دست از مقاومت نمی‌کشیم

میلاد جلیل‌زاده: یک فیلمساز هنری ایران که آوازه‌ جهانی دارد، روی سکوی فستیوالی بین‌المللی رفت و هنگام دریافت جایزه بهترین فیلم، از جنایات آمریکا در قبال ایران گفت و با صدای رسا اعلام کرد مردم کشورش هرگز تسلیم نمی‌شوند. هرچه از گذشته به سال‌های اخیر نزدیک‌ می‌شویم، مفهوم سینمای جشنواره‌ای به مفهوم سینمای زیرزمینی و معاند نزدیک‌تر شده و سیاسی‌کاری هم در این فستیوال‌ها افراطی‌تر می‌شود، با این حال در سال‌های دور که هنوز تعارفات دیپلماسی فرهنگی از بین نرفته بود هم تصور چنین میزانسنی دشوار بود. چه اتفاقی افتاد که چنین صحنه‌ای مشاهده شد؟ پاسخ کلان به این پرسش آن است که روی دادن یک نزاع تمدنی بزرگ کار را به اینجا کشاند؛ نزاعی که به مرحله جنگی خونین هم کشید. این را نه می‌توان به مثابه قضاوتی درباره جشنواره کره‌ای بوسان به‌ حساب آورد که در ادامه معلوم نیست چه رویکردهایی اتخاذ کند و نه قضاوتی نهایی می‌تواند باشد درباره سینمای جشنواره‌ای ایران. این حداقل علامتی است از سرریز شدن آن روح بزرگ ملت که به تعبیر هگل با جنگ‌ از انجماد در امر متناهی رها می‌شود و به آگاهی از کلیت خود می‌رسد. در ضمن می‌تواند در برابر بی‌استعدادهای کوچک که صرفا برای حضور در فستیوالی خارجی حاضرند همه چیزشان را به حراج بگذارند، الگویی از موفقیت پیش رو بگذارد که کوچکی و بی‌حیثیتی آنها را به چشم می‌آورد؛ الگویی که البته پیش از این هم وجود داشت اما تلاش می‌شد به فراموشی سپرده شود. بیایید نگاهی بیندازیم به این دوره از فستیوال فیلم بوسان و حضور مجید مجیدی در آن، جایزه‌اش از این جشنواره و سخنرانی صریحش درباره مقاومت مردم ایران در برابر آمریکا تا به رغم همه حرف و حدیث‌های فنی و محتوایی که احتمالا پس از تماشای این فیلم توسط ایرانی‌ها به راه خواهد افتاد، اهمیت و ابعاد انتخاب مجیدی را که در کجای موضع‌گیری‌ها بایستد بهتر درک کنیم.

نطق ضداستعماری در سکویی بین‌المللی
بخش قابل توجهی از کل ماجرا این است که هالیوود ریپورتر ناچار می‌شود در گزارشی راجع‌ به حضور مجید مجیدی در سی‌ویکمین جشنواره فیلم بوسان و نمایش فیلم «غذای نیمروز» به سخنرانی این فیلمساز علیه جنگ‌افروزی آمریکا و مقاومت مردم ایران اشاره کند. این رسانه نوشت: مجیدی پیش از جشنواره بوسان در تصمیمی جدی، حضور خود در این رویداد را در نظر نداشت اما در نهایت راهی کره جنوبی شد تا علاوه بر نمایش فیلمش، از تریبون جشنواره برای صحبت درباره شرایط ایران و جنگ استفاده کند. همچنین نوشت مجیدی در سخنرانی خود پس از دریافت جایزه، این موفقیت را به مردم ایران تقدیم کرد و از مقاومت مردم کشورش در شرایط دشوار گفت. ورایتی هم تیتر زد «تماشاگران بوسان با توفان سیاسی روبه‌رو می‌شوند» و در زیرتیتر خود آورد «سخنرانی جنگی مجید مجیدی، سیاست را در مرکز توجه قرار داد». عده‌ای از رسانه‌ها هم تلاش مذبوحانه‌ای داشتند برای مخدوش کردن روح این سخنرانی؛ مثلا خبرنامه‌ گمنام پاتریک فریتر نوشت مجیدی در سخنرانی‌اش هم مقام‌های ایران و هم نیروهای آمریکایی را مقصر دانست! این برداشت خود فریتر است. جمله‌ نقل‌شده‌ مجیدی، یعنی تحریم‌ها و مرگ کودکان سرطانی به‌ دلیل نبود دارو، مستقیما به تحریم‌های غرب نسبت داده