامنه آن به «افسانه» نیز رسید. در واقع او با «افسانه» شهرت نسبی یافت و خود را با این شعر تثبیت کرد و با «ققنوس» در سال 1317 در شعر آزاد به اوج رسید.

به شعر «ققنوس» اشاره کردید. چرا این شعر و بعد از آن «غراب» به اندازه دیگر اشعار او مطرح نشدند؟

به نظر من که مطرح شدند اما به هرحال اهمیت نیما در شعرهای بعدی او نمود بیشتری یافت. نکته جالب درباره ققنوس این است که این شعر قابل تعمیم به تمام موقعیت‌هاست. این شعر دارای کنایات ادبی زیادی است. ققنوس می‌تواند گاه خود نیما باشد یا گاه من یا شما یا هر کس دیگری. چنانچه «داروگ» او نیز برخاسته از باور عامیانه خطه مازندران است که اعتقاد دارند وقتی داروگ می‌خواند باران می‌بارد.

زمانی که نیما در شعر سرگرم سر و سامان دادن به قافیه و وزن بود و به هرحال به پاره‌ای نوآوری‌ها می‌پرداخت، جامعه وقت از منظر سیاسی- اجتماعی دستخوش تحولات زیادی شد، یعنی دوره تاریخی مهمی مثل مشروطه به وجود آمده بود. بعد کشته شدن میرزاده عشقی و بعد هم پیدایش نشریات مهمی مثل صوراسرافیل یا قرن بیستم. یعنی تا پیش از همه این مسائل، شعر نیما تماما حدیث نفس گویی یا به تعبیری سوبژکتیو بود و به جهان بیرون التفاتی نداشت. سوال اینجاست كه سهم مشروطه و تحولات بنیادین فرهنگی-سیاسی بر شعر او چقدر بود؟

سوال خوبی پرسیدید. ببینید شعر بازتاب مسائل جامعه است و اشعاری که در این دوره سروده شد، به لحاظ بازتاب‌های قوی اجتماعی- سیاسی توانست تا سال‌ها مورد بحث و مطالعه قرارگیرد.

برخی اشعار او مانند «شب» دارای بسامد بالایی است. آیا از این رهگذر می‌توان گفت نیما شاعری سیاسی بوده است؟

نیما هیچگاه شاعر سیاسی محض نبوده است ولی در دوره‌ای که او زندگی می‌کرد حوادث مهم اجتماعی روی داد. از قیام میرزا کوچک‌خان جنگلی و محمد خیابانی بگیرید تا روی کار آمدن حکومت استبدادی رضاخانی اما او تا پایان عمر به هیچ حزبی نپیوست.

آقای عباس‌آباد! نیما به‌رغم هنجارشکنی‌هایی که در فرم و قالب‌های شعری به وجود آورد، نتوانست به اندازه سپهری یا اخوان و دیگران در اذهان عموم مردم ماندگار شود. خیلی‌ها شعر او را نمی‌فهمند و با آن ارتباط برقرار نمی‌کنند. حتی با گشت و گذار در بین جوانان امروز می‌توان به این نتیجه رسید که نیما در قیاس با دیگر شاعران هم‌دوره خود از اقبال کمتری برخورداراست.

من با شما هم‌عقیده نیستم زیرا فکر می‌کنم او آن جایگاهی که باید را به دست آورده است. اغلب اشعار او مبدل به مثل شده‌اند. این نشان از موفقیت او دارد. به این دلیل که اشعاری که قابلیت تبدیل به مثل شدن داشته باشد، اشعاری هستند که الزاما مخاطب عام داشته‌اند. در واقع شعر شاعر وقتی تبدیل به مثل می‌شود که مردم آن را خوانده باشند اما درباره سوال شما فکر می‌کنم اگر کسی بدون مطالعه و اشراف و انس گرفتن با زبان او به سراغ شعرش برود مسلما نمی‌تواند با او ارتباط برقرار کند.

اگر ممکن است درباره شعر «آی آدم‌ها»ی او نیز صحبت کنید. این شعر به هرحال نقطه عطفی در کارنامه کاری نیما به شمار می‌رود و ظاهرا برخاسته از دستمایه‌های اجتماعی است.

بله و باز هم قابل تعمیم به موقعیت‌های مختلف است. «آی آدم‌ها» را می‌توان گاه صدای نیما دانست که وقتی مسیر شعری‌اش را تغییر داد این شعر را برای مخالفانش یعنی کسانی که برای شعر او ارزشی قائل نبودند می‌خواند که صدای او را نمی‌شنوند یا می‌توان این طور تعبیر کرد که کسی از شدت فقر در حال احتضار است و عابران به این حال او بی‌توجه هستند.

پس می‌توانیم بگوییم اشعار او چندبعدی و چندوجهی است که می‌توان برداشت‌های مختلفی از آن منتج کرد.

اغلب شعرهای او این‌طور است. شعر هر چقدر تغییرپذیرتر باشد، هنری‌تر است. هرچند درباره شعر او می‌توان از جنبه‌های مختلف صحبت کرد. مانند اشعار دکتر شفیعی‌کدکنی که آن هم چند معنایی است یا حتی اشعار سپهری و اخوان که دارای چنین خصیصه‌ای هستند.