رسیدن به ایده ایران

حسین کیامنش: تهران روز گذشته میزبان یکی از متفاوت‌ترین دیدارهای امنیتی در سطح منطقه بود؛ دیداری که در آن، مقام‌های ارشد دفاعی و اطلاعاتی 3 کشور مهم منطقه، همزمان در پایتخت جمهوری اسلامی ایران حضور یافتند و با رئیس‌جمهور به گفت‌وگو نشستند. خالد بن‌سلمان، وزیر دفاع سعودی، ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، 3 مقام ارشد امنیتی و دفاعی بودند که در تهران گرد هم آمدند. مسعود پزشکیان در دیدار این مقامات، بر یکی از مهم‌ترین مبانی مورد تأکید جمهوری اسلامی در سال‌های گذشته یعنی ضرورت وحدت و همکاری میان کشورهای اسلامی تأکید کرد. رئیس‌جمهور با اشاره به اشتراکات بنیادین جهان اسلام گفت: کشورهای اسلامی باید بر پایه آموزه‌های پیامبر اسلام(ص)، اصل برادری و وحدت را سرلوحه روابط خود قرار دهند. 
پزشکیان در ادامه تصریح کرد: اگر همین اصل اساسی مبنای تعامل کشورهای اسلامی قرار گیرد، اساسا زمینه‌ای برای شکل‌گیری بسیاری از اختلافات و مشکلات میان کشورهای اسلامی باقی نخواهد ماند. 
رئیس شورای عالی امنیت ملی تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران در چارچوب اصول و قواعد حقوق بین‌الملل، حقوق قانونی خود را مطالبه می‌کند و بر همین اساس، قاطعانه از حقوق و منافع مشروع ملت ایران دفاع خواهد کرد. 
نکته مهم دیگر در سخنان پزشکیان، تأکید وی بر نقش کشورهای اسلامی در تأمین ثبات منطقه بود. رئیس‌جمهور ابراز امیدواری کرد حضور نمایندگان کشورهای مهم و تأثیرگذار اسلامی در تهران، زمینه‌ساز تحکیم وحدت و انسجام منطقه‌ای شود و اجازه داده نشود رژیم صهیونیستی هر زمان که اراده کرد علیه هر فرد یا کشوری دست به ترور و تجاوز بزند. 
اما دیدار مقام‌های 3 کشور با رئیس‌جمهور، پایان ماجرا نبود. پس از این دیدار، نشست چهارجانبه تهران با حضور مقام‌های ایران، سعودی، ترکیه و پاکستان به میزبانی سردار سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی برگزار شد؛ نشستی که اهمیت آن زمانی بیشتر روشن می‌شود که منشأ شکل‌گیری آن مورد توجه قرار گیرد. علی باقری‌کنی، معاون بین‌الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد برگزاری این نشست به درخواست عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان بوده است. به گفته باقری، منیر در دیدار هفته گذشته خود با سرلشکر رضایی، این درخواست را مطرح کرد و پس از آن قرار شد مقامات ارشد پاکستان، عربستان و ترکیه برای برگزاری نشستی مشترک به تهران سفر کنند. 
این یعنی نشست تهران یک برنامه از پیش طراحی‌شده از سوی ایران برای دعوت از کشورهای منطقه نبوده، بلکه درخواست برگزاری چنین نشستی از سوی پاکستان مطرح شده و جمهوری اسلامی نیز با آن موافقت کرده است. به بیان دیگر، تهران در این ابتکار صرفا میزبان یک نشست نیست، بلکه به نقطه‌ای تبدیل شده که 3 بازیگر مهم منطقه برای گفت‌وگو درباره مسائل امنیتی و منطقه‌ای به آن مراجعه کرده‌اند. همین موضوع را می‌توان در سخنان سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان نیز مشاهده کرد. اسماعیل بقائی روز گذشته در جریان نشست خبری خود، با تشریح ابعاد این ابتکار، اصل حرکت کشورهای منطقه برای ایجاد یا حتی بررسی سازوکارهای امنیت منطقه‌ای مبتنی بر منافع و مصالح خود را امری مبارک توصیف و اظهار کرد: چنین نشستی می‌تواند مقدمه‌ای برای اقدامات بیشتر در مسیر شکل‌دهی به «امنیت درون‌زا» باشد؛ مقوله‌ای که جمهوری اسلامی ایران طی چند دهه گذشته بر آن تأکید کرده است. 