شده بود و این جعل پاتریک فریتر، به‌وضوح عمدی است. رسانه‌های فارسی خارج از کشور هم برای رفع و رجوع این قضیه دست و پا زدند؛ هرچند کاملا ناموفق بودند. به طور مثال Persian Epoch Times سخنرانی مجیدی را کنار سخنان محسن امیریوسفی در جشنواره‌ لندن گذاشت که از «کشتار معترضان» گفته بود. این مقایسه ضمنی همراه است با یک کژتابی عمدی؛ یعنی این گزارش جمله‌ای درباره‌ سانسور و توقیف هم آورده که گوینده‌اش در متن مبهم است و با اینکه متعلق به امیریوسفی (کارگردان «نفرین توقیف») بود، متن طوری تنظیم شده که مخاطب فکر کند آن را مجیدی گفته است. به عبارت سرراست‌تر، آنها هیچ راهی برای رفع و رجوع آنچه در این سخنرانی بیان شد ندارند و به این تاکتیک‌های بی‌فایده متوسل شده‌اند. ماجرا را اما می‌توانیم به طور کامل‌تر و بر اساس روایتی مستقیم‌تر از نظر بگذرانیم؛ چیزی که جلوی چشم همه مردم و رسانه‌های دنیا رخ داد. کارگردان ایرانی، در مراسم اختتامیه جشنواره فیلم بوسان، در نخستین حضور خود در این رویداد، در ابتدای سخنانش از هیات داوران، به‌ویژه «ژانگ یی مو» سینماگر نامدار چینی و از برگزارکنندگان جشنواره به خاطر برنامه‌ریزی مناسب قدردانی کرد. مجیدی همچنین از خانواده و گروه فیلمش و به طور خاص از هومن بهمنش، فیلمبردار فیلم تشکر کرد و مردم را «قهرمان‌های واقعی» فیلم‌های خود خواند. این کارگردان با اشاره به شخصیت مادر در فیلم گفت قهرمان فیلمش مادر است. او افزود پیش از شروع ساخت فیلم، مادرش را از دست داده و معتقد است انرژی و دعای او در فیلم حضور دارد. به گفته مجیدی، نقش مادر در فیلم را بازیگر حرفه‌ای ایفا نکرده، بلکه یکی از مردم عادی بوده که توانسته آن «حس مادرانه» را به فیلم بیاورد. مجیدی سپس جایزه را به مردم ایران تقدیم کرد و سخنان خود درباره جنگ و تحریم‌ها را چنین بیان کرد: «و در آخر می‌خواهم این جایزه را با افتخار تقدیم کنم به مردم شجاع و دلیر ایران که شجاعانه در طول این سالیان سال ایستادگی کردند، زیر بار ظلم نرفتند و همچنان مقاومت می‌کنند. ۴۸ سال است مردم ایران تحت شدیدترین تحریم‌های اقتصادی و غیره هستند، طوری که از کمک دارویی برای بچه‌های سرطانی هم دریغ شده ولی در طول این ۴۸ سال مردم ایران تسلیم‌ نشده‌اند و وقتی دیدند مردم ایران تسلیم‌نشدنی هستند، همه‌تان شاهد بودید در همین امسال، چندین و چند بار شهرهای ما، تحت شدیدترین بمباران‌های وحشیانه بود که فقط در روز اول حمله ۱۶۸ کودک بی‌گناه در یک مدرسه‌ بمباران و قطعه‌قطعه شدند، طوری که جنازه بعضی از این بچه‌ها هیچ‌‌وقت پیدا نشد، آنهایی هم که پیدا شدند همه قطعه‌قطعه شده بودند. حدود ۱۵۰ هزار خانه را، فقط خانه‌های مسکونی؛ از دانشگاه بگیرید، مدرسه بگیرید، بیمارستان بگیرید، همه را بمباران کردند و 5-4 هزار نفر را در طول این مدت از دست دادیم. واقعا فکر می‌کنید جرم مردم ما چیست؟ جرم مردم ما این است که فقط می‌خواهند استقلال داشته باشند، زیر ظلم نباشند و زیر استعمار نباشند و مردم ما برای همین مبارزه می‌کنند و تا آخر هم خواهند ایستاد». مجیدی سخنان خود را با ابراز امید به پایان یافتن جنگ در جهان و برقراری صلح و دوستی میان ملت‌ها به پایان رساند: «به امید آن روز که جهان پر از عشق و دوستی باشد».

