شریان دیجیتال زیر سایه جنگ

رضا باقری‌پور‌: سخنگوی سپاه پاسداران، دیروز با اشاره به کابل‌های ارتباطی عبوری از تنگه هرمز، آنها را در شمار اهداف جدید معرفی کرد و هشدار داد در صورت از سرگیری حملات نظامی آمریکا، اهداف و تسلیحات تازه‌ای رونمایی خواهد شد. بنا به اظهار سردار «حسین محبی»، 7 کابل بزرگ اینترنتی از زیر تنگه هرمز عبور می‌کند. این اظهارات در ادامه هشدارهای پیشین سردار سرلشکر «محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ملی درباره احتمال هدف قرار گرفتن مراکز داده، کابل‌های ارتباطی و تأسیسات هوش مصنوعی در منطقه مطرح شد که نشان از جدیت و تفهیم تهدید به دشمن دارد. 
جنگ‌های پست‌مدرن، گویی با نام ایران پیوند خورده‌اند. جزو رخدادهای نادر است که اینترنت تبدیل به نقطه ضعف دشمن شود و آماج اصلی نبرد قرار گیرد. ایران بعد از ابداع پهپاد ممکن است پرده جدیدی از جنگ پست‌مدرن را به جهان نشان دهد. زیرساخت‌های دیجیتال مانند پالایشگاه‌ها، بنادر، نیروگاه‌ها و شبکه‌های انتقال انرژی، دیگر صرفا تأسیسات اقتصادی نیستند، بخش مهمی از توان عملیاتی دولت‌ها، شرکت‌های بزرگ و ارتش‌ها را تشکیل می‌دهند. از بانکداری و تجارت گرفته تا خدمات ابری و هوش مصنوعی، بخش بزرگی از اقتصاد جهان به ارتباطاتی وابسته است که از طریق کابل‌های فیبر نوری زیر دریا برقرار می‌شود. 
تنها چند روز پیش از اظهارات اخیر سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، الجزیره 13 اکتبر در گزارشی نوشت مقام‌های ایران تهدید کرده‌اند در صورت از سرگیری جنگ، زیرساخت‌های دیجیتال منطقه، از جمله مراکز داده و تأسیسات مرتبط با شرکت‌های فناوری آمریکایی ممکن است هدف حمله قرار گیرد. 
«آندریاس کریگ» استاد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، در همان گزارش توضیح داد چنین تهدیدهایی مستقیما به سرمایه‌گذاری‌های آمریکا در اقتصاد دیجیتال کشورهای خلیج فارس مربوط می‌شود و هدف آنها می‌تواند منصرف کردن دولت‌های منطقه از حمایت از حمله جدید به ایران باشد. 
البته واکنش کارشناسان بین‌المللی یکدست نیست؛ برخی هنوز تردید دارند واقعا ایران دست به چنین اقدامی بزند. 
آنها این تهدیدها را ابزار بازدارندگی و افزایش هزینه جنگ برای آمریکا و متحدانش ارزیابی می‌کنند. برخی دیگر نیز هشدار می‌دهند حمله به زیرساخت‌های ارتباطی ممکن است پیش از فلج کردن اینترنت جهان، ابتدا کشورهای عرب خلیج فارس و شبکه‌های اقتصادی مرتبط با آنها را مختل کند.