وی تصریح کرد: امنیت منطقه جز با اتکا به خواست و ملاحظات امنیتی کشورهای منطقه تأمین نخواهد شد. تحولات 2 سال اخیر به‌ویژه 8 ماه گذشته، بیش از پیش نشان داد امنیت پایدار و قابل اتکا در منطقه تنها از مسیر ایجاد اعتماد و همکاری میان کشورهای منطقه امکان‌پذیر است.

امنیت منطقه بدون ایران معنا ندارد
فارغ از هر موضوع دیگری، پیش از هر چیز باید به یک نکته جالب توجه در نشست روز گذشته تهران اشاره کرد؛ حضور همزمان مقامات ارشد نظامی و اطلاعاتی 3 کشور عربستان، ترکیه و پاکستان در پایتخت ایران و برگزاری نشست آنها با دبیر شورای عالی امنیت ملی، نشانه‌ای قابل تأمل از تغییر نگاه کشورهای منطقه به مفهوم امنیت است. 
این 3 کشور در قالب پیمان مکه، در ماه‌های اخیر به سمت شکل‌دهی به یک چارچوب همکاری میان خود حرکت کردند. با این حال، آنچه در تهران اتفاق افتاد نشان می‌دهد حتی در شرایطی که کشورهای منطقه در حال ایجاد ترتیبات جدید امنیتی هستند، نمی‌توان ایران را از معادله امنیت منطقه کنار گذاشت. این شاید مهم‌ترین پیام سیاسی نشست تهران باشد. 
کشورهای منطقه، دست‌کم در سطحی که در نشست روز گذشته خود را نشان داد، به این درک نزدیک شده‌اند که امنیت منطقه‌ نه یک کالای وارداتی است که از بیرون منطقه تأمین شود و نه موضوعی است که بتوان آن را صرفا میان چند کشور و بدون در نظر گرفتن اصلی‌ترین بازیگر منطقه تعریف کرد. اگر قرار است سازوکاری برای امنیت منطقه شکل گیرد، ایران مهم‌ترین طرف‌ این معادله است. 
در واقع حضور اعضای پیمان مکه در تهران را می‌توان نشانه‌ای از درک همین واقعیت دانست: برای آنکه «امنیت منطقه» پایدار باشد، باید «درون‌زا» باشد و در این میان، جمهوری اسلامی ایران محور معادله‌ساز آن است. اما چرا ایران؟ پاسخ این پرسش را باید در تحولات و تجربیات به دست آمده از جنگ اخیر جست‌وجو کرد. طی سال‌های گذشته، کشورهای عرب منطقه بر این تصور حرکت می‌کردند که می‌توان با اتکا به حضور آمریکا، امنیت خود را تضمین کنند. حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس، همکاری‌های گسترده امنیتی و نظامی با واشنگتن و شکل‌گیری نوعی معامله موسوم به «نفت در برابر امنیت»، یکی از پایه‌های اصلی این معماری بود. در این چارچوب، تصور غالب آن بود که کشورهای منطقه می‌توانند بدون ورود جدی به معادلات امنیتی میان ایران و آمریکا، از چتر امنیتی واشنگتن استفاده کنند و همزمان از پیامدهای هر اقدام آمریکا علیه ایران مصون بمانند اما تحولات جنگ اخیر این محاسبه را با چالش جدی مواجه کرد. جنگ سوم تحمیلی که آمریکا 9 اسفند علیه ایران آغاز کرد و ابعاد آن همچنان در اشکال مختلف ادامه دارد، به‌ صورت مستقیم و غیرمستقیم، کل معماری امنیتی منطقه را تحت تأثیر قرار داد و به کشورهای منطقه نشان داد در صورت وقوع یک درگیری گسترده میان ایالات متحده و بازیگر اصلی منطقه، هیچ کشوری نمی‌تواند خود را کاملا خارج از پیامدهای آن تصور کند، خصوصا اگر آن کشور مبدأ حملات آمریکا به ایران باشد. از همین منظر، اتفاق مهمی که اکنون در حال شکل‌گیری است، تغییر تدریجی یک محاسبه قدیمی است: امنیت کشورهای منطقه لزوما با افزایش حضور ایالات متحده و هر بازیگر خارجی دیگر، بیشتر نمی‌شود، برعکس، ممکن است ادامه حضور آمریکایی‌ها خود به یکی از عوامل ناامنی تبدیل شود. 