میزانسن آسیایی
جشنواره بوسان کره جنوبی اختتامیه سی‌ و یکمین دوره‌اش را برگزار کرد، آن هم در حالی که بخش رقابتی را سال گذشته برای اولین‌بار به این رویداد اضافه کرده بودند. بوسان را بزرگ‌ترین جشنواره سینمایی آسیا می‌دانند و ۱۳ فیلمی که امسال در بخش رقابتی آن حضور داشتند، در حقیقت برای حضور در بخش بین‌الملل اسکار هم رقابت می‌کردند. این از آن جهت رخ داد که از امسال، بر اساس قانون جدیدی که توسط آکادمی هنرهای نمایشی آمریکا ابلاغ شده، فیلم‌هایی که در یکسری از جشنواره‌های موسوم به «A-list» برگزیده شوند، از سوی فیاپف مستقیما و بدون اعلام کشورها می‌توانند در اسکار هم شرکت کنند. فیلم‌های بخش بین‌الملل اسکار را تا پیش از این خود کشورها معرفی می‌کردند و این قاعده هنوز هم پابرجاست؛ چنانکه امسال ایران فیلم «سرزمین فرشتگان» را با موضوع کودکان غزه به اسکار فرستاده اما با به میان آمدن چنین قانونی، حالا ما توانستیم 2 فیلم ایرانی را به جشن آکادمی بفرستیم، چرا که مجیدی با اولین حضورش در بوسان، برنده جایزه بهترین فیلم این فستیوال شد و اولین فیلمسازی خواهد بود که از آسیا طبق این قاعده می‌تواند در اسکار شرکت کند.
جشنواره بوسان در این دوره به طرز واضحی تلاش کرد با اتخاذ یک رویکرد آسیایی توجهات بخش مهمی از سینما را به خود جلب کند. جشنواره‌های غربی آثاری را که در ساختار حاکمیتی ایران و روسیه ساخته شده باشند از جایی به بعد مطابق قوانین جدیدشان نمی‌پذیرند. آنها حتی در مورد ایران از ورود فیلم‌هایی که قانون حجاب را رعایت کرده باشند خودداری می‌کنند. این قضیه همراه است با حمایت همه‌جانبه آنها، چه مادی و چه ساختاری، از سینمای زیرزمینی. طبیعتا به این شکل آن فیلمسازان ایرانی که برای خود، آینده‌ای در ایران متصورند، همه این اعتبار را جهت یک حضور در فلان فستیوال غرب حراج نمی‌کنند و با موج آثار زیرزمینی ضعیف در ایران مواجه شده‌ایم که قرار است یک بار در فستیوالی غربی نمایش داده شوند و مدتی بعد حتی کسی نام کارگردانش را به یاد نیاورد. غیر از ایران و روسیه، بسیاری از کشورهای دیگر که به لحاظ سیاسی و ساختاری در مقابل بلوک غرب تعریف شده‌اند هم با مشکلاتی که بعضا به شکل قانون مصرح بیان نشده مواجهند و نمی‌توانند در این جشنواره‌ها حضور پیدا کنند.
در مقابل، فستیوال بوسان تلاش کرد از موقعیتی که به سبب زیاده‌روی فستیوال‌های غربی ایجاد شده، استفاده کند و امثال «ژانگ یی مو» را به عنوان رئیس هیات داورانش انتخاب کند و مجیدی را به صحنه رقابت خود بکشاند و حتی نهایتا به اسکار بفرستد. قابل توجه است که ژانگ هم به عنوان یکی از پرافتخارترین فیلمسازان جشنواره‌ای دنیا، از جایی به‌ بعد به دلیل سیاسی‌کاری‌های عیان فستیوال‌های غربی، پایش را از این حوضچه بیرون کشید و حتی تا جایی پیش رفت که فیلم «تک‌تیراندازها» را درباره جنگ چین و آمریکا ساخت که رویکردی کاملا ضدآمریکایی دارد؛ همچنان که فیلمساز هم‌نسل او یعنی «چن کایگه» هم سری اول و دوم «نبرد در دریاچه چانگجین» را راجع‌ به این جنگ ساخت و تقریبا همه افراد این نسل از جشنواره‌ای‌های سینمای چین، امیدشان را از فستیوال‌های غربی قطع شد. حالا بوسان آمده و میدانی فراهم کرده که از مجید مجیدی تا ژانگ یی مو، بسیاری از آنهایی را که به دلیل افراطی شدن سیاسی‌کاری غربی‌ها دارند کم‌کم از فستیوال‌ها دور می‌شوند اما نام‌های بسیار معتبری دارند، دور هم جمع می‌کند. این البته ممکن است یک سیاست تاکتیکی و موقت و مرحله‌ای باشد و نمی‌توان درباره رویکرد کلی بوسان برای همیشه روی آن حساب کرد.