پیامدهای انسداد جدید
ایران در مجاورت یکی از مهم‌ترین مناطق اتصال شبکه‌های ارتباطی غرب آسیا قرار دارد. کابل‌های زیردریایی خلیج فارس و دریای عمان، کشورهای منطقه را به یکدیگر و به شبکه‌های گسترده‌تر آسیا، آفریقا و اروپا متصل می‌کنند. برخی سامانه‌های شناخته‌شده در این پهنه عبارت‌ است از فالکون (FALCON)، شبکه کابل گلف‌بریج اینترنشنال (GBI)، سامانه امارات - ایران و ارتباطات زیردریایی ایران و عمان، از جمله OMRAN/EPEG و POI. مسیرها و نقاط اتصال این سامانه‌ها یکسان نیست و همه نیز از بخش باریک تنگه هرمز عبور نمی‌کنند. نقشه‌های عمومی صنعت کابل، از جمله نقشه Tele Geography و پایش فنی Geo Cables نشان می‌دهند شبکه منطقه از چندین سامانه دریایی و مسیرهای زمینی جایگزین تشکیل شده است. اهمیت این شبکه در آن است که کشورهای حاشیه خلیج فارس برای اتصال مراکز داده، بانک‌ها، اپراتورهای مخابراتی و خدمات ابری خود به ارتباطات بین‌المللی نیاز دارند. هر اختلال گسترده در این مسیرها می‌تواند ظرفیت دسترسی آنها به اینترنت جهانی را کاهش و هزینه انتقال داده را افزایش دهد و ازدحام و تأخیر در شبکه ایجاد کند. اینها همه البته بدون نقش‌آفرینی انصارالله ممکن است، چرا که اتفاقا مسیرهایی که انصارالله به آن دسترسی دارد به اندازه دسترسی‌های ایران مهم است. ابزار قطع شریان اینترنت تنها در دست ایران نیست، بلکه حتی دوستان تهران نیز آن را در اختیار دارند. اگر کابل‌های مهم منطقه آسیب ببیند، نخستین پیامد، کاهش ظرفیت ارتباطی و افزایش تأخیر یا قطعی ارتباط در کشورهای وابسته به آنها خواهد بود. در مراحل اولیه، بخش‌هایی از ترافیک ممکن است از مسیرهای جایگزین زمینی یا دریایی عبور کند اما مساله این است که این جایگزینی رایگان و بی‌محدودیت نیست؛ یعنی دقیقا داستان تنگه هرمز و زیان‌های همه مسیرهای جایگزین آن دوباره تکرار می‌شود. اگر چند مسیر همزمان آسیب ببیند یا فعالیت کشتی‌های تعمیر کابل به دلیل خطرات امنیتی متوقف شود، اختلال می‌تواند طولانی‌تر و پرهزینه‌تر شود. به عنوان مثال وضعیت کشتی‌های تعمیرکننده ارتباطات اینترنتی و کابلی حتی همین الان بدون جنگ نیز جالب نیست. از شمار 20 تا 25 کشتی در کل جهان تنها یکی از آنها در منطقه مستقر است. وقتی در مورد کابل‌های اینترنت صحبت می‌کنیم، طبعا منظور قطع چند شبکه اجتماعی نیست. اثرات بسیار بیشتر از چیزی است که ابتدا به ذهن متبادر می‌شود. در اقتصاد، اثرها از چند کانال منتقل می‌شود؛ بانکداری و پرداخت‌های بین‌المللی، خدمات ابری، رزرو و حمل‌ونقل، تجارت الکترونیک، بورس‌ها، مدیریت زنجیره تأمین و ارتباط میان شعب شرکت‌های چندملیتی. قطع ارتباط لزوما همه این خدمات را به طور کامل متوقف نمی‌کند اما بخشی از آنها را کند کرده یا موقتا از دسترس خارج می‌کند. برای اقتصادهای خلیج فارس که در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری سنگینی در خدمات دیجیتال و هوش مصنوعی انجام داده‌اند، این خطر اهمیت ویژه‌ دارد. در حوزه هوش مصنوعی، باید میان 2 مساله تمایز گذاشت؛ آسیب به خود مراکز داده و اختلال در ارتباطات میان آنها. قطع کابل به‌تنهایی لزوما سرورهای هوش مصنوعی را از کار نمی‌اندازد اما می‌تواند ارتباط مراکز داده با کاربران، خدمات ابری و زیرساخت‌های دیگر را مختل کند. خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی که به پردازش ابری یا دسترسی پیوسته به داده‌های بیرونی وابسته‌اند، ممکن است با تأخیر یا اختلال روبه‌رو شوند. اگر خود مراکز داده نیز هدف حمله قرار گیرند، پیامدها جدی‌تر خواهد بود، زیرا این تأسیسات به برق پایدار، خنک‌سازی و ارتباطات مخابراتی وابسته‌اند. الجزیره ماه اکتبر گزارش داد در جریان حملات ماه مارس، تأسیسات AWS در امارات و زیرساخت مرتبط با آن در بحرین آسیب دیدند و اختلال‌هایی در برخی خدمات ایجاد شد. دولت تروریست آمریکا و شرکت‌های هوش مصنوعی آن سرمایه‌گذاری بزرگ و غیرعادی در این حوزه در منطقه انجام داده‌اند و به‌خوبی در جنگ اخیر روشن شد استفاده نظامی زیادی از آن می‌برند.

اینترنت ماهواره‌ای استارلینک می‌تواند این اختلال را جبران کند؟
استارلینک می‌تواند در کوتاه‌مدت نقش مهمی در حفظ ارتباط برخی کاربران، سازمان‌ها و خدمات ضروری داشته باشد، به‌ویژه در جاهایی که شبکه زمینی قطع شده است. ماهواره‌های مدار پایین، از جمله با استفاده از ارتباطات لیزری میان ماهواره‌ها می‌توانند بخشی از ترافیک را بدون اتکا به یک مسیر زمینی خاص منتقل کنند اما ظرفیت اینترنت ماهواره‌ای با ظرفیت مجموع کابل‌های زیردریایی قابل مقایسه نیست و به تعداد پایانه‌ها، ظرفیت ماهواره‌های در دسترس، ترافیک همزمان و زیرساخت‌های زمینی وابسته است. کنفرانس اندازه‌گیری اینترنت ACM در سال ۲۰۲۵، ظرفیت شبکه‌های ماهواره‌ای مدار پایین را برای پشتیبانی اضطراری از اینترنت در 6 سناریوی قطع کابل بررسی کرد. در 4 سناریو، حتی با فرض وجود ۲۰۰ هزار پایانه و نبود ترافیک رقیب، شبکه ماهواره‌ای تنها می‌توانست ۰,۹ تا ۱۴,۷ درصد ظرفیت از دست رفته را جبران کند. در این سناریوها همیشه احتمال اشتباه هست اما به‌روشنی نشان می‌دهد ماهواره فعلا جایگزین کامل شبکه فیبر نوری نیست. در کوتاه‌مدت، استارلینک جایگزینی برای تمام ترافیک بانک‌ها، اپراتورها، مراکز داده و کسب‌وکارهای بزرگ نیست و بیشتر یک مسیر پشتیبان برای ارتباطات ضروری و بخشی از کاربران است.