از طرف دیگر، این تجربه، اهمیت جایگاه ایران را نیز بیش از گذشته آشکار کرد. کشورهای منطقه اگر بخواهند درباره امنیت خلیج فارس، دریای عمان، مرزهای زمینی، مسیرهای انرژی، ترتیبات نظامی و حتی آینده نظم سیاسی منطقه تصمیم بگیرند، نمی‌توانند نقش ایران را نادیده بگیرند، خصوصا آنکه تنگه هرمز، به عنوان مهم‌ترین آبراه راهبردی جهان، تحت کنترل کامل ایران است؛ چه، باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده نیز از آن به عنوان «حق وتو» ایران یاد کرد. 
بر اساس اخبار رسمی و گزارش‌های غیررسمی، در نشست روز گذشته تهران درباره امنیت منطقه‌ای، پیامدهای تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و تداوم تجاوزگری و تحولات امنیتی منطقه بحث و تبادل نظر شد. فارغ از جزئیات محتوای مذاکرات، آنچه بیش از همه به چشم می‌آید، حضور همین 3 کشور در تهران است؛ کشورهایی که در شرایط جدید منطقه‌ به این جمع‌بندی رسیده‌اند که درباره امنیت منطقه، باید با ایران گفت‌وگو کنند. 
تا پیش از جنگ اخیر، قریب به اتفاق کشورهای عرب منطقه بر این تصور بودند میزبانی از پایگاه‌های آمریکا و تکیه بر راهبرد نفت در برابر امنیت می‌تواند برای آنها امنیت‌آفرین باشد. در چنین الگویی، ایران بیش از آنکه بخشی از راه‌حل امنیتی تلقی شود، در بسیاری از محاسبات به عنوان بخشی از مساله دیده می‌شد ولی اکنون این پرسش جدی‌تر از گذشته مطرح است: واقعا می‌توان بدون در نظر گرفتن ایران، امنیت منطقه را تأمین کرد؟ تحولات ماه‌های اخیر پاسخ روشنی به این پرسش داده است: معماری امنیتی منطقه بدون مشارکت ایران، ناقص خواهد بود. 
جمهوری اسلامی طی سال‌های گذشته، به‌ویژه در ماه‌های پس از جنگ اخیر، بارها بر همین واقعیت تأکید کرده است. موضع تهران روشن است: امنیت منطقه باید توسط بازیگران داخلی و کشورهای خود منطقه تأمین شود و حضور بازیگران خارجی، از جمله آمریکا، نه‌تنها ضرورتی ندارد، بلکه می‌تواند خود به عاملی برای بی‌ثباتی تبدیل شود. 
از همین زاویه می‌توان اقدامات کنونی ایران برای کاهش حضور و نفوذ آمریکا در منطقه خلیج فارس را نیز در چارچوب یک راهبرد بزرگ‌تر فهم کرد؛ راهبردی که هدف آن تغییر تدریجی معادله امنیتی منطقه از «امنیت وابسته به قدرت خارجی» به «امنیت متکی بر قدرت‌های منطقه‌» است. عقب‌نشینی ناوگان نظامی آمریکا از خلیج فارس، نمونه عینی این راهبرد است. 
نشست روز گذشته تهران را نیز می‌توان در همین چارچوب تحلیل کرد. البته هنوز برای قضاوت درباره نتایج عملی این نشست زود است و نمی‌توان از یک دیدار، شکل‌گیری یک معماری جدید امنیتی را نتیجه گرفت اما نفس برگزاری چنین نشستی، آن هم با حضور مقامات ارشد نظامی و اطلاعاتی عربستان، ترکیه و پاکستان نشان می‌دهد ایده امنیت درون‌زای منطقه‌ای بیش از گذشته در حال تبدیل شدن به یک ضرورت عملی است. نشست 4 کشور در تهران هنوز یک نقطه آغاز است اما اگر این روند ادامه پیدا کند، می‌تواند مشوق حرکت به سمت همان سیاستی باشد که جمهوری اسلامی سال‌هاست بر آن تأکید می‌کند: شکل‌گیری یک معماری امنیتی منطقه‌ای که نه بر حضور آمریکا و قدرت‌های فرامنطقه‌ای، بلکه بر همکاری، اعتماد و مشارکت بازیگران اصلی منطقه استوار باشد.